Commentariorum de Republica emendada libri quinque

Strona tytułowa wydania bazylejskiego (1554)

Strona tytułowa wydania polskiego w przekładzie Cypriana Bazylika (1914)

Zobacz w Wikiźródłach tekst
O poprawie Rzeczypospolitej

Commentariorum de Republica emendada libri quinque (Rozważań o poprawie Rzeczypospolitej ksiąg pięć, także: O naprawie Rzeczypospolitej) – traktat Andrzeja Frycza Modrzewskiego, opublikowany w krakowskiej Drukarni Łazarzowej w 1551 roku. Rozważania sytuują się w obrębie renesansowych pism emendacyjnych. Celem tego typu tekstów było przeanalizowanie aktualnej sytuacji, np. w państwie lub w Kościele, a następnie określenie sposobu jej poprawy.

Andrzej Frycz Modrzewski herbu Jastrzębiec, Andreas Fricius Modrevius (ur. 20 września 1503 roku w Wolborzu – zm. 1572 w Wolborzu) – polski twórca i pisarz polityczny okresu renesansu, znany w owym czasie również za granicą, sekretarz królewski, wyznawca irenizmu.

Utopia - projekt lub przedstawienie idealnego ustroju politycznego, funkcjonującego na zasadach sprawiedliwości, solidarności i równości. Pierwsze utopie powstały już w starożytności (np. Państwo Platona).

Wbrew tytułowi pierwotne wydanie utworu składało się jedynie z trzech części: De moribus (O obyczajach), De legibus (O prawie) i De bello (O wojnie), ponieważ wskutek ingerencji cenzury nie wydrukowano ksiąg De ecclesia (O Kościele) i De schola (O szkole). Na ostatniej stronie, noszącej datę 25 czerwca 1551 roku autor zamieścił wyjaśnienie, że dziwne losy przeszkodziły w opublikowaniu wszystkich ksiąg.

Aureliusz Augustyn z Hippony, łac. Aurelius Augustinus, w Kościele katolickim i prawosławnym znany jako święty Augustyn, scs. Błażennyj Awgustin, jepiskop Ipponijskij (ur. 13 listopada 354 w Tagaście, zm. 28 sierpnia 430 w Hipponie) – filozof, teolog, organizator życia kościelnego, święty Kościoła katolickiego, jeden z Ojców i doktorów Kościoła, znany jako doctor gratiae (doktor łaski), pisarz i święty prawosławny. Wielu protestantów uważa go również za duchowego przodka protestantyzmu, jako że jego pisma miały duży wpływ na nauki Lutra i Kalwina.

Marcus Tullius Cicero (ur. 3 stycznia 106 p.n.e., zm. 7 grudnia 43 p.n.e.) – mówca rzymski, popularyzator filozofii greckiej, polityk, słynny ze stłumienia spisku Katyliny. Stronnik optymatów. Zamordowany wraz z bratem Kwintusem na polecenie Marka Antoniusza, który zemścił się w ten sposób za obelżywe słowa Filipiki.

Dzieło w całości zostało wydane dopiero trzy lata później (w 1554) w Bazylei w drukarni Jana Oporyna (Oporinusa). W 1559 ukazało się w tej samej oficynie wznowienie Rozważań o tytule De Republica emendada libri quinque, recogniti at aucti. Zawierało dodane przez autora polemiki i uzupełnienia zatytułowane Defensio (Obrona), a także: Appendix librorum De emendada Republica (Przydatek do ksiąg O poprawie Rzeczypospolitej), De Ecclesia liber secundus (O Kościele księga druga) i kilka listów.

Cyprian Bazylik (ur. 1535 w Sieradzu, zm. ok. 1600), zwany Ciprianus Siradensis, Cyprian z Sieradza, monogramista C.B., C.S. – polski kompozytor, pisarz, poeta, działacz reformacyjny (kalwinista).

Biblia, Pismo Święte (z greckiego βιβλίον, biblion – zwój papirusu, księga, l.m. βιβλία, biblia – księgi) – zbiór ksiąg, spisanych pierwotnie po hebrajsku, aramejsku i grecku, uznawanych przez żydów i chrześcijan za natchnione przez Boga. Biblia i poszczególne jej części posiadają odmienne znaczenie religijne dla różnych wyznań. Na chrześcijańską Biblię składają się Stary Testament i Nowy Testament. Biblia hebrajska – Tanach obejmuje księgi Starego Testamentu. Muzułmanie uważają, iż część Biblii[potrzebne źródło] (np. Księgi Mojżeszowe, Psalmy) powstała w wyniku boskiego objawienia, ale jej treść została zafałszowana.

Na język polski po raz pierwszy traktat przełożył Cyprian Bazylik. Pod tytułem O naprawie Rzeczypospolitej ukazał się w Łosku w 1577 roku (już po śmierci Modrzewskiego), jednak z pominięciem księgi O Kościele. Był to jedyny polski przekład aż do 1953 roku.

