Cywilizacja andyjska - Polski Serwis Naukowy

Kultury andyjskie – wspólna nazwa dla dawnych kultur indiańskich, rozwijających się niegdyś na terenach obejmujących niziny pomiędzy Andami a brzegiem Oceanu Spokojnego.

Należą one do kultur stosunkowo mało znanych i nie do końca opracowana jest ich chronologia. Najstarsze, odnalezione ślady bytności człowieka na tych terenach pochodzą z osiemnastego tysiąclecia p.n.e. Zostały odkryte w jaskini Pikimachay koło Ayacucho (w Peru). Znaleziska pochodzące z tej jaskini przypisano do dwóch faz rozwoju:

Kultura Vicús powstała na północnym wybrzeżu Peru ok. 200 p.n.e.. Czas jej rozwoju trwał do ok. 600 r. W 1960 r. w pobliżu miejscowości Chulucana na wzgórzu Vicús odkryto grobowiec dostojnika indiańskiego związany z tą kulturą. Należy ona do okresu formacyjnego rozwoju kultur andyjskich. Wykazuje wiele cech wspólnych z kulturami Mochica (Moche), Salinar i Gallinazo oraz kulturami rejonu Ekwadoru. Jednak forma i technika wytwarzania bliższa jest kulturze ludu Moche. Wśród znalezisk znajdują się wyroby z gliny i -przede wszystkim – metalu. Technika ich wytwarzania i sposób zdobienia podobny jest do kultury Mochica. Ceramika zdobiona była przede wszystkim malowanymi ornamentami geometrycznymi. Wykonywano je techniką negatywu, nanosząc pastę z ziemi w miejsce przyszłego wzoru przed wypaleniem naczynia. Często spotykanym wyrobem ceramicznym są figurki ludzi i zwierząt.

Andy (hiszp. Los Andes, Cordillera de los Andes) to góry fałdowe znajdujące się w Ameryce Południowej na terenie Wenezueli, Kolumbii, Ekwadoru, Peru, Boliwii, Chile oraz Argentyny. Góry ciągną się wzdłuż Oceanu Spokojnego od zatoki Paria na północy po Ziemię Ognistą na południu, na przestrzeni ponad 9000 km, co sprawia, że jest to najdłuższy łańcuch górski na Ziemi. Szerokość Andów wynosi 200–800 km. Najwyższe szczyty to Aconcagua (6959 m n.p.m.), Ojos del Salado (6893 m n.p.m.) oraz Nevado Pissis (6793 m n.p.m.).

wcześniejszy nazwano okresem Paccaicasa,

późniejszy (od czternastego tysiąclecia p.n.e. do jedenastego tysiąclecia p.n.e.) okresem Ayacucho.

W jaskini znaleziono przede wszystkim narzędzia wykonane z kamienia i kości, a także najstarsze, odnalezione na tym terenie ziarna kukurydzy (datowane są na V – III tysiąclecie p.n.e.).

Państwo Inków, Królestwo Inków, Imperium Inków (kecz. Tahuantinsuyu, Imperium Czterech Części, Zjednoczone Cztery Części – patrz mapa podziału administracyjnego) – historyczne państwo w zachodniej części Ameryki Południowej, w okresie swego największego rozkwitu obejmujące tereny dzisiejszego Peru, Ekwadoru oraz częściowo Boliwii, Chile, Kolumbii i Argentyny.

Neiva – miasto w południowo-zachodniej Kolumbii, port nad rzeką Magdalena, ośrodek administracyjny departamentu Huila. Około 330,8 tys. mieszkańców.

Do kultur późniejszych, obejmujących okres od dziesiątego tysiąclecia p.n.e. do czwartego tysiąclecia p.n.e. należą kultury Chuqui, Zona Roja i Chivateros. Znaleziska pochodzące z tych tysiącleci to kościane, drobne narzędzia (skrobaczki, noże, ostrza włóczni) świadczące o tym, że były to czasy zbieractwa i myślistwa.

Wigoń, wikunia (Vicugna vicugna) – gatunek południowoamerykańskiego, roślinożernego ssaka parzystokopytnego, najmniejszy przedstawiciel rodziny wielbłądowatych (Camelidae), protoplasta alpaki, blisko spokrewniony z gwanako i lamą, zwierzętami określanymi w języku polskim wspólną nazwą lamy. Żyje w małych grupach rodzinnych, na stokach Andów.

