Czasownik łaciński - Polski Serwis Naukowy

Czasownik (verbum) w języku łacińskim podlega koniugacji, tj. odmianie przez osoby, liczby, czasy, tryby i strony. Występują cztery typy takiej odmiany: koniugacja pierwsza (o temacie zakończonym na -ā), koniugacja druga (o temacie zakończonym na -ē), koniugacja trzecia (o temacie zakończonym na spółgłoskę, przy czym występuje w niej też podtyp, w którym między tematem a końcówką występuje spójka ĭ) i koniugacja czwarta (o temacie zakończonym na -ī). Istnieją też niepodlegające koniugacji formy bezosobowe czasownika.

Ablativus absolutus jest to charakterystyczny dla łaciny równoważnik zdania okolicznikowego czasu, przyczyny, przyzwolenia lub warunku. Decyzja, z którym z okoliczników mamy do czynienia, zapada na podstawie kontekstu.
Optativus ("tryb życzący") - tryb czasownika, występujący w niektórych językach. Wyraża życzenie, nadzieję lub możliwość. Znany jest m. in. w klasycznej grece i sanskrycie, a z żywych języków w farerskim, tureckim, rumuńskim, łotewskim i innych. Optativus rekonstruowany jest też dla języka praindoeuropejskiego.

Formy osobowe czasownika w języku łacińskim (verbum finitum) to:

trzy osoby (personae): persona prima (osoba pierwsza), persona secunda (osoba druga) i persona tertia (osoba trzecia)

dwie liczby (numeri): (numerus) singularis (liczba pojedyncza) i (numerus) pluralis (liczba mnoga). Występująca w języku praindoeuropejskim liczba podwójna ((numerus) dualis) w koniugacji łacińskiej zanikła całkowicie jako kategoria gramatyczna.

sześć czasów (tempora): (tempus) praesens (czas teraźniejszy), (tempus) imperfectum (czas przeszły niedokonany), (tempus) futurum primum (czas przyszły niedokonany, nazwę zapisuje się często jako (tempus) futurum I), (tempus) perfectum (czas przeszły dokonany), (tempus) plusquamperfectum (czas zaprzeszły), (tempus) futurum exactum (czas przyszły uprzedni, nazwę zapisuje się często jako (tempus) futurum II). Pierwsze trzy czasy wiążą się z aspektem niedokonanym czasownika (verbum infectum), drugie trzy z aspektem dokonanym czasownika (verbum perfectum).

trzy tryby (modi): (modus) indicativus (tryb oznajmujący, zwany też trybem orzekającym), (modus) coniunctivus (tryb popularnie nazywany przypuszczającym, choć właściwszą nazwą jest "tryb łączący" lub "tryb warunkowy"), (modus) imperativus (tryb rozkazujący). Występujący w języku praindoeuropejskim tryb życzący ((modus) optativus) zanikł w języku łacińskim prawie całkowicie i nie istnieje jako kategoria gramatyczna, a jego funkcje przejął coniunctivus.

dwie strony (genera): (genus) activum (strona czynna) i (genus) passivum (strona bierna). Występująca w języku praindoeuropejskim strona medialna ((genus) medium) w języku łacińskim zanikła, a jej funkcje przejęła strona bierna.

Formy bezosobowe czasownika w języku łacińskim (verbum infinitum, nomina verbalia) to:

Strona - kategoria gramatyczna właściwa czasownikowi, wyrażająca stosunek między czynnością oznaczaną przez ten czasownik a gramatycznym podmiotem i gramatycznym dopełnieniem.
Tryb łączący (łac. coniunctivus, subiunctivus) to tryb gramatyczny, występujący w wielu językach indoeuropejskich, służący do wyrażania życzeń, poleceń, emocji, możliwości, osądów, potrzeb oraz stwierdzeń przeciwnych aktualnym faktom. Użycie trybu jest zależne od zasad kierujących językiem. W języku polskim, funkcje trybu łączącego są podzielone między tryb przypuszczający oraz tryb rozkazujący.

