Cmentarz Łyczakowski we Lwowie - Polski Serwis Naukowy

Plan Cmentarza Łyczakowskiego

Cmentarz Łyczakowski - główna brama (około 1900)

Cmentarz Łyczakowski (2007)

Cmentarz Łyczakowski (2007)

Cmentarz Łyczakowski (2011)

Cmentarz Łyczakowski − najstarsza zabytkowa nekropolia Lwowa, położona we wschodniej części miasta na malowniczych wzgórzach wśród specjalnie zaprojektowanego, starego drzewostanu tworzącego szereg alei. Jest miejscem pochówku wielu wybitnych, zasłużonych dla Polski i Ukrainy ludzi kultury, nauki i polityki. Na cmentarzu znajduje się wiele zabytkowych nagrobków o wysokiej wartości artystycznej, przedstawiających alegoryczne postaci i wizerunki zmarłych, a także liczne kaplice, edykuły, kolumny i obeliski, w różnych stylach.

Tadeusz Józef Żuliński (ur. 28 maja 1889 r. we Lwowie, zm. 5 listopada 1915 r.) – lekarz, członek PPS, legionista, żołnierz, pierwszy komendant Polskiej Organizacji Wojskowej (POW).
Ukraińska Wojskowa Organizacja (UWO) (ukr. Українська Військова Організація, Ukrajinśka Wijśkowa Orhanizacija (УВО)) – nielegalna organizacja ukraińska w II Rzeczypospolitej.

Historia

Został założony w 1786. Jest jedną z najstarszych nekropolii istniejących w Europie do dziś. Dla porównania: Powązkowski w Warszawie w 1790, Cmentarz na Rossie w Wilnie został oficjalnie otwarty 6 maja 1801 r., Rakowicki w Krakowie i Père-Lachaise w Paryżu w 1803.

W miejscu obecnego cmentarza istniał już w XVI wieku cmentarz dla zmarłych na dżumę, podczas gdy innych zmarłych, aż do czasów cesarza Józefa II, grzebano na cmentarzach przykościelnych. Po I rozbiorze Polski Lwów znalazł się w zaborze austriackim. W 1783 wydano dekret cesarski nakazujący likwidację dotychczasowych cmentarzy i wytyczenie nowych, poza obrębem miast. Każda z dzielnic Lwowa miała swój cmentarz - w ten sposób powstały cmentarze: Łyczakowski, Gródecki, Stryjski i Żółkiewski (po 100 latach trzy ostatnie zlikwidowano, otwierając w ich miejsce największy terytorialnie lwowski Cmentarz Janowski, zajmujący 45 ha). Powiększany wielokrotnie zajmuje ponad 40 ha i podzielony jest na 80 pól grobowych. Obecny wygląd cmentarz otrzymał w 1855, a od 1885 zaczęto prowadzić dokładne księgi cmentarne, pozwalające ustalić miejsce pochówku.

Leon Piniński (ur. 8 marca 1857 we Lwowie, zm. 4 kwietnia 1938 we Lwowie) – profesor prawa rzymskiego i rektor (w roku akademickim 1928/1929) Uniwersytetu Jana Kazimierza, dyplomata i historyk sztuki.
Dmytro Witowśkyj (ukr. Дмитро Вітовський) (ur. 6 listopada 1877 w wsi Miedusa – zm. 4 sierpnia 1919 koło Raciborza) – dowódca UHA, państwowy sekretarz spraw wojskowych ZURL, kapitan USS.

Rzeźbiarze

Groby wybitnych osób znajdują się przy alei głównej, obiegającej eliptycznie cały cmentarz. Najstarsze nagrobki pochodzą z XVIII wieku. Na niektórych zachowały się empirowe i klasycystyczne rzeźby Antona, Jana i Leopolda Schimserów oraz Hartmana Witwera. Nowsze nagrobki są autorstwa Tomasza Dykasa, Abla Marie Periera, Leonarda Marconiego, Juliana Zachariewicza, Parysa Filippiego, Cypriana Godebskiego, Tadeusza Barącza, B. Wiktora, St. R. Lewandowskiego, St. K. Ostrowskiego, Juliana Markowskiego i innych.