Indianie – najliczniejsza i najbardziej zróżnicowana z trzech – obok Inuitów (Eskimosów) i Aleutów – grup ludności tubylczej (rdzennej, autochtonicznej) zamieszkujących oba kontynenty amerykańskie, obejmująca – zarówno dawniej, jak i dziś – setki ludów, plemion i grup o bardzo różnym charakterze i stopniu rozwoju. W tradycyjnej antropologii zaliczani są do rasy żółtej.

W górach leżących na terenie Peru i Boliwii odnaleziono także jaskinie z zachowanymi naskalnymi rysunkami. Przypuszczalny ich czas powstania to ósme tysiąclecie p.n.e. Malowidła przedstawiają ludzi polujących na stada gwanako. Wykonane są przy użyciu barwników w kolorze czarnym, czerwonym, białym i żółtym. Przedstawiane postacie mają wysokość do 220 cm.

Chile (Republika Chile – República de Chile) – państwo w Ameryce Południowej, ciągnące się długim pasem na zachodnim wybrzeżu kontynentu nad Oceanem Spokojnym. Stolicą Chile jest Santiago de Chile. Graniczy z Peru, Boliwią i Argentyną. Do Chile należą liczne wyspy przybrzeżne i wyspy na otwartym oceanie (w sumie ok. 3 tys.): Juan Fernández, Wyspa Wielkanocna (najbardziej oddalona od innych wysp i lądów zamieszkana wyspa na świecie), Sala y Gómez, San Ambrosio, San Félix, Chiloé, Campana, Santa Inés, Chonos.

Gwanako (także guanako) (Lama guanicoe) - południowoamerykański, roślinożerny ssak z rzędu parzystokopytnych, przodek lamy. Żyje w niewielkich stadach w Andach i w Patagonii.

Chronologia

Podział chronologiczny Andów Centralnych:

epoka preceramiczna ~ 1800 BC,

okres inicjalny 1800 - 900 BC,

horyzont wczesny 900 - 200 BC,

wczesny okres przejściowy 200 BC - 600 AD,

horyzont środkowy 600 - 1000 AD,

późny okres przejściowy 1000 - 1476 AD,

horyzont późny 1476 - 1532 AD.

Najstarsze ośrodki kulturowe

W czwartym tysiącleciu p.n.e. rozpoczyna się okres przechodzenia do osiadłego trybu życia. Rodzą się pierwsze struktury rolnicze. Ślady najstarszego ośrodka ceremonialnego, datowanego na 3000 p.n.e. zostały odnalezione na terenie doliny Chicama. Zachowane ruiny pochodzą z okresu 1800-1400 p.n.e., zostały odnalezione w Las Haldas, Kotosh oraz La Florida (obecnie w obszarze Limy. W żadnym z nich nie odnaleziono śladów zabudowań mieszkalnych.

Lama (Lama glama, Lama guanicoe f. glama) – udomowiony ssak parzystokopytny z rodziny wielbłądowatych, wraz z gwanako i – blisko z nimi spokrewnionymi alpaką i wikunią – określane wspólną nazwą lamy. Występuje w Ameryce Południowej. Lamy wykorzystywane są głównie jako zwierzęta juczne oraz do produkcji wełny i mięsa. Dorosłe lamy osiągają do 250 kg wagi i 119 cm wysokości w kłębie. Lamy są zwierzętami socjalnymi, z rozbudowanymi zachowaniami grupowymi.

Titicaca (hiszp. Lago Titicaca) – drugie pod względem wielkości jezioro w Ameryce Południowej, położone w północnej części zagłębienia Altiplano, pomiędzy wschodnimi i zachodnimi pasmami Andów (obszar Andów Środkowych) na terenie Peru i Boliwii. Jest to najwyżej położone jezioro żeglowne dla dużych statków i zarazem największe jezioro wysokogórskie na Ziemi.