formy bezosobowe czasownika o charakterze rzeczownikowym (substantiva verbalia)

infinitivus (bezokolicznik). W języku łacińskim jest sześć form bezokolicznika: infinitivus praesentis activi, infinitivus perfecti activi, infinitivus futuri activi, infinitivus praesentis passivi, infinitivus perfecti passivi i infinitivus futuri passivi. Infinitivus nie podlega deklinacji.

gerundium (rzeczownik odczasownikowy). Gerundium podlega ułomnej deklinacji.

supinum (celownik odczasownikowy). Supinum podlega ułomnej deklinacji.

formy bezosobowe czasownika o charakterze przymiotnikowym (adiectiva verbalia), czyliparticipia (imiesłowy). W języku łacińskim są cztery participia: participium praesentis (activi), participium perfecti (passivi), participium futuri activi i participium futuri passivi, nazywane częściej gerundivum. Participia łacińskie podlegają deklinacji.

Funkcje wymienionych kategorii gramatycznych nie zawsze w pełni odpowiadają funkcjom analogicznych kategorii gramatycznych innych języków fleksyjnych i zostały opisane w odpowiednich rozdziałach.

Reduplikacja (łac. reduplicatio - podwojenie) - powtórzenie całego wyrazu bądź jego części. Stosuje się dla celów fleksyjnych bądź słowotwórczych, jest również środkiem stylistycznym.
Nominativus cum infinitivo (nom.c.inf., N.C.I.) jest to w języku łacińskim postać składni accusativus cum infinitivo, a co za tym idzie, jest to tak samo jak acc.c.inf. równoważnik zdania dopełnieniowego, tyle że składa się z wyrażenia rzeczownikowego postawionego w mianowniku (łac. nominativus) oraz bezokolicznika (łac. infinitivus).

Morfologia czasownika łacińskiego

Fleksja

Zestawienia i tabele końcówek i form fleksyjnych czasownika łacińskiego, a także ich prawidłowe akcentowanie i iloczas końcówek, podaje rozdział Zestawienie końcówek i form fleksyjnych. Niniejszy rozdział podaje jednie zasady tworzenia form fleksyjnych.

Tematy czasownika łacińskiego. Koniugacje łacińskie

Czasownik łaciński ma trzy tematy: temat praesentis, temat perfecti activi i temat supini (w niektórych gramatykach określany jako temat participii perfecti passivi). Tematy te można rozróżnić dzięki podawanym przez słowniki tzw. formom podstawowym. Formy podstawowe czasownika to 1. osoba praesentis indicativi activi, infinitivus praesentis activi, 1. osoba perfecti indicativi activi i supinum, np. kolejno vinco, vincěre, vici, victum. Znajomość form podstawowych czasownika jest niezbędna do znajomości jego odmiany, dlatego też w nauce języka łacińskiego konieczna jest opanowanie pamięciowe wszystkich form podstawowych.

Titus Maccius Plautus (ok.) - komediopisarz rzymski, jeden z najstarszych (obok Katona Starszego) pisarzy rzymskich, których utwory zachowały się w czymś więcej niż fragmentach, a przy tym jeden z dwóch (obok Terencjusza) komediopisarzy rzymskich, których komedie znamy z autopsji.
Rotacyzm (od gr. rho, "litera R") - jest to zjawisko fonetyczne polegające na przejściu określonej głoski w określonej pozycji w głoskę r. Miało ono miejsce w historii wielu języków.

Znajomość czterech form podstawowych czasownika umożliwia ustalenie, do której spośród czterech koniugacji łacińskich należy dany czasownik. Koniugacje oznaczamy cyframi rzymskimi: I, II, III, IV.