Salomea Kruszelnicka (ukr. Соломія Крушельницька, Sołomija Kruszelnyćka), ur. 23 września 1873 w Bielawińcach pod Buczaczem - zm. 16 listopada 1952 we Lwowie - słynna ukraińska wokalistka (sopran) i pedagog.
Śpiew - czynność polegająca na wytwarzaniu dźwięków o charakterze muzycznym za pomocą głosu. Każda osoba potrafiąca mówić potrafi też śpiewać, ponieważ śpiew pod wieloma względami jest jedynie formą przedłużonej mowy.

Pochowani na cmentarzu

Pochowani na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie.

Groby Polaków

Naprzeciw głównego wejścia stoi kilka okazałych grobowców znanych lwowskich rodzin, wśród nich neoromantyczna kaplica przemysłowców Baczewskich i Morawskich.

Na lewo od głównego wejścia stoi pomnik poety Seweryna Goszczyńskiego z wyrzeźbioną siedzącą postacią wieszcza, dalej grupa pomników zasłużonych obywateli, wśród nich pomnik prof. Piotra Chmielowskiego dłuta Stanisława Ostrowskiego, obelisk z lwem (dłuta Juliana Markowskiego i Tadeusza Barącza) poświęcony pułkownikowi Juliuszowi Konstantemu Ordonowi, prezydenta miasta Michała Michalskiego, działacza narodowego Stanisława Szczepanowskiego, jednego z twórców "Sokoła" Antoniego Durskiego, autora "Katechizmu Polskiego Dziecka", wieloletniego zasłużonego pracownika Ossolineum − Władysława Bełzy, artystki dramatycznej Anny Gostyńskiej.

Cmentarz Żółkiewski we Lwowie, zwany Paparówką, obecnie nieistniejący, powstał pod koniec XVIII wieku u podnóża Wysokiego Zamku i został zamknięty w 1856 roku. Według tradycji w miejscu tym grzebano ofiary epidemii już w XVI wieku.
Wojciech Kętrzyński, Adalbert von Winkler (ur. 11 lipca 1838 w Giżycku (niem. Lötzen), zm. 15 stycznia 1918 we Lwowie) - historyk, wieloletni dyrektor Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie.

Na prawo od głównego wejścia pozostawiono miejsce dla grobów wybitnych uczonych, literatów i działaczy ruskich. Znajduje się tu grobowiec jednego z pierwszych poetów ukraińskich Markiana Szaszkiewicza (1811−1843), pisarza Włodzimierza Barwińskiego (zm. 1855), uczonych: Izydora Szaraniewicza, Iwana Lewińskiego, Edgarda Ogonowskiego, Jevhena Petruszewycza (prezydenta ZURL), studenta Adama Kocki − ofiary walk na Uniwersytecie Lwowskim w 1910. Na Cmentarzu Łyczakowskim spoczęli też w specjalnym grobowcu metropolici greckokatoliccy.

Wołodymyr Iwasiuk (ur. 4 marca 1949 w Kicmaniu, zm. 24 lub 27 kwietnia 1979 w Brzuchowicach) – ukraiński poeta, kompozytor i muzyk. Odznaczony pośmiertnie tytułem bohatera Ukrainy w 2009 roku.
Maria Stanisława Konopnicka z domu Wasiłowska, ps. Jan Sawa, Marko, Jan Waręż (ur. 23 maja 1842 w Suwałkach, zm. 8 października 1910 we Lwowie) – polska poetka i nowelistka okresu realizmu, krytyk literacki, publicystka, tłumaczka i działaczka na rzecz praw kobiet.

Za grobami działaczy ruskich znajduje się duży grobowiec (autorstwa Parysa Filippiego i Abla Marie Periera) pisarza i historyka Karola Szajnochy, a po przeciwnej stronie ukraińskiego poety Iwana Franki, zaś nieco dalej dwa groby arcybiskupów ormiańskich: Izaaka Isakowicza i Samuela Cyryla Stefanowicza.