W Las Haldas (pomiędzy dolinami Casma i Culebras) odkryto trzy place z świątyniami usytuowanymi ich krańcach. Świątynie wzniesiono na platformach lub zboczach wzgórza. Ich konstrukcja składała się z dwóch pionowych bloków wykonanych z kamieni bazaltowych, pomiędzy które ułożono warstwę gliny i kamieni.

Ekwador (Republika Ekwadoru; hiszp. Ecuador, República del Ecuador) – państwo w Ameryce Południowej położone nad Oceanem Spokojnym, jedno z czterech powstałych w wyniku rozpadu Wielkiej Kolumbii w 1830 r. Sąsiaduje od północy z Kolumbią a od południa z Peru. W skład Ekwadoru wchodzą także położone na Oceanie Spokojnym Wyspy Galapagos. Nazwa pochodzi od hiszpańskiego słowa oznaczającego równik. Do Ekwadoru należą wyspy Galapagos, będące jego największą atrakcją turystyczną.

Argentyna (Argentina, Republika Argentyńska – República Argentina) – państwo w Ameryce Południowej, nad południowym Atlantykiem. Graniczy z Chile na zachodzie, Boliwią i Paragwajem na północy, Brazylią i Urugwajem na północnym wschodzie. Argentyna rości pretensje do archipelagu Falklandów oraz części Antarktydy. Nazwa pochodzi od łacińskiego argentum (srebro), którym Indianie obdarowali hiszpańskich rozbitków Juana Díaza de Solís. Pod względem wielkości Argentyna jest ósmym krajem na świecie i drugim w Ameryce Południowej (biorąc pod uwagę liczbę ludności i powierzchnię). Argentyna jest członkiem organizacji gospodarczej Mercosur.

W Kotosh została odnaleziono najstarsza budowla na terenach Andów. Nazwana została Świątynią Skrzyżowanych Rąk, od jej wystroju. Wewnątrz pomieszczenia, w niszach, umieszczono wykonane z gliny wyobrażenia skrzyżowanych rąk. Świątynia to czworokątne pomieszczenie wykonane z kamieni zespolonych gliną, postawione na 7,5 m wysokości platformie oblicowanej kamieniami. Przed świątynią znajdował się dziedziniec z paleniskiem.

Sztuka Inków - rozwijała się od XI wieku do połowy XVI wieku. Powstała nad brzegami jeziora Titicaca, objęła swoim zasięgiem płaskowyż boliwijski oraz północne regiony Chile i Argentyny.

Odkrycie kultury Mochica zostało dokonane przez Maxa Uhle w 1899 r. nad brzegami rzeki Moche i Chima, w okolicy miasta Trujillo. Odkrycia datowane są na okres I w. p.n.e. - VIII w. Prowadzone wykopaliska odsłoniły dwie piramidy schodkowe postawione na platformach z suszonych cegieł adobe. Są to Sanktuarium Słońca i Sanktuarium Księżyca. Piramida Słońca postawiona została na platformie o wysokości 18,0 m i wymiarach podstawy 342,0 x 159,0 m. Wysokość samej piramidy wynosi 45,0 m. Na najwyższej platformie piramidy najprawdopodobniej stała drewniana świątynia. Piramida Księżyca jest mniejsza, jej wysokość wynosi 21,0 m, a podstawa ma rozmiary 80,0 x 60,0 m. W niej zachowały się fragmenty fryzu przedstawiające przedmioty codziennego użytku atakujące ludzi. (Wątek zagłady człowieka z drewna, który zapomniał o stwórcy, znany jest w mitologii Majów i Inków. Jest to historia, w której przedmioty, takie jak: misy, garnki, żarna itp., podpuszczone przez bogów, powstają przeciwko człowiekowi. Wraz z tym buntem następują liczne trzęsienia ziemi, burze i powodzie. Stary świat ulega zagładzie, a z powstałego chaosu bogowie tworzą nowy świat z doskonalszym człowiekiem). W pobliżu piramid znaleziono miejsca zbiorowych i indywidualnych pochówków. Z kulturą Mochica związany jest też system kanałów nawadniających, akweduktów prowadzących wodę z rzek na tereny pustynne. Te przedsięwzięcia inżynieryjne dały podstawę do wysokiego rozwoju kultury i osiągnięcia dobrobytu materialnego. Świadczą o doskonałej organizacji opartej o podział na klasy panujących kapłanów i rolników.

