Cmentarz Komunalny w Legnicy - Polski Serwis Naukowy

Cmentarz Komunalny w Legnicy - położony w Legnicy przy ul. Wrocławskiej 124 (do 1945 r. Neue Breslauer Straße) w obrębie geodezyjnym Wrocławskie Przedmieście jedyny czynny, największy cmentarz w mieście, istniejący nieprzerwanie od 1822 r. Zajmuje obszar ok. 45 ha, ograniczony od południa ul. Wrocławską, od wschodu i północy - nasypami linii kolejowych Legnica-Wrocław i Legnica-Kamieniec Ząbkowicki, od zachodu - ul. Pątnowską (przed 1974 r. - ul. Cmentarną. Cmentarzem administruje Legnickie Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej sp. z o.o.

Tadeusz Gumiński (ur. 26 października 1906, zm. 23 sierpnia 2003 w Legnicy) – polski działacz społeczny, organizator turystyki, popularyzator wiedzy o Legnicy.

Sybiracy – w Polsce osoby zesłane na Syberię zarówno w carskiej Rosji jak i ZSRR. Wielu sybiraków należy do Związku Sybiraków. Standardowe znaczenie słowa sybirak to mieszkaniec Syberii.

Legnica, kaplica cmentarna

Historia

Zbiorczy cmentarz komunalny w Legnicy został uruchomiony w 1822 roku, kiedy po likwidacji parafialnych cmentarzy kościołów św. ap. Piotra i Pawła oraz Najświętszej Marii Panny, założonych na pocz. XIV w. w miejscu dzisiejszych północnych skrajów Parku Miejskiego, zakazano pochówku zmarłych za obrębem murów miejskich. Wówczas, w odległości 1,5 km na wschód od centrum, na obszarze 7,5 ha powstał cmentarz wielowyznaniowy, od początku będący cmentarzem komunalnym.

Pomnik – dzieło rzeźbiarskie lub rzeźbiarsko-architektoniczne, posąg, obelisk, płyta itp., wzniesione dla upamiętnienia osoby lub zdarzenia historycznego.

Kaplica (łac. cappa zdrobniale capella kapliczka) – niewielka chrześcijańska budowla sakralna, wolno stojąca lub połączona z większym obiektem architektonicznym; wydzielone pomieszczenie z ołtarzem lub boczna część kościoła tworząca odrębną całość, w której znajduje się ołtarz.

Po raz pierwszy cmentarz uległ rozbudowie w 1845 roku, gdy wielka ilość śmiertelnych ofiar epidemii cholery wymusiła zwiększenie liczby kwater grzebalnych. Wtedy założenie powiększono i uregulowano (wg projektu nieznanego z imienia Wolffa), wyznaczając 25 kwater grzebalnych i 3 leśne, w układzie zbliżonym do współczesnego, a także wznosząc tymczasowy dom pogrzebowy. Przez kolejne lata gromadzono fundusze na realizację postulatu wpływowego fabrykanta legnickiego Friedricha Teicherta, który postulował zastąpienie domu okazałą kaplicą położoną w centralnej części cmentarza, co zrealizowano w 1868-1869 r. wedle projektu inspektora Wolffa, poprawionego przez miejskiego radcę budowlanego Johanna Roberta Mendego. Kolejnych powiększeń obszaru nekropolii w kierunku wschodnim dokonywano w latach 1880, 1898 i 1915. W latach 1925-1926 r. do istniejącej kaplicy pogrzebowej dobudowano przykryte kopułą krematorium oraz budynek administracyjny. W 1926 r. w północnej części wyznaczono kwatery dla nowego cmentarza żydowskiego. W latach 30. XX w. nekropolia zajmowała obszar 35 ha i posiadała kształt analogiczny do dzisiejszego. Przy każdej rozbudowie dokonywano przedłużenia istniejących sieci wodnych i kanalizacyjnych, budowano nowe studnie, ciągi piesze i ogrodzenie. W północnej części rozbudowano lasek, a przy III bramie i na końcu jednej z alei równoległych do ul. Wrocławskiej wykonano stawy urnowe z tarasami z kwiatami.

Cerkiew (z gr. kyriaké - należąca do Pana, w uzupełnieniu do eklezja - lud, zgromadzenie, później świątynia, kościół) – budynek przeznaczony do sprawowania nabożeństw w cerkwi prawosławnej lub unickiej (greckokatolickiej). Jest przestrzenią sakralną dla celebracji Boskiej Liturgii. Prawosławni oraz grekokatolicy wierzą, iż jest ona miejscem szczególnego przebywania samego Boga. Nazwa cerkiew w języku staropolskim oznaczała po prostu kościół, dopiero w późnym średniowieczu nazwą tą określano tylko kościoły prawosławne.