W polu 14 jest zlokalizowany grób Wincentego Leona Szeptyckiego, generała z roku 1831 i oficera wojsk napoleońskich, gen. Benedykta Kołyszki (zm. w 1834), w polu 4 zaś groby dwóch weteranów, którzy żyli powyżej 100 lat − Franciszka Zaręby (zm. 1863) i Antoniego Pióreckiego (zm. 1870).

Cmentarz Stryjski we Lwowie powstał wskutek rozporządzenia cesarza Józefa II z 11 grudnia 1783 roku. Rozporządzenie to zakazywało ze względów sanitarnych chowania zmarłych na cmentarzach przykościelnych i kryptach oraz nakazywało przeniesienie dotychczasowych grobowców na nowe cmentarze.
Artur Grottger (ur. 11 listopada 1837 w Ottyniowicach, zm. 13 grudnia 1867 w Amélie-les-Bains-Palalda) – polski malarz, jeden z czołowych przedstawicieli romantyzmu w malarstwie polskim, ilustrator, rysownik, znany z cyklu "kartonów" o powstaniu styczniowym.

Wiele wartościowych pomników znajduje się w południowo-zachodniej części cmentarza, między główną aleją a ulicą św. Piotra. W polu 69 zwraca uwagę rzeźba młodej kobiety na łożu śmierci dłuta Juliana Markowskiego.

W polu 70 znajduje się pomnik z oryginalnym krzyżem kamiennym na miejscu śmierci 14-letniego Jurka Bitschana, jednego z Orląt Lwowskich, poległego 21 listopada 1918 w obronie Lwowa. Nieco dalej znajdziemy okazałe, pseudoromańskie mauzoleum rodziny Baczewskich, projektowane przez Władysława Halickiego.

W kwaterze 71 znajdują się groby powstańców z 1831 ze skromnymi żelaznymi krzyżami oraz zbiorowym sarkofagiem z napisem "Weteranom wojska polskiego 1830−1831".

Iwan Jakowycz Franko, wł. Johannes Frank (ukr. Іван Якович Франко [iβˈɑn ˈjɑkoβɪt͡ʃ frɑnkˈɔ], ur. 27 sierpnia 1856 w Nahujowicach, zm. 28 maja 1916 we Lwowie) – ukraiński poeta i pisarz, slawista, tłumacz, działacz społeczny i polityczny; obok Tarasa Szewczenki uważany jest za jednego z najwybitniejszych przedstawicieli ukraińskiej myśli politycznej i literatury.
Zachodnioukraińska Republika Ludowa ("ZURL", ukr. Західно Українська Народна Республіка) – jedno z dwóch państw ukraińskich powstałych w wyniku I wojny światowej.

W tylnej części cmentarza aleja główna okrąża "Górkę" powstańców 1863, gdzie w oddzielnej kwaterze, znaczonej oryginalnymi stalowymi krzyżami, pochowani są uczestnicy powstania styczniowego, między innymi Bronisław Szwarce, członek Rządu Narodowego, chorąży Szymon Wizunas Szydłowski, wybitny zoolog Benedykt Dybowski.

Franciszek Jaworski (ur. 21 listopada 1873 w Gródku Jagiellońskim, zm. 18 marca 1914 we Lwowie) – polski historyk, dziennikarz, publicysta, pisarz, archiwista i kolekcjoner.
Ignacy Łukasiewicz herbu Łada (ur. 8 lub 23 marca 1822 w Zadusznikach, zm. 7 stycznia 1882 w Chorkówce) – polski aptekarz i przedsiębiorca ormiańskiego pochodzenia, wynalazca lampy naftowej, twórca przemysłu naftowego; rewolucjonista i działacz niepodległościowy.