La Florida to najbogatszy w formie ośrodek ceremonialny tego okresu. Odkryto w nim (w 1960 r.) pozostałości najprawdopodobniej największej piramidy środkowego wybrzeża. Została ona zbudowana z kamieni polnych. W pobliżu niej odnaleziono pozostałości platform i innych budowli.

Najstarsze ślady wytwarzania ceramiki pochodzą z ok. 3300-3100 p.n.e. Odnalezione zostały na terenach północnej Kolumbii oraz południowego Ekwadoru. W Peru odnaleziono ceramikę datowaną na okres 1800-1500 p.n.e. Jest ona związana z powstałymi na tym terenie ośrodkami kulturowymi. Pochodząca z tego okresu ceramika to ciemne misy ozdobione nacięciami, punktowaniem i czerwonymi dekoracjami oraz butle zdobione czarnymi pasami na pomarańczowym tle.

Ocean Spokojny (Pacyfik), Ocean Wielki – największy, najgłębszy i najstarszy na świecie zbiornik wodny. Z powierzchnią równą 178,7 mln km² zajmuje jedną trzecią całej Ziemi. Największą rozciągłość południkową osiąga między Arktycznym Morzem Beringa a Morzem Rossa przy brzegach Antarktydy i wynosi ona aż 15500 km. Z kolei największą rozciągłość równoleżnikową osiąga między wybrzeżem Indonezji a Kolumbii i Peru i wynosi 19800 km czyli prawie połowę obwodu kuli ziemskiej i pięć razy więcej niż średnica Księżyca. Granicami oceanu są: Ameryki Północna i Południowa na wschodzie, Azja i Australia na zachodzie oraz lodu Arktyki i Antarktydy odpowiednio na północy i południu. Pojemność oceanu szacowana jest na 169,2 mln km³ co stanowi 46% ziemskich zasobów wód. Tradycyjnie dzieli się go wzdłuż równika na część północną i południową, ale wyjątkami są tutaj wyspy Gilberta i Galapagos w całości uznawane za Południowy Pacyfik. Na tym Oceanie znajduje się największa głębia Rów Mariański (głębokość: 10 911 m) oraz druga co do wielkości wyspa świata Nowa Gwinea. Średnia głębokość wynosi 4 280 m p.p.m.

Kolumbia (hiszp. Colombia, Republika Kolumbii – República de Colombia) – państwo w północno-zachodniej części Ameryki Południowej leżące nad Morzem Karaibskim i Oceanem Spokojnym.

Okres formatywny

Kultury tego okresu (od ok. 1200 p.n.e. do 100 r.) to czas rozwoju ceramiki, odkrycia brązu, tkactwa. Ludność zajmuje się przede wszystkim uprawą kukurydzy, manioku, ziemniaków, orzeszków ziemnych, fasoli. Pojawiły się pierwsze ośrodki handlowe. Odnaleziono wiejskie zespoły mieszkalne, nie odnaleziono śladów miast.

XL wiek p.n.e. XXXIX wiek p.n.e. XXXVIII wiek p.n.e. XXXVII wiek p.n.e. XXXVI wiek p.n.e. XXXV wiek p.n.e. XXXIV wiek p.n.e. XXXIII wiek p.n.e. XXXII wiek p.n.e. XXXI wiek p.n.e.

Kultura Salinar jest jedną z kultur andyjskich okresu formacyjnego, następczyni kultury Capisnique powstałej ok. XVIII w. p.n.e. Czas jej trwania określany jest na okres od 200 p.n.e. do 200 r. Została odkryta przez Larco Hoyle w 1941 r. w pobliżu El Salinar w dolinie Chicama w północnej części Peru. W odkrytej nekropolii natrafiono na ok. 200 miejsc pochówku. Odnalezione groby miały kształt elipsoidy. Zmarłych układano w nich w pozycji wyprostowanej, na prawym boku. Wśród darów natrafiono na żywność, ceramikę, wyroby ze złota. Kultura Salinar bezpośrednio poprzedza kulturę Mochica, stąd forma wielu wyrobów zbliżona jest do kształtu ceramiki Moche (naczynia o podwójnym wlewie połączonym mostkiem). Dekoracje wykonywane były metodą nacinania lub malowania. Powtarzającym się motywem są linie łamane, faliste, gwiazdy i pętle. Występowały także postacie zwierząt i ludzi. W tym też okresie powstały zaczęły powstawać naczynia z scenami erotycznymi. Kolorystyka ceramiki to barwy ziemi: od koloru pomarańczowego do beżowego.

