Corneliu Zelea Codreanu (ur. 13 września 1899 r. w Huşi, Mołdawia - zm. zamordowany w konwoju do twierdzy Jilava 30 listopada 1938 r.) – rumuński polityk, przywódca nacjonalistycznego Ruchu Legionowego (Legion Archanioła Michała) oraz jego zbrojnego ramienia – Żelaznej Gwardii.

Wywodził się z polskiej rodziny Zielińskich (Zelea) zamieszkującej na Bukowinie. Ojciec Ion, jeszcze kilka lat po narodzeniu syna używał podwójnego nazwiska Zelinski Codreanu. Jego matka Elizabeth, z domu Brunner, była Niemką.

Jako chłopiec Codreanu był uczniem liceum wojskowego. Gdy Rumunia przystąpiła do I wojny światowej po stronie Ententy, Codreanu starał się zaciągnąć do armii, jednak, po krótkim epizodzie na froncie, ze względu na wiek został odesłany do domu. W 1918 r. po ukończeniu szkoły wojskowej w Botoszanach otrzymał stopień podoficerski.

W latach 1918-1922 studiuje prawo na uniwersytecie w Jassach, udzielając się czynnie w lokalnym ruchu nacjonalistycznym. W 1922 roku wyjeżdża kontynuować studia do Berlina, które jednak przerywa jeszcze w tym samym roku, by po powrocie do Rumunii wziąć udział w studenckich protestach przeciw nadaniu Żydom pełnych praw obywatelskich. Przy okazji tych wydarzeń, 4 marca 1924 roku, wraz z seniorem rumuńskiego ruchu nacjonalistycznego i antysemickiego oraz dawnym wykładowcą z Jassów - A.C.Cuzą - zakłada Ligę Obrony Narodowo-Chrześcijańskiej (Liga Apărării Naţional Creştine - LANC).

Kiedy protesty nie przynoszą skutków i rumuński parlament przegłosowuje przyznanie Żydom praw, Codreanu wraz z grupą towarzyszy postanawia, "w akcie desperacji", zabić sześciu ministrów, którzy w ich opinii zdradzili Rumunię, a także wybranych żydowskich przedsiębiorców, rabinów oraz dziennikarzy. W wyniku donosu jednego ze spiskowców plan nie dochodzi do skutku, a cała grupa zostaje aresztowana. Codreanu przyznaje się do winy jednak wraz z innymi zostaje uniewinniony, ponieważ w świetle ówczesnego rumuńskiego prawa, konspiracja jest za taką uznawana jedynie gdy data czynu zostanie ustalona, co w tym przypadku nie miało miejsca. Cała grupa zostaje uwolniona, poza późniejszym bliskim współpracownikiem Codreanu, Ionem Mocą, który pozostaje w więzieniu za zastrzelenie osoby winnej wpadki.

Także w więzieniu, Codreanu wpada na pomysł stworzenia poświęconej Michałowi Archaniołowi organizacji skupiającej się bardziej na kształceniu "nowego człowieka" niż działalności stricte politycznej. W początkowych zamierzeniach miała być to "młodzieżówka" Ligi Obrony Narodowo-Chrześcijańskiej nazwana "Bractwem Krzyża" (Frăţia de Cruce). Jedną z jej pierwszych inicjatyw była budowa domu studenckiego w Unghenii, niedaleko Jassy.

6 maja 1924 roku budowa domu zostaje przerwana przez policję pod wodzą prefekta Constantina Manciu. Studenci, z Codreanu na czele, zostają aresztowani, pobici, a następnie torturowani na komendzie aż do interwencji A.C.Cuzy, po której zostają wypuszczeni. 24 października, Codreanu, przy okazji składania zeznań w sądzie w sprawie skargi jednej z ofiar, zabija Manciu strzałem z rewolweru po czym oddaje się w ręce władz. W odległym Turnu Severin, gdzie przetransportowany został w bezskutecznym poszukiwaniu obiektywnej ławy przysięgłych (przysięgli z Turnu Severin, po wydaniu wyroku, pojawiają się na sali z wstążkami ze swastyką - symbolem LANC), zostaje uniewinniony jako działający w obronie własnej.

