Cmentarz na Zaspie - Polski Serwis Naukowy

Cmentarz na Zaspie, "Cmentarz Ofiar Hitleryzmu" – cmentarz położony w Gdańsku przy ul. Bolesława Chrobrego 88, na skraju osiedla mieszkaniowego Zaspa-Rozstaje. Założenie cmentarne ma kształt nieregularnego czworoboku o powierzchni 3,3 hektara.

Historia

Cmentarz założono 11 lutego 1895 na gruntach ówczesnej wsi Zaspa, w powiecie Gdańskie Wyżyny, przy drodze z Wrzeszcza do Brzeźna (dzisiejsza ulica Bolesława Chrobrego). Chowano na nim zmarłą biedotę Gdańska i okolic, m.in. zmarłych w przytułkach, samobójców, osoby, które zmarły w więzieniach lub zostały stracone na podstawie wyroków sądowych, żołnierzy niższych stopni, których rodziny nie wyraziły zainteresowania opłaceniem pogrzebu, jeńców wojennych: Rosjan, Rumunów, Francuzów, Brytyjczyków i Włochów zmarłych w czasie I wojny światowej (których częściowo ekshumowano w latach 1925 i 1929) i inne osoby, grzebane na koszt miasta lub powiatu. Od czasu otwarcia w 1914 krematorium we Wrzeszczu były to często pochówki prochów w urnach.

Włosi – naród zamieszkujący Włochy. We Włoszech jest ich około 56 mln, z czego prawie połowa wszystkich osób pochodzenia włoskiego mieszka poza Włochami a najwięcej w Brazylii, Argentynie i w USA. Mówią językiem włoskim. Religią większości Włochów jest katolicyzm.

Rumuni (rum. români, dawniej rumâni) - liczący ok. 21,5 mln osób naród wschodnioromański zamieszkujący przede wszystkim Rumunię. W większości posługują się językiem rumuńskim. Duża diaspora, głównie w Hiszpanii, USA, we Włoszech i na Ukrainie.

Od 4 września 1939 grzebano na Zaspie zwłoki więźniów obozu w Stutthofie i innych miejsc kaźni (zmarłych ze Stutthofu przewożono tu i chowano tylko do czasu uruchomienia 10 września 1942 obozowego krematorium). W l. 1944-45 chowano tu więźniów zmarłych w podobozach Stutthofu na Przeróbce i w Kokoszkach oraz osoby zmarłe, bądź stracone w gdańskich więzieniach. Liczba pochowanych na Zaspie ofiar narodowego socjalizmu szacowana jest u różnych autorów na 6.000 do 14.000.

Jan Paweł II (łac. Ioannes Paulus II), właśc. Karol Józef Wojtyła (ur. 18 maja 1920 w Wadowicach, zm. 2 kwietnia 2005 w Watykanie) – polski duchowny rzymskokatolicki, arcybiskup krakowski, kardynał, papież (16 października 1978 – 2 kwietnia 2005), sługa Boży Kościoła katolickiego, kawaler Orderu Orła Białego.

Piotr Buder (ur. 29 listopada 1907 w Wilnie, zm. 2 września 1957 w Gdańsku) – plutonowy Wojska Polskiego, obrońca Westerplatte, odznaczony Orderem Virtuti Militari.

Po 1945 cmentarz stał się miejscem pamięci narodowej. W 1951 teren został uporządkowany i podzielony na 55 kwater, przy czym zlikwidowano wcześniejsze nagrobki zamieniając je w mogiły zbiorowe. Na cmentarz przenoszono też szczątki szczególnie zasłużonych osób, ekshumowanych w różnych miejscach, np. kolejarzy i celników zamordowanych 1 września 1939 w Szymankowie, czy też ofiary zbiorowych egzekucji działaczy polskich w lesie koło Stutthofu 11 stycznia i 22 marca 1940. Dokonywano też sporadycznie pochówków osób zmarłych po wojnie, związanych z walkami i martyrologią Polaków w l. 1939-45. Oficjalnie cmentarz został zamknięty w 1956, ale jeszcze po tej dacie pochowany został Piotr Buder – we wrześniu 1939 r. członek załogi (w stopniu plutonowego) Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte, zmarły 2 września 1957. W 1960 ustawiono 296 symbolicznych nagrobków – płyt z lastriko, z marmurowymi tabliczkami epitafijnymi.