Do kultur rozwijających się w tym czasie zalicza się:

kulturę Chavín obejmującą swoim zasięgiem górskie rejony położone na północ od Limy oraz

kulturę Paracas obejmującą rejon Ica (na południe od Limy);

nad jeziorem Titicaca rozwijają się kultury Chiripa i Pucara.

Do okresu formacyjnego należą także kultury: Gallinazo, Salinar, Vicús, Chañapata i Huancarani.

Piramida – grobowiec osoby prywatnej albo podbudowa dla świątyni. Kształt piramidy to najczęściej ostrosłup lub forma w ogólnych zarysach do niego zbliżona. Piramidy spotykane są m.in. w Egipcie i prekolumbijskiej Ameryce.

Peru (Perú, Republika Peru – República del Perú) – państwo w zachodniej części Ameryki Południowej, nad Oceanem Spokojnym. Jest to trzecie co do wielkości państwo kontynentu po Brazylii i Argentynie oraz drugi największy kraj andyjski po Argentynie. Stolicą Peru jest Lima.

Kultury regionalne

Kultury regionalne zaczęły wykształcać się na terenach andyjskich już w na przełomie II i I w. p.n.e., największy ich rozwój przypada na okres I – VIII w. Jako pierwsze pojawiły się kultury Mochica na północy, Nazca w centrum, Pucara na południu oraz najważniejsza z nich, kultura regionu Tiahuanaco (w departamencie La Paz w Boliwii). Ona, jako jedyna, stworzyła pod koniec VIII w., w okresie schyłku kultur regionalnych, państwo panadyjskie. Szczyt rozwoju tych cywilizacji przypada na V w.

Kultury Chiripa i Pucara rozwijały się na terenach położonych nad jeziorem Titicaca. Chiripa w Boliwii osiągnęła swój szczyt ok. VI w. p.n.e., jej zanik nastąpił w II w. p.n.e. Pucara związana jest z peruwiańskim brzegiem jeziora, pojawiła się ok. I w. p.n.e. W Chiripa odnaleziono świątynię o wymiarach 23 x 21,5 m zbudowaną z kamienia. W głębszych warstwach archeologicznych natrafiono na skupisko domów o podwójnych kamiennych ścianach. Pod nimi znajdowały się grobowce. Ceramika odnaleziona na tym terenie w pierwszym okresie była jednobarwna, późniejsza została ozdobiona żółtym motywem geometrycznym (często o układzie schodkowym) na czerwonym tle. W zespole Pucara natrafiono na zgromadzone wokół dziedzińca budowle wraz z świątynią o półkolistych pomieszczeniach. Kamienne mury ozdobione zostały reliefem. Odkryto też kamienne rzeźby, wśród których na uwagę zasługuje posąg mężczyzny z kłami, trzymającego uciętą głowę. Ceramika znaleziona w tym zespole zdobiona jest żółtym lub czarnym motywem kocich łbów lub głów człowieka wykonanym na czerwonym tle.

Kultura Paracas - preinkaska kultura, która rozwinęła się w rejonie Ica, w Peru, w latach 800 p.n.e. - 100 n.e., tym samym czasie co kultura Chavín. Została odkryta przez Juliusa Tello w latach 1925 - 30. Rozwój kultury Paracas dzieli się na okresy Paracas Cavernas (800 - 500 p.n.e.) oraz Paracas Necrópolis (500 p.n.e. - 100 n.e.).

Odrodzenie kultur regionalnych

Po załamaniu się ekspansji kulturowej Tiahuanaco, wyludnieniu Huari ponownie dochodzi do wyodrębnienia się ośrodków regionalnych. Odradzają się one w formie miast-małych państw.