Rozważania są zbiorem osobistych refleksji i rozważań na temat państwa: od zagadnień związanych z jego funkcjonowaniem, poprzez sprawy moralno-obyczajowe, a na sprawach kościelnych, prawnych i edukacyjnych kończąc. Autor wykorzystał m.in. osobiste doświadczenia i obserwacje poczynione podczas przebywania w kancelariach prymasa i biskupa. Według Frycza państwo powinno być oparte na sprawiedliwym prawie i wydawanych na jego podstawie sprawiedliwych sądach. Pozycja króla powinna zostać umocniona, ale on sam musi być jednocześnie podporządkowany prawu. Autor stworzył wizję idealnej Rzeczypospolitej, w której poziom moralny obywateli, a w szczególności władzy (senatorów, posłów, króla i Kościoła) warunkuje porządek prawny zarówno w czasie pokoju, jak i wojny. Nie była to uniwersalna utopia, tylko najlepszy według Modrzewskiego model konkretnego państwa. Rozważania oparte są przy tym na myśli wielu starożytnych i współczesnych mu filozofów (m.in. Arystotelesa, Platona, Cycerona, Erazma z Rotterdamu), a także na koncepcjach św. Augustyna oraz naukach płynących bezpośrednio z Biblii.

Satyra – gatunek literacki lub publicystyczny łączący w sobie epikę i lirykę (także inne formy wypowiedzi) wywodzący się ze starożytności (pisał je m.in. Horacy), ośmiesza i piętnuje ukazywane w niej zjawiska, obyczaje, stosunki społeczne. Prezentuje świat poprzez komiczne wyolbrzymienie, ale nie proponuje żadnych rozwiązań pozytywnych. Cechą charakterystyczną satyry jest karykaturalne ukazanie postaci. Istotą satyry jest krytyczna postawa autora wobec rzeczywistości, ukazywanie jej w krzywym zwierciadle.

Arystoteles (gr. Ἀριστοτέλης, Aristotelēs, ur. 384 p.n.e., zm. 7 marca 322 p.n.e.) – jeden z trzech, obok Platona i Sokratesa najsławniejszych filozofów greckich. Stworzył opozycyjny do platonizmu i równie spójny system filozoficzny, który bardzo silnie działał na filozofię i naukę europejską. Chrześcijańska odmiana arystotelizmu zwana tomizmem była od XIII w. i jest do dziś uważana za oficjalną filozofię Kościoła Katolickiego. Założyciel szkoły filozoficznej znajdującej się w Ogrodach Likejonu (od nazwy sąsiadującej z nimi świątyni Apollina Likejosa), co stało się źródłosłowem słowa "Liceum".

O naprawie Rzeczypospolitej należy do pism emendacyjnych, które wyrastają z tradycji retorycznej. W tekstach takich można wyróżnić fragmenty chwalące dobre obyczaje (dominuje wówczas mowa pochwalna – genus demonstrativum), ganiące wszelkie negatywne cechy życia społecznego i politycznego (nasila się wtedy mowa sądowa – genus iudicale), a w tych partiach tekstu, w których autor proponuje gotowe rozwiązania mające na celu poprawę sytuacji występuje mowa doradcza (genus deliberativum). Jako że Andrzej Frycz Modrzewski był wykształconym retorem, więc posługiwał się świadomie także trzema stylami wypowiedzi: od wysokiego i wzniosłego stylu do niskiego stylu gawędy. W swoim dziele nie unikał osobistych komentarzy o zabarwieniu satyrycznym i ironicznym.

Renesans lub odrodzenie – okres w historii kultury europejskiej, obejmujący przede wszystkim XV i XVI wiek, określany często jako "odrodzenie sztuk i nauk" oraz koncepcja historiozoficzna odnosząca się do historii kultury włoskiej od Dantego do roku 1520 (Il Rinascimento).

Erazm z Rotterdamu (łac. Desiderius Erasmus Roterodamus, właściwie Gerrit Gerritszoon [Gerhard Gerhardson], urodzony 27 lub 28 października 1467 roku w Rotterdamie, zmarł 12 lipca 1536 w Bazylei – holenderski filolog, filozof, pedagog, jeden z czołowych humanistów renesansu (książę humanistów), propagator kultury antycznej, pisarz, myśliciel chrześcijański, katolicki duchowny (oskarżony o herezję). Głosił, że człowiek z natury jest dobry, zło zaś pochodzi z niewiedzy.

Traktat czytany był w całej ówczesnej Europie; wydano następujące przekłady: na język niemiecki (Von Verbesserung des gemeinen Nütz, wydany w Bazylei w 1557 roku), francuski (na temat tego tłumaczenia nie zachowały się żadne informacje), hiszpański i rosyjski (dwukrotnie w XVII wieku).

Retoryka (gr. ῥητορική rhetorike, od wyrazu ῥήτωρ rhetor "mówca") – krasomówstwo, sztuka wymowy, umiejętność dobrego i rzetelnego przekonywania słuchaczy, czyli przekazywania treści perswazyjnych.

Platon (gr. Πλάτων, Plátōn, ur. 427 p.n.e. prawdopodobnie w Atenach (według niektórych świadectw na wyspie Eginie), zm. 347 p.n.e. w Atenach) (inne źródła podają, że żył 428-348 p.n.e.) – grecki filozof. Był twórcą systemu filozoficznego zwanego obecnie idealizmem platońskim.

Przypisy

↑ Jadwiga Kotarska, Edmund Kotarski: Średniowiecze, renesans, barok.. Gdańsk: Wydawnictwo Harmonia, 2002, s. 64. ISBN 83-7134-121-0.
Jerzy Ziomek: Renesans. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1999, s. 177. ISBN 83-01-11766-4.
↑ Jerzy Ziomek: Renesans. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1999, s. 178. ISBN 83-01-11766-4.
↑ Jadwiga Kotarska, Edmund Kotarski: Średniowiecze, renesans, barok.. Gdańsk: Wydawnictwo Harmonia, 2002, s. 63. ISBN 83-7134-121-0.
Jerzy Ziomek: Renesans. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1999, s. 179. ISBN 83-01-11766-4.