Temat praesentis czasownika kończy się:

w koniugacji I na -ā

w koniugacji II na -ē

w koniugacji III na spółgłoskę lub -ŭ

w koniugacji III występują też czasowniki o temacie rozszerzonym o -ĭ

w koniugacji IV na -i

1 osoba praesentis indicativi activi kończy się:

w koniugacji I na -o

w koniugacji II na -eo

w koniugacji III na -o lub -io

w koniugacji IV na -io

Infinitivus praesentis activi kończy się:

Rzeczownik odsłowny (inaczej odczasownikowy, łac. gerundium) - rzeczownik utworzony od czasownika, zwykle będący nazwą czynności lub stanu. W niektórych językach gerundium może występować dodatkowo w funkcji imiesłowu przysłówkowego współczesnego lub przymiotnikowego czynnego.
Strona medialna to istniejąca w języku praindoeuropejskim strona gramatyczna. Charakterystyczną cechą strony medialnej jest to, że obiekt czynności pozornie jest podmiotem w zdaniu (wyrażonej za pomocą strony zwrotnej), mimo iż faktycznie jest on bliższy obiektowi strony biernej.

w koniugacji I na -āre

w koniugacji II na -ēre

w koniugacji III na -ěre

w koniugacji IV na -īre

Temat supini przybiera różne zakończenia niezależnie od koniugacji - zostały one omówione w rozdziale Temat supini.

Formy podstawowe czasownika

Znajomość pierwszej i drugiej formy podstawowej czasownika jest konieczna do ustalenia, do której koniugacji należy czasownik. Tak np. czasownik o pierwszej formie amo mógłby należeć do koniugacji I lub III - znając jego drugą formę amare wiemy, że należy do koniugacji I. Czasownik o drugiej formie videre mógłby należeć do koniugacji II lub III - znając jego pierwszą formę video wiemy, że należy do koniugacji II. Czasownik o pierwszej formie audio mógłby należeć do koniugacji III lub IV - znając jego drugą formę audire wiemy, że należy do koniugacji IV. Bez wiedzy, do której koniugacji należy czasownik nie potrafilibyśmy tworzyć żadnych jego prawdłowych form fleksyjnych.

Ablatiw (łac. ablativus) - forma charakterystyczna dla łaciny, która jako jedyny język europejski przechowała ten przypadek z pierwotnego zestawu ośmioprzypadkowej deklinacji praindoeuropejskiej. Właściwy ablatyw (ablativus separationis) wyraża odchodzenie i oddzielanie się od czegoś. Oprócz tego spełnia też rolę narzędnika i miejscownika na zasadzie synkretyzmu przypadków (w łacinie nie ma oddzielnego narzędnika, a miejscownik jest w zasadzie w zaniku) i wiele innych funkcji (np. ablativus qualitatis, ablativus instrumenti, ablativus auctoris, ablativus temporis, ablativus qualitatis, ablativus modi, ablativus pretii).
Apokopa (gr. apokoptein - odcinać) - proces fonetyczny polegający na zaniku głoski lub głosek w wygłosie (na końcu wyrazu). W szczególności dotyczy nieakcentowanych samogłosek, np. pol. tak ze staropolskiego tako. Współcześnie apokopa występuje m.in. w języku hiszpańskim, w którym przymiotnik grande zostaje skrócony do gran, gdy występuje przed rzeczownikiem.

Postacie trzeciej i czwartej formy czasownika bywają różne - trzecia pokrywa się z tematem perfecti, czwarta z tematem supini. Bez ich znajomości nie potrafilibyśmy tworzyć odpowiednio form tworzonych od tematu perfecti i form tworzonych od tematu supini.

Znaczna większość czasowników I koniugacji przybiera formy podstawowe typu -amo -amāre, -amāvi, -amātum.

Temat praesentis

Od tematu praesentis tworzy się:

Aoryst (gr. ἀόριστος aoristos - "nieokreślony" lub "nieograniczony"), czasem nazywany z łaciny aoristus - czas lub aspekt gramatyczny, występujący w niektórych językach. W wielu językach pełni przede wszystkim funkcję czasu przeszłego dokonanego (często przeciwstawionego jednak perfectum, mogącemu także wyrażać czynności dokonane, ale o bliższym niż aoryst związku z teraźniejszością), znane są jednak również użycia aorystu jako aspektu czasu przyszłego i / lub trybu przypuszczającego lub życzącego (optativus). Najbardziej znanym przykładem języka o wszystkich tych funkcjach aorystu jest greka klasyczna. Aoryst istnieje też w sanskrycie, języku bułgarskim, serbsko-chorwackim, macedońskim, językach łużyckich i innych.
Accusativus cum infinitivo (acc.c.inf., A.C.I.) jest to charakterystyczny dla niektórych języków, zwłaszcza łaciny i greki klasycznej, równoważnik zdania dopełnieniowego lub podmiotowego; składa się on z wyrażenia rzeczownikowego w bierniku (łac. accusativus) oraz bezokolicznika (łac. infinitivus). W łacinie i grece konstrukcja ta powstała ze składni podwójnego biernika osoby i rzeczy, np. gr. Διδάσκω τὴν παρθένον φιλοσοφίαν - "uczę dziewczynę filozofii" rozwinęło się do Διδάσκω τὴν παρθένον φιλοσοφεῖν - "uczę dziewczynę filozofować".