Na północy, na terenach wcześniej objętych panowaniem Moche powstało królestwo Chimú, nad rzeką Jequetepeque powstaje Lambayeque znane z osiągnięć w sztuce złotniczej. W regionie Pajatén po Abiseo zachowane są koliste platformy, których mury ozdobione są postaciami ludzi i kondorów.

Boliwia, Wielonarodowe Państwo Boliwia () – państwo na kontynencie południowoamerykańskim. Graniczy z Brazylią na północy i wschodzie, Paragwajem i Argentyną na południu oraz z Chile i Peru na zachodzie. Państwo nie posiada dostępu do morza.

Kultura Gallinazo, zwana czasem kulturą Virnú – jedna z kultur andyjskich okresu formacyjnego. Powstała na północy dzisiejszego Peru, w pobliżu Ekwadoru. Czas jej trwania datowany jest na okres od ok. 200 p.n.e. do ok. 300 r. Została odkryta w dolinie Virnú, znaleziska rozciągają się od rzeki Santa do granic Ekwadoru. W nich znaleziono ruiny fortec zbudowanych z suszonej cegły adobe. Ceramika pochodząca z tych wykopalisk zdobiona jest techniką negatywu, tj. pokrywano woskiem elementy dekoracyjne przed wypalaniem. Podczas wypalanie wosk topił się, a powierzchnia nim pokryta pozostawała jaśniejsza. Niektóre wyroby formą przypominają ceramikę związaną z kulturą Mochica. W grobach należących do kultury Gallinazo znaleziono fragmenty tkanin i wyroby z metalu. Zmarłych grzebano w pozycji kucznej.

Na płaskowyżu Boliwii powstaje miasto-państwo Colla (kultura chullpas). Po nim zachowały się koliste wieże zbudowane z ciosów kamiennych, zdobione płaskorzeźbami mitologicznych zwierząt. Wieże miały średnice 7-8 m, ich wysokość wynosiła nawet 11,8 m. Wewnątrz, w przesklepionym pomieszczeniu znajdowały się grobowce.

Kultura Czibcza-Muisca (hiszp. Chibcha-Muisca) - kultura ludów żyjących w okresie konkwisty na wyżu Kolumbii, na wschód od górnego biegu rzeki Magdaleny, w okolicy dzisiejszych miast Bogota i Tunja. Ludy te nazywały siebie Muiskami lub Mwiskami (Muisca, Muysca albo Muexca) co oznacza „ludzie”, „osoby”, człowiek”. Wytworzyły kulturę rozwijającą się od około 1000 do 1538 i uważaną za trzeci zespół wysokich cywilizacji Ameryki prekolumbijskiej, ustępujący jednak osiągnięciom Majów i Azteków w dawnym Meksyku oraz Inków na wyżu andyjskim.

Alpaka (Vicugna pacos) – południowoamerykański, trawożerny ssak parzystokopytny z rodziny wielbłądowatych. Zwierzę udomowione, hodowane dla wełny i mięsa, przypomina nieco lamę, ale jest od niej mniejsza i z budowy ciała bardziej podobna do owcy.

W XV w. wszystkie te miasta zostały podbite przez Inków.

Kultury Kolumbii i Ekwadoru

Spośród wszystkich kultur andyjskich, kultury ludów zamieszkujących obecne tereny Kolumbii i Ekwadoru należą do najsłabiej poznanych. Obszar ten zamieszkiwany był przez ludy władające językami z grupy Czibczów. Tworzyli plemienne państewka, m.in. Quimbaya, Muisca, Tairona.

Kultura Chañapata – jedna z kultur andyjskich okresu formacyjnego. Powstała w południowym paśmie górskim w Peru. Odnaleziona ceramika to naczynia o gładzonych ściankach, czarne lub czerwone. Zdobione nacinanymi motywami geometrycznymi i zoomorficznymi. Oprócz naczyń: misek, talerzy znaleziono figurki postaci ludzkich. W miejscach pochówku nie odnaleziono darów pogrzebowych.

Krasnodrzew pospolity, koka, krzew kokainowy (Erythroxylum coca Lam.) – gatunek krzewu prawdopodobnie pochodzący z rejonu Andów. Obecnie występuje wyłącznie w uprawie. Główne rejony uprawy to: Ameryka Południowa, Jawa, Kamerun.