Na cmentarzu znajduje się także kilka grobów weteranów powstania kościuszkowskiego. Chodzi w szczególności o grób Wincentego Szeptyckiego − generała z 1831 roku i oficera wojsk napoleońskich, oznaczonego żelaznym sarkofagiem empirowym. Za nim znajduje się krzyż kamienny wskazujący grobowiec gen. Benedykta Kołyszki (†1834). Niedaleko znajdują się także groby dwóch weteranów Insurekcji Kościuszkowskiej: Franciszka Zaręby (†1863) i Antoniego Pióreckiego (†1870), którego pogrzeb stał się ogromną manifestacją patriotyczną. Groby te były otoczone szczególną czcią w okresie międzywojennym.

Kolumna – element architektoniczny pełniący rolę konstrukcyjną, dekoracyjną i symboliczną. Jej dolną część tworzy baza, środkową trzon, a wieńczy głowica. Wspiera się na niej belkowanie, a od czasów rzymskich także łuk.
Arcybiskup (gr. αρχή, arché - pierwszeństwo, gr. επίσκοπος, epískopos - nadzorca, biskup) – tytuł honorowy lub urząd nadawany biskupom ważniejszych diecezji (archidiecezja), a także jako wyróżnienie samej osoby biskupa ("ad personam").

Od wiosny 1919 w części cmentarza od strony Pohulanki utworzono Cmentarz Obrońców Lwowa (potocznie zwany "Cmentarzem Orląt Lwowskich") dla poległych w wojnach z Ukraińcami i bolszewikami w latach 1918−1920.

Zasłużeni Polacy

Władysław Abraham - prawnik

Ernest Adam - architekt

Karol Baliński - literat

Oswald Balzer - prawnik

Stefan Banach - matematyk

Tadeusz Barącz - rzeźbiarz

Maria Bartus - poetka

Władysław Bełza- poeta

Bruno Bielawski - poeta, pisarz, dziennikarz

August Bielowski - literat

Bronisław Czerwiński - muzyk

Jan Dobrzański - literat

Luna Drexlerówna - rzeźbiarka

Tomasz Dykas - rzeźbiarz.

Maurycy Dzieduszycki - poseł na Sejm Krajowy Galicji

Marcin Ernst - astronom

Jan Gall - polski kompozytor i dyrygent

Mieczysław Gębarowicz - historyk sztuki

Włodzimierz Gniewosz - polityk galicyjski

Franciszek Ksawery Godebski - kustosz Zakładu Narodowego im. Ossolińskich

Zygmunt Gorgolewski – architekt, twórca Teatru Wielkiego we Lwowie

Seweryn Goszczyński - literat

Artur Grottger - malarz

Franciszek Jaworski - historyk Lwowa

Antoni Kalina - slawista, profesor Uniwersytetu Lwowskiego, radny Lwowa

Jan Nepomucen Kamiński - twórca polskiego teatru we Lwowie

Wojciech Kętrzyński - kustosz Ossolineum

Maria Konopnicka - poetka

Ludwik Kubala - historyk

Jan Lam - pisarz

Ksawery Liske - historyk

Walery Łoziński - literat

Władysław Łoziński - historyk sztuki

Julian Markowski - rzeźbiarz

Piotr Mikolasch - właściciel apteki, w której Ignacy Łukasiewicz przeprowadził pierwszą w świecie rafinację ropy naftowej

Domicjan Mieczkowski - pisarz historyczno-religijny

Henryk Mosing - lekarz, bakteriolog i kapłan

Stanisław Niewiadomski - muzyk

Andrzej Nosowicz - minister kolei żelaznych (1923)

Leon Piniński - profesor prawa rzymskiego, rektor Uniwersytetu Jana Kazimierza w roku akademickim 1928/1929, historyk sztuki, dyplomata

Henryk Rewakowicz – galicyjski działacz ludowy, polityk, dziennikarz, uczestnik powstania styczniowego.

Michał Rolle - polski dziennikarz, historyk i pisarz.