praesens indicativi activi et passivi
imperfectum indicativi activi et passivi
futurum primum indicativi activi et passivi
praesens coniunctivi activi et passivi
imperfectum coniunctivi activi et passivi
imperativus praesentis activi et passivi
imperativus futuri activi et passivi
infinitivus praesentis activi et passivi
participium praesentis activi
participium futuri passivi (gerundivum)
gerundium

Występujące w języku łacińskim formy tematu praesentis to:

Spójka - termin używany w opisie gramatyki łaciny i greki klasycznej na oznaczenie samogłoski dodawanej do tematu czasownika przed końcówką fleksyjną. Spójka występuje też w niektórych wypadkach między końcówką a cechą czasową lub między tematem a cechą czasową.
Koniugacja (z łac.) – odmiana czasownika przez osoby, czasy, tryby, strony, liczby, aspekty i inne kategorie gramatyczne. Formy czasownikowe, które nie posiadają określonych podanych kategorii, zwane są bezokolicznikiem. Wszystkie formy danego czasownika nazywają się leksemami, natomiast forma podstawowa, od której wyprowadzamy wszystkie pozostałe, to lemma. Tabela pokazująca wszystkie warianty czasownika nazywa się tabelą koniugacji albo paradygmatem czasownika.

temat równy rdzeniowi, np. dico, duco
temat równy rdzeniowi z reduplikacją, tj. powtórzeniem na początku wyrazu pierwszej spółgłoski tematu z dodaną do niej samogłoską -i, np. gigno (z dawnego gigněo) (por. part. perf. pass. genitus)
temat równy rdzeniowi + spółgłoska nosowa wtrącona do tematu jako infiks lub sufiks, np. rumpo (por. part. perf. pass. ruptus), vinco (por. part. perf. pass. victus), fallo (dawne falno, por. part. perf. pass. falsus). W czasownikach pingo, fingo i iungo -n przeszło także do tematu perfecti.
temat równy rdzeniowi z przyrostkiem -sc, np. cognosco (por. perf. cognovi)
temat równy rdzeniowi z przyrostkiem -t, np. flecto (por. perf. flexi), necto (por. perf. nexi)
temat równy rdzeniowi z przyrostkiem -i, np. venio (por. part. perf. pass. ventum)

Tworzenie form czasownika od tematu praesentis

Cechą charakterystyczną końcówek passivi jest występowanie spółgłoski -r w każdej z nich, prócz końcówki 2. osoby pluralis. Zamiast końcówki drugiej osoby singularis passivi -ris może występować końcówka -re.

Wulgata (od łac. versio vulgata, przekład rozpowszechniony, popularny) – przekład Biblii na łacinę wykonany przez św. Hieronima na przełomie IV/V w.
Synkopa (gr. synkope) - zjawisko fonetyczne polegające na zaniku śródgłosowej nieakcentowanej samogłoski lub całej sylaby z wyrazu, co pociąga za sobą jego skrócenie; jest to charakterystyczny proces w niestarannej, szybkiej wymowie.

Indicativus praesentis activi tworzy się dodając do tematu praesentis końcówkek -o, -s, -t (dla kolejnych osób singularis) i -mus, -tis, -nt (dla kolejnych osób pluralis), np. amo, amas, amat, amamus, amatis, amant. Forma 1. osoby liczby pojedynczej I koniugacji powstaje tak samo, samogłoska tematyczna -ā zlewa się w niej jednak z końcówką osobową: zamiast amao czy laudao występują więc formy amo i laudo.