Kasztanowiec (Aesculus L.) – rodzaj drzew, rzadziej krzewów należących do rodziny mydleńcowatych (Sapindaceae). Obejmuje ok. 25 gatunków pochodzących z południowo-wschodniej Europy, Ameryki Północnej oraz Azji wschodniej. W Polsce wszystkie uprawiane gatunki są sztucznie introdukowane przez człowieka. Gatunkiem typowym jest Aesculus hippocastanum L..

W 1938 r. hitlerowskie władze zmieniły północne kwatery żydowskie w cmentarz garnizonowy. W trakcie II wojny światowej w krematorium palono zwłoki ofiar obozu koncentracyjnego Gross-Rosen w Rogoźnicy.

Po przejęciu Legnicy przez stronę polską krematorium zostało zamknięte (od tego czasu już nigdy nie pełniło swojej funkcji), a obok niego umieszczono tablice pamięci żołnierzy AK i Sybiraków oraz ustawiono urnę z prochami ofiar. Po wojnie nie zachowały się żadne nagrobki sprzed 1945 r. (w tym kwatera ofiar I wojny światowej) z wyjątkiem 11. grobowców architektonicznych z piaskowca i granitu oraz 10. mauzoleów. Wiele spośród starych płyt nagrobnych wykorzystano do budowy muru od ul. Pawiej do późniejszej ul. Pątnowskiej wzdłuż nasypów kolejowych. Nienaruszona zachowała się praktycznie cała infrastruktura, w tym zespół z kaplicą i trzy architektoniczne, ozdobne bramy.

Topola (Populus L.) – rodzaj drzew z rodziny wierzbowatych (Salicaceae Mirb.). Zalicza się do niego około 40 gatunków, spośród których typowym jest Populus alba L.. W Polsce występują trzy rodzime gatunki topoli: topola czarna, topola biała i topola osika. Topole czarna, biała i szara występują głównie w lasach łęgowych dużych dolin rzecznych, osika natomiast jest rozpowszechniona w lasach liściastych i mieszanych na terenie praktycznie całego kraju. Popularnym drzewem ozdobnym, ze względu na swój kolumnowy pokrój sadzonym zwłaszcza wzdłuż dróg jest topola włoska stanowiąca odmianę uprawną topoli czarnej. W uprawie często spotykane są także mieszańce topoli czarnej z gatunkami amerykańskimi, określane wspólnie mianem topoli kanadyjskiej. Inne topole sadzone często w Polsce to grupa określana zbiorową nazwą topoli balsamicznych. Pochodzą one z Ameryki Północnej oraz Azji i charakteryzują się wydzielaniem silnego, balsamicznego zapachu przez rozwijające się pąki i młode liście.

Obóz koncentracyjny - miejsce przetrzymywania, zwykle bez wyroku sądu, dużej liczby osób uznawanych z różnych powodów za niewygodne dla władz. Służyć może różnym celom: od miejsca czasowego odosobnienia osób, wobec których zostaną podjęte później inne decyzje, poprzez obóz pracy przymusowej, czyli de facto niewolniczej, aż po miejsce fizycznej eksterminacji.

W południowo-wschodniej części cmentarza w 1945 r. powstała zajmująca 0,8 ha kwatera żołnierzy Północnej Grupy Wojsk Armii Radzieckiej, którzy polegli w trakcie wojny lub zmarli w wyniku poniesionych obrażeń w legnickich szpitalach tuż po wojnie. W 1972 r. w jej zachodniej części ustawiony został monument, ufundowany przez społeczeństwo Legnicy. W północno-wschodniej części cmentarza znajdują się ponadto nieliczne nagrobki żołnierzy radzieckich, którzy zmarli podczas pełnienia służby w Legnicy.

Kamieniec Ząbkowicki (niem. Kamenz, Camenz) – wieś w Polsce, położona w województwie dolnośląskim, w powiecie ząbkowickim, w gminie Kamieniec Ząbkowicki.

Przemyśl (ukr. Перемишль, ros. Перемышль, niem. Prömsel, czes. Přemyšl, łac. Praemislia) – miasto w województwie podkarpackim nad Sanem, liczące 66 389 mieszkańców (XII 2009), co czyni je drugim pod względem ludności miastem województwa podkarpackiego.

W 1974 r. odcięto cmentarz komunalny od żydowskiego ulicą Pamiątkową, przemianowaną później na Pątnowską.

W 1993 r. ze wspólnej inicjatywy obecnych mieszkańców miasta i byłych legniczan zamieszkałych w Wuppertalu (miasto partnerskie Legnicy) przy kaplicy stanął symboliczny pomnik w formie granitowej arkady, ku pamięci pochowanych w latach 1822-1945, których groby przestały istnieć, według koncepcji miejscowego artysty Henryka Bacy.