13 czerwca 1925 r. bierze ślub z Eleną Ilinoiu. W 1925 r., m.in. w wyniku narastającego sporu z Cuzą, wraz z Ionem Mocą i żoną wyjeżdża kontynuować studia do Grenoble. Wraca na moment do Rumunii w 1926 r. by wziąć udział w wyborach do parlamentu, które przegrywa. W 1927 r., z powodu rozpadu LANC, wraca na stałe. Zamiast przyłączyć się do którejś z dwóch zwalczających się frakcji 24 czerwca 1927 r. zakłada mistyczno-ideowy (na wzór średniowiecznych zakonów rycerskich) – Legion Michała Archanioła (Legiunea Arhanghelului Mihail), który ma służyć do pogłębiania świadomości narodowej i religijnej wśród Rumunów. W Legionie przyjął tytuł kapitana (Capitanul). Wzrastająca popularność ruchu Legionowego i jego sukcesy wyborcze skłoniły władze w latach 30. do podjęcia brutalnych represji wobec jego członków. Codreanu był wielokrotnie aresztowany, a Legion kilkakrotnie delegalizowany.

Sam Legion, za władzy Codreanu, odpowiedzialny był za przynajmniej dwa zabójstwa (premiera Rumunii i zaprzysięgłego wroga Żelaznej Gwardii - Iona Duki w 1933 r. oraz byłego legionisty, "zdrajcy sprawy" - Mihaia Stelescu w 1936 r.) oraz być może powiązany był z próbą zabójstwa podsekretarza spraw wewnętrznych - Constantina Angelescu w 1930 r.

Po sukcesie wyborczym w grudniu 1937 r., kiedy to Legion zdobył 16% głosów i stał się trzecią siłą polityczną w Rumunii, król Karol II w lutym 1938 r. rozwiązał parlament i wprowadził stan wyjątkowy. Dokonano konfiskaty całego majątku Legionu i zlikwidowano jego kooperatywy. Codreanu podporządkował się decyzjom władz: zakazał stawiania oporu i jedynie wystosował list otwarty do cieszącego się powszechnym szacunkiem historyka, prof. Nicolae Iorgi z prośbą o wstawiennictwo. Mimo to - właśnie na podstawie tego listu został 16 kwietnia 1938 r. aresztowany za "obrazę królewskiego doradcy", a wraz z nim tysiące legionistów. Codreanu został oskarżony o szpiegostwo na rzecz obcego mocarstwa (w domniemaniu: Włoch lub Niemiec), zdradę ojczyzny i przygotowywanie w porozumieniu z obcym mocarstwem zbrojnego powstania w kraju i został 27 maja 1938 r. skazany podczas pokazowego procesu na dziesięć lat ciężkich robót. W nocy z 29/30 listopada tegoż roku Codreanu oraz trzynastu innych legionistów zostało wysłanych w transporcie do więzienia w Jilavie. Nad ranem wszyscy zostali uduszeni przez eskortujących ich żandarmów, podlegających ministrowi spraw wewnętrznych, Armandowi Călinescu. Zwłoki zamordowanych, dla pewności przestrzelone, oblane kwasem siarkowym i przykryte warstwą niegaszonego wapna, zakopano następnie w lesie Tincabesti, a dół zalano betonem oraz przykryto ziemią i mchem. W prasie ukazał się komunikat o ich "zastrzeleniu podczas próby ucieczki".

Dwa lata później, po abdykacji Karola II, przejęciu władzy przez armię i Legion (pod kierownictwem Horii Simy) i proklamowaniu (14 września 1940 r.) Rumunii Narodowym Państwem Legionowym, odnaleziono grób Codreanu i jego towarzyszy. Po dokonaniu ekshumacji zwłok, 30 listopada 1940 r. odbył się w Bukareszcie ich uroczysty pogrzeb. Rumuńska Cerkiew Prawosławna ogłosiła Codreanu "męczennikiem za Wiarę i Ojczyznę". Obecnie jest czczony jako wzór przez wiele organizacji nacjonalistycznych o profilu narodowo-radykalnym.

Bibliografia