Nie odnaleziono na tych terenach pozostałości monumentalnej architektury. W rejonie Taironii, w północnej Kolumbii natrafiono na ślady kamiennych umocnień brzegów rzek, pozostałości po kamiennych zbiornikach na wodę oraz fragmentów mostów. Grobowce wykute w skałach odkryto w okolicach Popayán i Neivy (Kordyliera Środkowa).

Świątynia – budowla dla celów religijnych, miejsce kultu, składania ofiar, celebrowania obrzędów. Najstarsza znana świątynia powstała w Eridu w Mezopotamii 4500 lat p.n.e.

Quimbaya – nazwa ludu i kultury ukształtowanej w środkowej części doliny rzeki Cauca w zachodniej Kolumbii, rozwijającej się w okresie późno-prahistorycznym (300-1600 n.e.).

Najbardziej znanymi zabytkami pozostawionymi przez Indian plemion Czibczów są wykonane przez nich wyroby z złota oraz tombaku (stop miedzi i cynku). Znana im była technika spawania, kucia, odlewu w formach i na wosk tracony. Wykonywano, przede wszystkim z tombaku, ozdoby strojów, hełmy, posążki bóstw. Posążki przedstawiają postacie płasko modelowane, o lekko klinowych formach, statycznych sylwetkach. Wiele figurek pełni funkcję naczyń (butelek).

Kultura Huancarani, nazywana czasem kulturą Belén. Początki jej sięgają 1100 r. p.n.e., rozwijała się na obszarze położonym na północ od jeziora Poopó, obecnie w granicach boliwijskiego departamentu Oruro. Prowadzone prace archeologiczne doprowadziły do odkrycia 17 stanowisk, stanowiących dawne osady. Nie natrafiono na ośrodki ceremonialne. Osady złożone są z wielu (ok. 100) domów mieszkalnych, zbudowanych na planie koła. Ściany wykonane są z gliny, a fundamenty domów z kamieni. Osady pobudowane były na wzgórzach, niekiedy otoczonych murem zbudowanym z kamieni. Ceramika związana z kulturą Huancarani ma ścianki wygładzone przy użyciu łopatek, pozbawiona jest ozdób. Ludność znała wytop metali (miedzi) i obróbkę obsydianu wydobywanego w jaskiniach Querimita. Obsydianu używano do wyrobu grotów do strzał. Cechą charakterystyczną tej kultury są odnalezione kamienne głowy lam. Głowy posiadają trzpienie, zatem mogły być elementem używanym do zdobienia murów.

I – dziewiąta litera alfabetu łacińskiego, dwunasta litera alfabetu polskiego. Oznacza zwykle w danym języku samogłoskę wysoką otwartą, np. [i] lub [ɪ].

W pobliżu wsi San Agustín, w górnym biegu rzeki Magdalena, pod koniec XVIII w. odkryto pozostałości osady nieznanych twórców. Znalezisko zostało zbadane przez K. Th. Preussa w 1920 r. Odnalezione zabytki to niewielkich rozmiarów świątyńki zbudowane z nieobrobionych płyt kamiennych. Wymiary świątyń nie przekraczają 3,0 x 4,5 m. Budowle są przekryte płytą podpartą na jednym lub dwóch słupach i obsypane ziemią. Wewnątrz, na ścianie znajduje się nisza z figurką bóstwa.

Ameryka Południowa - kontynent na południowej (i częściowo północnej) półkuli, otoczony oceanami: Spokojnym od zachodu, Atlantyckim od wschodu i Morzem Karaibskim od północy, o powierzchni 17,8 mln km², zamieszkany przez 351 mln ludności (2001). Ameryka Środkowa - część kontynentu Ameryki Północnej, na południe od Stanów Zjednoczonych do Przesmyku Panamskiego. Ameryka Łacińska - obejmuje w większości byłe posiadłości kolonialne hiszpańskie i portugalskie w Ameryce Południowej i Środkowej, o łącznej powierzchni 20 mln 566 tys. km², zamieszkane przez 478 mln (2000) ludności.