Łacina (łac. lingua Latina, język łaciński) – język indoeuropejski z podgrupy latynofaliskiej języków italskich, wywodzący się z Lacjum (łac. Latium), krainy w starożytnej Italii, na północnym skraju której znajduje się Rzym. Łacina była językiem ojczystym Rzymian. Stała się z czasem językiem urzędowym całego Imperium Rzymskiego, wypierając inne wcześniej używane na tym obszarze języki (takie jak oskijski czy umbryjski).

Indicativus praesentis passivi tworzy się przez dodanie do tematu praesentis końcowek -r, -ris (-re), tur, mur, mini, ntur. Także tu temat koniugacji pierwszej ulega w formach 1. osoby singularis stopieniu z końcówką osobową - wzór odmiany przedstawia się więc następująco: amor, amaris, amatur, amamur, amamini, amantur.

Coniunctivus praesentis activi tworzy się dodając do tematu cechę -e (dla koniugacji I) lub -a (dla pozostałych koniugacji) i końcówkek osobowych -m, -s, -t, -mus, -tis, -nt. Cecha -e uległa stopieniu z tematem koniugacji I, dlatego coniunct. praes. act. tej koniugacji wygląda następująco: amem, ames, amet, amemus, ametis, ament. Coniunct. praes. act. pozostałych koniugacji wygląda następująco: puniam, punias, puniat, puniamus, puniatis, puniant.

Spotyka się czasem formy archaiczne coniunct. praes. act. czasownika do - zamiast formy dem formę duim i zamiast formy dent formę duint. Stanowią one pozostałość dawnego optatiwu.

Coniunctivus praesentis passivi tworzy się podobnie jak coniunct. praes. act., zastępując końcówki activi końcówkami passivi. Np. coniunct. praes. pass. I ma postać amer, ameris (amere), ametur, amemur, amemini, amentur, a III vincar, vincaris (vincare), vincatur, vincamur, vincamini, vincantur.

Indicativus imperfecti activi tworzy się przez dodanie do tematu praesentis cechy -ba i odpowiedniej końcówki osobowej activi: amabam, amabas, amabat, amabamus, amabatis, amabant. Cecha -ba jest prawdopodobnie formą dawnego czasownika posiłkowego, podobnie jak polska forma chwaliłem, powstała z dawnego chwalił jeśm.

Indicativus imperfecti passivi tworzy się przez dodanie do tematu praesentis cechy -ba i odpowiedniej końcówki passivi, np. laudabar, laudabaris (laudabare), laudabatur, laudabamur, laudabamini, laudabantur.

Coniunctivus imperfecti activi tworzy się przez dodanie do tematu praesentis sufiksu -rē i końcówki osobowej activi, np. monerem, moneres, moneret, moneremus, moneretis, monerent. Sufiks -rē powstał na skutek rotacyzmu z sufiksu -se. Naukę tej formy może ułatwić jej podobieństwo z infinitiwem - tworzy się ją tak, jakby do infinitiwu praesentis dodawało się końcówki osobowe activi (trzeba jednak pamiętać o iloczasie: przy inf. monerě, 1. os. plur. jest jednak monerēmus).

Coniunctivus imperfecti passivi tworzy się jak coniunct. imperf. act., zastępując końcówki activi końcówkami passivi, np. monerer, monereris (monerere), moneretur, moneremur, moneremini, monerentur.

Indicativus futuri I activi tworzy się odmiennie z jednej strony dla koniugacji I i II, z drugiej dla III i IV.

Dla koniugacji I i II tworzy się go przez dodanie do tematu praesentis cechy czasowej -b i odpowiedniej końcówki osobowej. Między cechą -b a końcówkami rozpoczynającymi się na spółgłoskę występuje spójka -i (w trzeciej osobie pluralis -u), np. laudabo, laudabis, laudabit, laudabimus, laudabitis, laudabunt.

Dla koniugacji III i IV przez dodanie do tematu praesentis cechy -a dla osoby pierwszej singularis, cechy e dla pozostałych osób singularis i pluralis, np. puniam, punies, puniet, puniemus, punietis, punient.

