Czas - gramatyka - Polski Serwis Naukowy

Czas - kategoria językowa określająca w czasie czynność, zjawisko lub stan, o których mowa w zdaniu.

Czas razem z trybem, aspektem, stroną i osobą są charakterystyczne dla czasownika zwłaszcza w językach indoeuropejskich.

Czasu często nie daje się łatwo przełożyć z jednego języka na drugi. Mimo istnienia we wszystkich językach prostego czasu teraźniejszego, zakres jego użycia może podlegać znaczącym wahaniom, np. język hiszpański używa go w celu opisania czynności właśnie trwających, podczas gdy angielski stosuje go do ogólnego scharakteryzowania jakiegoś wydarzenia, a w języku japońskim czas ten należałoby raczej nazwać "nieprzeszłym", gdyż wyraża także przyszłe zdarzenia.

Czas przeszły - kategoria gramatyczna (czas gramatyczny) czasownika, która najczęściej wskazuje i nazywa wcześniejszą czynność lub wcześniejszy stan niż moment mówienia lub pisania o nich, np. poszedłem, kupiłem, spałem.

Strona - kategoria gramatyczna właściwa czasownikowi, wyrażająca stosunek między czynnością oznaczaną przez ten czasownik a gramatycznym podmiotem i gramatycznym dopełnieniem.

Swoje odbicie w formach czasu i trybu może znaleźć m. in. stopień pewności mówcy do przekazywanej informacji, częstotliwość wykonywanej czynności, jej trwanie lub zakończenie, a nawet to czy była poznana osobiście, czy zasłyszana. Prowadzi to naukowców do budowania nowych teorii i prowadzenia sporów, co do dokładnej liczby czasów w danym języku.

Czasownik – odmienna oraz samodzielna część mowy przedstawiająca dziejące się czynności oraz niektóre stany. W zdaniu tworzy orzeczenie. Nie w każdym języku da się wyróżnić jasną klasę czasowników, np. w języku japońskim przymiotniki mają wiele właściwości charakterystycznych dla czasowników.

Język japoński (日本語 nihongo lub nippongo) – język używany przez ok. 130 mln mieszkańców Japonii oraz japońskich emigrantów na wszystkich kontynentach.

W językoznawstwie wyróżnia się zazwyczaj następujące czasy:

plusquamperfectum - zaprzeszły,

perfekt (perfectum) - przeszły dokonany, często o pewnym związku z teraźniejszością

aoryst (aoristum) - przeszły dokonany

imperfekt (imperfectum) - przeszły niedokonany, opisowy,

praesens - teraźniejszy,

futurum - przyszły

Powyższe zestawienie charakterystyczne jest jednak przede wszystkim dla języków indoeuropejskich (z zastrzeżeniem, że nie każdy język tej rodziny dysponuje wszystkimi czasami z listy). Istnieją też jednak języki o zupełnie odmiennym systemie czasów, takie jak np. język hopi, długo uznawany za język zupełnie pozbawiony czasów, ostatnio zwraca się jednak w jego przypadku uwagę na opozycję kategorii gramatycznej subiektywności i obiektywności w opisie zdarzeń jako na system analogiczny do czasowego. Języki izolujące (np. chiński) do określenia czasu wykorzystują natomiast przysłówek.

Czas teraźniejszy – kategoria gramatyczna (czas gramatyczny) czasownika, która najczęściej wskazuje na równoczesność trwania czynności i mówienia lub pisania o niej, np. używając piszę, nazywa się czynność wykonywaną w chwili mówienia. Podobnie za pomocą odpowiedniej formy można określić stan, w którym ktoś lub coś się znajduje (np. ty leżysz lub ono śpi). Czasu teraźniejszego używa się także wtedy, kiedy czynność wielokrotnie się powtarza (np. Marcin chodzi do szkoły).

Język hopi - język Indian Hopi w Arizonie, należący do uto-azteckiej rodziny językowej. Używany jest obecnie przez około 5 tysięcy osób[1]. Badaniem języka hopi zajmował się zwłaszcza amerykański językoznawca Benjamin Lee Whorf. Ze względu na specyficzny system czasownikowy w języku hopi uważał on, że Indianie Hopi inaczej postrzegają czas i przestrzeń.

Tradycyjne - oparte na analizie języków indoeuropejskich - rozumienie kategorii czasu bywa zatem bezużyteczne w przypadku języków spoza tej rodziny.

Język polski

W języku polskim występują trzy czasy:

przeszły - opisuje wydarzenia wcześniejsze, np. Pisałem artykuły do Wikipedii.

teraźniejszy - opisuje to, co dzieje się aktualnie, np. Piszę artykuły do Wikipedii.

przyszły - opisuje zdarzenia przyszłe:

złożony - Będę pisać (będę pisał) artykuł do Wikipedii.

prosty - Napiszę artykuł do Wikipedii.

Podział czasu przyszłego na prosty i złożony bywa jednak w polszczyźnie kwestionowany z uwagi na fakt, że w pierwszym występują tylko czasowniki dokonane, w drugim tylko niedokonane - są to więc raczej różne sposoby budowania jednego czasu przyszłego dla czasowników o różnych aspektach.

Języki indoeuropejskie - jedna z największych i najwcześniej odkrytych spokrewnionych ze sobą języków współczesnych, używanych od kilku tysięcy lat w Europie, Indiach (stąd przymiotnik indoeuropejski) i południowo-zachodniej Azji. W czasach nowożytnych języki indoeuropejskie rozprzestrzeniły się na wszystkie kontynenty, głównie za sprawą angielskiego, hiszpańskiego i portugalskiego. Obecnie jako językami ojczystymi posługuje się nimi ok. 3 miliardy osób na całym świecie (co stanowi ok. 45% ziemskiej populacji).

Język hiszpański – język należący do rodziny romańskiej języków indoeuropejskich. Współczesne standardy literackie (z Hiszpanii i Ameryki hiszpańskojęzycznej) wywodzą się ze średniowiecznego języka kastylijskiego. Jeszcze dziś język hiszpański bywa nazywany kastylijskim, dla odróżnienia go od innych języków używanych w Hiszpanii (zob. niżej).

Czas zaprzeszły istniał w dawnej polszczyźnie i dziś w mowie potocznej jest nieużywany. W języku pisanym i uroczystym bywa stosowany w sytuacjach szczególnych, dla podkreślenia uprzedniości czasowej danego zdarzenia np. Rozmawiałem z człowiekiem, którego spotkałem był w teatrze (czasownik spotkałem był dotyczy zdarzenia wcześniejszego, nierównoczesnego).

Istnieją dwa podstawowe sposoby klasyfikacji języków – klasyfikacja genetyczna i klasyfikacja strukturalna. Rzadziej stosowane są też klasyfikacje funkcjonalne.

Czas przyszły prosty – jeden z dwóch (obok czasu przyszłego złożonego) rodzajów gramatycznego czasu przyszłego, jeśli za kryterium podziału przyjąć liczbę wyrazów tworzących formę czasu. W czasach prostych tworzy tę formę jeden wyraz.

Przypisy

W przypadku niektórych języków, ze względu na skrajnie odmienny system czasowy od indoeuropejskiego, należałoby w tym wypadku mówić raczej o "czasie podstawowym".