Cmentarz – jest instytucjonalnie ukształtowanym wycinkiem przestrzeni o programowo założonym grzebalnym przeznaczeniu, zorganizowanym zaś wedle pewnych dyrektyw - reguł kulturowych, związanych tak ze zrytualizowaniem form grzebania zmarłych, jak i z istnieniem pewnej tradycji sposobu utrwalania pamięci o nich.

Zaspa-Rozstaje - osiedle mieszkalne Gdańska położone na zachód od Brzeźna, południe od Przymorza Wielkiego i północ od Wrzeszcza. Graniczy też z drugą częścią Zaspy - Młyńcem.

Pomnik kolejarzy i celników zamordowanych w Szymankowie

Na skutek starań środowisk kombatanckich, w 1985 obiekt został oficjalnie zamieniony w cmentarz-pomnik. Ok. 1987 otrzymał nową aranżację według projektu (jedynie częściowo zrealizowanego) rzeźbiarza Wiktora Tołkina. Ustawiono wówczas rzędy umownych betonowych nagrobków, wykonano nowe ażurowe ogrodzenie, także z elementów betonowych, i rozebrano istniejący przy bramie dom grabarza.

Hektar – jednostka powierzchni używana między innymi w rolnictwie i leśnictwie. 1 hektar jest to pole powierzchni kwadratu o boku 100 m. Oznaczana symbolem ha. Nazwa pochodzi od przedrostka "hekto-" oznaczającego 100 i nazwy jednostki miary "ar".

I wojna światowa – pomiędzy od czasu wojen napoleońskich na kontynencie europejskim zakończony klęską Państw Centralnych, likwidacją mocarstw Świętego Przymierza i powstaniem w Europie Środkowej i południowej licznych państw narodowych. Mimo ogromu strat i wstrząsu nimi wywołanego wojna ta nie rozwiązała większości konfliktów, co doprowadziło do wybuchu II wojny światowej 21 lat po jej zakończeniu.

Grobowiec rozstrzelanych Obrońców Poczty Polskiej

Już po zakończeniu tych prac, na cmentarz przeniesiono i 4 kwietnia 1992, w nowo zbudowanym grobowcu, uroczyście pochowano 38 Obrońców Poczty Polskiej, rozstrzelanych w pobliżu, w dniu 5 października 1939. Ich szczątki odkryto 28 sierpnia 1991, podczas prac ziemnych w miejscu dawnej strzelnicy na Zaspie (w rejonie ulicy Burzyńskiego).

Roman Ogryczak, właśc. nazwisko Ogrydziak, ur. 14 lutego 1873 w Utracie w pow. jarocińskim, zm. zamordowany 30 września 1939 w Gdańsku, działacz narodowy, z zawodu stolarz.

Stefan Mirau (ur. 2 lipca 1901 w Różynach, zm. 24 kwietnia 1942 w Stutthofie), polski lekarz, społecznik, działacz harcerski w Wolnym Mieście Gdańsku.

Do najbardziej znanych osób spoczywających na cmentarzu należą księża Bronisław Komorowski i Marian Górecki (obaj beatyfikowani przez Jana Pawła II w 1999), Antoni Lendzion, Konrad Guderski, kmdr. Tadeusz Ziółkowski, Alf Liczmański, Franciszek Kręcki, dr Stefan Mirau, Roman Ogryczak.

Bronisław Komorowski (ur. 25 maja 1889 w Barłożnie, zm. 22 marca 1940 w Stutthof) – błogosławiony Kościoła katolickiego, polski duchowny katolicki, działacz i polityk polskiego ruchu narodowego w Gdańsku.

Stogi z Przeróbką - nadmorska dzielnica Gdańska, położona na wschodzie Gdańska na Wyspie Portowej. Graniczy z Krakowcem-Górkami Zachodnimi, otoczona jest przez wody Martwej Wisły i Kanału Kaszubskiego.

Cmentarz na Zaspie wszedł do literatury pięknej za sprawą Güntera Grassa, szczególnie jego powieści "Blaszany bębenek", której kilka epizodów rozgrywa się właśnie w tym miejscu.

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Cmentarz na Zaspie