Cmentarz – jest instytucjonalnie ukształtowanym wycinkiem przestrzeni o programowo założonym grzebalnym przeznaczeniu, zorganizowanym zaś wedle pewnych dyrektyw - reguł kulturowych, związanych tak ze zrytualizowaniem form grzebania zmarłych, jak i z istnieniem pewnej tradycji sposobu utrwalania pamięci o nich.

Sosna (Pinus L. 1753) – rodzaj roślin z rodziny sosnowatych (Pinaceae Lindl.) obejmujący niemal 115 gatunków drzew i krzewów. Występują przeważnie w strefie klimatu umiarkowanego półkuli północnej, choć niektóre gatunki rosną również w strefach cieplejszych (tu jednak zwykle w górach). W Ameryce Środkowej najdalej na południe sięgają do Gwatemali, Salwadoru i Nikaragui, zaś w Azji do Archipelagu Malajskiego. Jedyne naturalne stanowisko na półkuli południowej znajduje się na Sumatrze (P. merkusii).

W 2. poł. lat 90. XX w. z uwagi na ograniczoną, zmiejszającą się ilość miejsca część leśną, a wcześniej ogrodnictwo, zaczęto przekształcać w normalne kwatery.

W 2000 r. w południowo-wschodnim narożniku stanęła cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny, według projektu Jacka Mermona z Przemyśla.

23 lipca 2009 r. nawałnica, która przeszła przez Legnice dokonała wiele szkód na cmentarzu, zniszczonych zostało wiele grobów, a także wiele starych, zabytkowych drzew.

Żywotnik, tuja (Thuja L.) – rodzaj roślin iglastych z rodziny cyprysowatych. Rodzaj obejmuje 5 gatunków drzew i krzewów, z których 3 występują na terenie Azji (Korea, Chiny, Japonia), a 2 w Ameryce Północnej. Gatunkiem typowym jest Thuja occidentalis L..

Zygmunt Łuszcz (ur. 1937 – zm. 2008) – polski dziennikarz sportowy. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego. Dziennikarz Przeglądu Sportowego, Gazety Robotniczej, Słowa Polskiego,Gazety Legnickiej ( w latach 1991-1993), Panoramy Legnickiej ( w latach 1995-2004). W 1972 roku był w ekipie założycielskiej Konkretów.

Najpóźniej do roku 2010, po wybudowaniu nowego cmentarza komunalnego na terenach części dawnej wsi Białka przewidywane jest zaprzestanie masowych pochówków na obecnej nekropolii.

Legnica, cmentarz komunalny

Legnica, cmentarz komunalny

Legnica, cmentarz komunalny

Przyroda

Cmentarz Komunalny na ul. Wrocławskiej uznaje się za najcenniejszy zabytkowy zbiór zieleni na terenie miasta. Rosną tutaj topole, dęby, kasztanowce, robinie akacjowe, lipy, klony, jarzębiny, sosny, świerki, jodły, tuje i wierzby, z których najstarsze liczą sobie ponad 150 lat, większość z tych drzew została jednak zniszczona podczas nawałnicy, która przetoczyła się przez miasto 23 lipca 2009 roku niszcząc wiele grobów.

Piaskowiec to średnioziarnista, zwięzła skała osadowa powstała w wyniku scementowania ziaren kwarcu, skaleni, miki oraz okruchów innych skał i minerałów o średnicy 0,063-2 mm za pomocą spoiwa ilastego, krzemionkowego, wapiennego (kalcytowego, dolomitowego) lub żelazistego. Przyjmuje różne zabarwienia od szarego po żółte, czerwone i białe.

Północna Grupa Wojsk (spotykane skróty: PGW, PGW AR, PGWAR; ros. Северная группа войск, СГВ) – związek operacyjny (skadrowany front) Armii Radzieckiej stacjonujący na terytorium Polski w latach 1945-1993.

Zasłużeni legniczanie spoczywający na Cmentarzu Komunalnym

Feliks Wiśniowski

Mieczysław Pawełek

Mieczysław Matysiak

Lidia Juniszewska

Zygmunt Łuszcz

Przypisy

Legnica – Historia – Pruskie miasto samorządowe. Legnica - oficjalny portal miasta. [dostęp 23. lutego 2012]. Cytat: 1869 r. (...) 21 listopada – poświęcenie kaplicy przedpogrzebowej na cmentarzu komunalnym wybudowanej przez J.R. Mende wg zmodyfikowanych proj. inspektora Wolffa

Bibliografia

Sadurska I. Legnica - przewodnik po mieście, Legnica 1997, ISBN 83-901867-8-0

Gumiński T. Legnica i okolice. Przewodnik., Legnica-Wrocław 2001, ISBN 83-87299-61-8

Rodak A. Legnicka Nekropolia (rys historyczny) [1]