Grzegorz Józef Romaszkan - polski duchowny katolicki, arcybiskup lwowski obrządku ormiańskiego

Jan Ruckgaber - muzyk

Tadeusz Rutowski - wiceprezydent Lwowa, zasłużony dla obrony miasta w czasie inwazji rosyjskiej 1914-1915

Władysław Sadłowski – architekt, twórca Dworca Głównego we Lwowie

Franciszek Smolka - prezydent parlamentu, inicjator usypania Kopca Unii Lubelskiej

Franciszek Stefczyk - twórca spółdzielczych kas oszczędnościowych (SKOK-ów)

Karol Szajnocha- literat

Władysław Szajnocha - geolog, paleontolog

Józef Teodorowicz - arcybiskup lwowski obrządku ormiańskiego, senator II RP.

Ludwik Włościborski - przemysłowiec wielkopolski, uczestnik powstania listopadowego, Wiosny Ludów i powstania styczniowego

Julian Zachariewicz - architekt, profesor i rektor Politechniki Lwowskiej

Jan Zahradnik - poeta, obrońca Lwowa

Wacław Zaleski - namiestnik Galicji, pisarz, krytyk literacki, badacz folkloru

Gabriela Zapolska - pisarka

Tadeusz Żuliński - pierwszy komendant Polskiej Organizacji Wojskowej (POW)

Zasłużeni Ukraińcy

Ihor Biłozir - kompozytor

Roman Fedoriw - pisarz

Iwan Franko - pisarz, poeta, naukowiec Uniwersytetu Lwowskiego

Nazar Honczar - poeta, aktor, performer

Wołodymyr Iwasiuk - kompozytor

Adam Kocko - student

Salomea Kruszelnicka - śpiewaczka operowa

Iwan Lewynśki - uczony, architekt

Stanisław Ludkewycz - kompozytor

Mychajło Matczak - członek UWO, deputowany sejmu RP, wydawca.

Jewhen Petruszewycz - prezydent ZURL (1918-1919)

Izydor Szaraniewicz - historyk (prof. Uniwersytetu Lwowskiego, uczony)

Markijan Szaszkewycz - pisarz, poeta, duchowny

Iwan Trusz - malarz

Iryna Wilde - pisarka

Dmytro Witowski - oficer USS, komisarz rządu ZURL

Okres powojenny

W okresie powojennym, po ekspatriacji polskiej ludności Lwowa stanowiącej przed 1939 ok. 60% mieszkańców miasta, na cmentarzu Łyczakowskim odbywały się nowe pochówki, często na miejscu poprzednich grobów lub też do istniejących starych grobowców.

Juliusz Konstanty Ordon (ur. 16 października 1810 w Warszawie, zm. 4 maja 1887 we Florencji) – oficer wojska polskiego, powstaniec listopadowy, ewangelik.
Kaplica (łac. cappa zdrobniale capella kapliczka) – niewielka chrześcijańska budowla sakralna, wolno stojąca lub połączona z większym obiektem architektonicznym; wydzielone pomieszczenie z ołtarzem lub boczna część kościoła tworząca odrębną całość, w której znajduje się ołtarz.

Z tego okresu pochodzi szereg wartościowych nagrobków wybitnych Ukraińców: śpiewaczki operowej Salomei Kruszelnickiej (ukr. Соломія Крушельницька, Sołomija Kruszelnycka), kompozytora Stanisława Ludkewycza, malarza Iwana Trusza, mistrza olimpijskiego − gimnastyka Wiktora Czukarina.

Groby pozbawione opieki rodzin były celowo dewastowane i stopniowo ulegały zniszczeniu. W ostatnich latach staraniem polskich władz i rodzin odnowiono wiele zniszczonych zabytkowych nagrobków.

Kraków – i pod względem powierzchni. Jedno z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii. Kraków posiada wartościowe zabytki architektury, działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych.
Stanisław Niewiadomski (ur. 4 listopada 1859 w Soposzynie koło Żółkwi, zm. 15 sierpnia 1936 we Lwowie) – polski kompozytor, dyrygent, krytyk muzyczny, pedagog.

Obecnie Cmentarz Łyczakowski ma status muzeum. Nowe pochówki mogą odbywać się tylko za specjalnym zezwoleniem dyrekcji cmentarza.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)