Indicativus futuri I passivi również tworzy się odmiennie dla analogicznych grup koniugacji, zastępując końcówki activi końcówkami passivi, np.:

dla koniugacji I: laudabor, laudaberis (laudabere), laudabitur, laudabimur, laudabimini, laudabuntur. Należy zwrócić uwagę, że w drugiej osobie singularis spójka -i przechodzi w -e, a w trzeciej osobie pluralis w -u.

dla koniugacji IV: puniar, punieris (puniere), punietur, puniemur, puniemini, punientur.

Imperativus I (praesentis) activi występuje w 2. osobie singularis i pluralis. Dla 2. osoby singularis pokrywa się z tematem, dla 2. osoby pluralis końcówką jest -te, np. ama (kochaj), amate (kochajcie). W koniugacji III między tematem a końcówką drugiej osoby pluralis występuje spójka -i, np. vince (zwyciężaj), vincite (zwyciężajcie).

Czasowniki dico, duco, facio i fero przybierają w drugiej osobie imperat. praes. act. formę apokopowaną (skróconą), tj. kolejno dic, duc, fac i fer.

Czasowniki złożone od duco i fero także przybierają w 2. osobie singularis imperat. praes. act. fomę apokopowaną (np. adduc dla adduco, confer dla confero). Czasowniki złożone od facio zachopwują natomiast regularne formy, np. confice od conficio.

Czasownik fero przybiera formę skróconą ferte także w 2. osobie pluralis imperat. praes. act.

W łacinie klasycznej czasownik scio nie ma form imperat. praes., a tylko formy imperat. fut., tj. scito, scitote.

Imperativus I (praesentis) passivi tworzy się analogicznie do imperat. praes. act. Do tematu praesentis dodaje się końcówki -re i -mini, np. laudare (bądź chwalony), laudamini (bądźcie chwaleni). W koniugacji III między tematem a końcówką występuje spójka -i, np. vincere (bądź zwyciężany), vincimini (bądźcie zwyciężani).

Imperativus II (futuri) activi występuje dla 2. i 3. osoby singularis i pluralis. Tworzy się go przez dodanie do tematu praesentis końcówek osobowych -to, -to, -tote i -nto, np. amato, amato, amatote, amanto. W koniugacji trzeciej między tematem a końcówką osobową występują spoójki -i i -u, np. vincito, vincito, vincitote, vincunto.

Imperativus II (futuri) passivi występuje dla 2. i 3. osoby singularis i dla trzeciej osoby pluralis. Tworzy się go przez dodanie do tematu praesentis końcówek osobowych -tor, -tor, -ntor, np. amator, amator, amantor. W koniugacji III między tematem a końcówką osobową występują spójki -i i -u, np. vincitor, vincitor, vincuntor.

Infinitivus praesentis activi tworzy się przez dodanie do tematu czasownika końcówki -re powstała z końcówki -se na drodze rotacyzmu, np. videre. W koniugacji III między tematem a końcówką występuje spójka -e, np. vincere. W koniugacji III o temacie roszerzonym o -i w infinitiwie praesentis activi rozszerznie -i nie wsytępuje, np. capere.

Infinitivus praesentis passivi tworzy się przez dodanie do tematu czasownika końcówki -ri dla koniugacji I, II i IV, np. laudari, lub końcówki -i dla koniugacji III, np. vinci. Niekiedy występuje archaiczna końcówka inf. praes. pass. -ier, np. accingier.

Gerundium tworzy się przez dodanie do tematu czasownika -nd, w koniugacji III między -nd a tematem występuje spójka -e. Gerundium podlega odmianie przez przypadki. W nominatywie zastępuje je infinitivus praesentis activi. Deklinacja gerundium, omówiona szerzej w artykule gerundium w języku łacińskim, przebiega według wzoru:

Nominativus: laudare, chwalenie

Genetivus: laudandi, chwalenia

Dativus: laudando, chwaleniu

Accusativus:

bez przyimka: laudare, chwalenie

z przyimkiem: laudandum, np. ad laudandum, do chwalenia, inter laudandum itp.

