Na mapach: 51°23′N 30°06′E / 51.383, 30.1

Czarnobyl (ukr. Чорнобиль, ros. Чернобыль) – miasto na Ukrainie, w obwodzie kijowskim, u ujścia rzeki Usz do Prypeci. Miasto swoją nazwę Czornobyl (przetłumaczoną potem na Czernobyl, a następnie na Czarnobyl) zawdzięcza roślinie o tej samej nazwie porastającej pola uprawne tamtych okolic w XIX wieku. Miasto znane głównie ze względu na oddaloną o 18 kilometrów elektrownię jądrową, w której wydarzyła się największa w dziejach katastrofa atomowa. Przed katastrofą zamieszkane przez około 15 tysięcy ludzi. Obecnie mieszka tam (czasowo, w systemie zmianowym) ok. 2,5 tys. osób - głównie naukowcy, pracownicy różnych agencji, przewodnicy specjaliści. Działa tam również sklep. Ukraińskie normy dotyczące czasu przebywania ludzi na terenie "Zony" limitują czas ich obecności do trzech miesięcy w ciągu roku. Naukowcy mogą przebywać w Czarnobylu bez jego opuszczania przez dwa tygodnie, po upływie tego czasu wyjeżdżają na miesiąc a ich miejsce zajmują kolejni naukowcy aż do ich powrotu.

Historia

Wykopaliska archeologiczne świadczą o istnieniu tu osiedla na przełomie XI i XII wieku. Wzmiankowany po raz pierwszy w 1193 w Kronice Hipackowskiej, w związku z polowaniem w okolicach Ruryka Rościsławicza co oznacza, że należał wtedy do Księstwa Kijowskiego. Od połowy XIV wieku należał do Litwy. Były to włości państwowe zarządzane przez namiestników mianowanych przez wojewodów. W 1548 roku zbudowano tu stojący przy moście niewielki drewniany zamek z dwoma wieżami i 18 horodniami. W dniu 29 marca 1566 roku król Zygmunt August przywilejem wydanym w Bielsku dokonał zamiany (a faktycznie darowizny za zasługi) z dzierżawcą Czarnobyla rotmistrzem Filonem Kmitą na Lityn, przez co Czarnobyl stał się własnością prywatną. W 1596 włączony do Korony. Poprzez małżeństwo z córką Filona Kmity Czarnobylskiego - Zofii - z Łukaszem Sapiehą, dobra te przeszły w ręce tego rodu. Małżeństwo to ufundowało w Czarnobylu w 1626 roku koło zamku kościół i klasztor Dominikanów, w którym zostali pochowani. Odziedziczył te dobra Kazimierz Lew Sapieha, który przeniósł kościół i klasztor w inne miejsce. W XVI wieku ważny ośrodek handlowy położony przy szlakach wodnych, liczył wtedy trochę ponad tysiąc mieszkańców. Czarnobyl podupadł w połowie wieku XVII w czasie powstania Chmielnickiego. W XVIII wieku Czarnobyl stał się stałą rezydencją starosty żmudzkiego Jana Mikołaja Chodkiewicza, który znacznie rozbudował miasto, wznoszący się na wzgórzu zamek oraz odnowił spalony kościół dominikanów pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP, który poświęcono w 1757 roku. W czasach powstania chłopskiego w 1768 roku (tzw. Koliszczyzna) Chodkiewicz ufortyfikował miasto i rozbił zmierzające w jego kierunku oddziały Bondarenki.

Od 1793 w zaborze rosyjskim. W II poł. XVIII wieku osiedliła się duża grupa rosyjskich raskolników, wtedy też rozpoczęło się intensywne osadnictwo żydowskie. Po Powstaniu listopadowym, w 1832 roku władze rosyjskie skasowały klasztor dominikanów. Pod koniec XIX wieku żydzi stanowili blisko 60% mieszkańców, prawosławni 33%, raskolnicy 9%, katolicy 1%. Od zaborów do rewolucji październikowej było tu jedno z większych centrów chasydyzmu w państwie carskim, siedziba dynastii cadyków Twerskich. W XIX i I poł. XX wieku ważny towarowy i pasażerski port rzeczny, który był wtedy podstawą gospodarki miasta. Miasto specjalizowało się także w produkcji i handlu drewnem, smołą, dziegciem oraz warzywami, których głównym odbiorcą był pobliski Kijów.

Podczas kampanii kijowskiej w 1920 polska Flotylla Rzeczna Marynarki Wojennej stoczyła tu zwycięską bitwę z sowiecką flotyllą dniestrzańską.

W latach 1922-1991 miasto należało do Ukraińskiej SRR. Prawa miejskie Czarnobyl uzyskał w 1941 r. W czasie okupacji hitlerowskiej Niemcy wymordowali większość żydowskiej społeczności. Od 1977 do 2000 roku koło Czarnobyla działała elektrownia atomowa, w której w 1986 roku nastąpiło rozerwanie i pożar reaktora nr 4.

Zabytki

Pozostałe cenne budowle:

oraz dwie cerkwie i synagogi z XIX wieku zniszczono w okresie sowieckim.