Późny okres przejściowy w rozwoju kultur andyjskich przypada na lata 1000-1400 n.e. Za wyznacznik początku późnego okresu przejściowego przyjmuje się upadek cywilizacji Huari oraz Tiahuanaco, rozwijających się w czasie trwania horyzontu środkowego. Był to jeden z najbardziej przełomowych momentów w całej historii prekolumbijskiej Costa Extremo Sur. Jego powstanie w dużej mierze wiązało się z napływem na te tereny nowych i stosunkowo licznych grup ludności. Stworzyły one całkiem nowe skupiska osadnicze, w obrębie których odnotowano specyficzny materiał zabytkowy o tradycji Tiahuanaco. Jednocześnie zostaje tam wprowadzony, dotychczas niestosowany, system teras uprawnych, tzw. andenes, oraz powiązana z nim sieć kanałów irygacyjnych.

W okolicach San Agustin odnaleziono też ponad 300 kamiennych rzeźb wykonanych z wulkanicznego tufu oraz szereg płaskorzeźb z wizerunkami węży, jaszczurek, małp, tapirów i postaci ludzkich. Postacie człowieka przedstawiające wojowników i kobiety mają krótkie korpusy i nogi oraz wielkie, szerokie głowy. W rysach twarzy uwypuklone są szerokie nosy oraz cztery kły jaguara. Czasem, zamiast głowy "jaguara", występuje głowa "ptaka". Ceramika pochodząca z tych terenów to przede wszystkim misy, często pozbawione ozdób lub z dekoracją ograniczoną do wyrytych wzorów geometrycznych.

San Agustín - miejscowość i park archeologiczny w południowej Kolumbii w departamencie Huila, a także nazwa kultury indiańskiej z okresu przedklasycznego, rozwijającej się od około 500 p.n.e. do 500 n.e. (ewentualnie nawet do 1500 n.e.) lub, według innego datowania, między 100 a 1200 n.e..

Państwo Chimú powstało w IX-XI w. na terenach znajdujących się wcześniej pod wpływem kultury Mochica. Niezależność zachowało do 1470 r., czyli do podboju dokonanego przez Inków. Obszar zajmowany przez Chimú to teren leżący nad brzegiem Oceanu Spokojnego od Tumbez aż do Limy. Stolicą Chimú było miasto Chan Chan leżące w pobliżu dzisiejszego Trujillo. Pozostałości Chan Chan zajmują obszar ok. 28,0 km, zatem było to ogromne założenie urbanistyczne, największe w prekolumbijskiej Ameryce. Centrum Chan Chan zbudowane zostało z dziesięciu niezależnych jednostek otoczonych własnymi, podwójnymi murami z cegieł adobe. Każda jednostka to obszar najczęściej w kształcie prostokąta o wymiarach 390 x 195 m. Wewnątrz znajdowała się część reprezentacyjna, kilka mniejszych domów, zbiornik wody zasilany niezależnym kanałem, cmentarz i świątynia na kilkupoziomowej platformie.

Sztuka Inków

Jest najpóźniejszą z wszystkich kultur andyjskich. Jej początki datowane są na XI w. Dotrwała ona do czasu podboju dokonanego przez hiszpańskich konkwistadorów w pierwszej połowie XVI w. Powstała w pobliżu jeziora Titicaca i objęła swoim zasięgiem płaskowyż boliwijski oraz północne regiony Chile i Argentyny.

Inkowie byli twórcami wielu monumentalnych, kamiennych budowli i rozległej sieci dróg. Imperium podzielone było na cztery prowincje: Chinchasuyo, Antisuyo, Contisuyo i Collasuyo. Produkcja oparta była na rolnictwie. Na tarasach górskich zboczy prowadzono uprawę ziemniaków, koki, komosy ryżowej (quinoa) i kukurydzy. W dolinach uprawiano także bawełnę. Inkowie hodowali zwierzęta: lamy, alpaki i wigonie. Świnki morskie były uzupełnieniem diety.

Głównym bogiem inkaskim było Słońce – Inti, na drugim miejscu znajdowali się jego siostra i żona – Księżyc oraz piorun – Inti Illapa. Najważniejszymi świętami były dni przesilenia oraz zrównania dnia z nocą. W imperium funkcjonowała poczta działająca dzięki sztafetom gońców – chasqui.

Zobacz też

historia Peru

historia Ameryki Południowej i Środkowej