Ablativus: laudando, chwaleniem

Participium praesentis activi tworzy się przez dodanie do czasownika -ns (w nominatywie singularis) lub -nt i końcówki deklinacyjnej (dla pozostałych przypadków). Podlega ono deklinacji według deklinacji III samogłoskowej; w abl. sing. występuje końcówka -e jeśli part. pełni funckję czasownikową, końcówka -i jeśli pełni funckję przymiotnikową. Wzorzec odmiany podaje artykuł participia w języku łacińskim.

Participium futuri passivi (gerundivum) tworzy się przez dodanie do tematu czasownika -nd i końcówki deklinacyjnej -a (dla rodzaju żeńskiego), -us (dla rodzaju męskiego) lub -um (dla rodzaju nijakiego). Part. praes. pass. podlega dekilnacji według deklinacji I (rodzaj żeński) lub II (rodzaj męski i nijaki). Wzorzec odmiany podaje artykuł participia w języku łacińskim.

Obok form zakończonych na -endus występują też formy starsze, zakończone na -undus, np. de repetudinis, oriundus.

Temat perfecti activi

Od tematu perfecti activi tworzy się:

perfectum indicativi activi
perfectum coniunctivi activi
plusquamperfectum indicativi activi
plusquamperfectum coniunctivi activi
futurum II (exactum) indicativi activi
infinitivus perfecti activi

Występujące w języku łacińskim formy tematu perfecti activi powstają przez:

dodanie -v, przechodzącego czasem w -ŭ
formy z -v występują po samogłosce długiej, np. amāvi (por. praes. amo), delēvi (por. praes. deleo)
formy z -ŭ występują po samogłosce krótkiej i po spółgłosce, np. monŭi (por. praes. moneo)
dodanie -s, np. mansi (por. praes. maneo), dixi (dic-si, por. praes. dico), rīsi (dawne ridsi, por. praes. rideo), gessi (por. praes. gero, dawne geso), scripsi (por. praes. scribo), sensi (daw. sentsi, por. praes. sentio)
reduplikację, polegającą na podwojeniu pierwszej spółgłoski tematu z samogłoską -ě, np. pependi (por. praes. pendo), cecini (por. praes. cano), tetigi (por. praes. tango), pepuli (por. praes. pello). Występowanie form momordi (por. praes. mordeo) i cucurri (por. praes. curro) zamiast oczekiwanych cecurri i memordi tłumaczy się wpływem samogłoski rdzennej. W formach spopondi (z dawnego spospondi) i steti (z dawnego stesti) powtórzeniu ulegają obie początkowe spółgłoski tematu. Verba composita tracą reduplikację: np. repperi zamiast repeperi, rettuli zamiast retetuli. Czasem pod wpływem analogii do verbum compositum reduplikację traci także verbum simplex, np. tuli zamiast tetuli pod wpływem rettuli i contuli.
wzdłużenie samogłoski rdzennej, np. ēmi (por. praes. ěmo), vēni (por. praes. věnio)
Wśród form ze wzdłużeniem samogłoski rdzennej istnieją formy z równoczesną jej wymianą, np. fēci (por. praes. făcio), ēgi (por. praes. ăgo)
Bez żadnej zmiany, np. verti (praes. verto), defendi (praes. defendo)

Tworzenie form czasownika od tematu perfecti activi

Przy formach czasowników tworzonych od tematu perfecti nie zachodzą różnice między koniugacjami.

Cechą charakterystyczną form utworzonych od tematu perfecti jest grupa -is występująca między końcówką a tematem. Grupa ta pomiędzy samogłoskami przechodzi w -er na zasadzie rotacyzmu.

Często formy zawierające grupę -vi- tracą ją tworząc formy synkopowane, np. laudavistis = laudastis, audiverit = audierit, laudaverim=laudarim, novisse = nosse. Zjawisko to zachodzi w tematach perfecti samogłoskowych na -āvi, -ēvi, -īvi, -ōvi.

-vi wypada w nich przed -s, np. laudastis obok laudavistis, nosse obok novisse.

-ve wypada w nich przed -r, np. laudarunt obok laudaverunt, norint obok noverint

W formach na -ivi przed -er wypada tylko samo -v, np. audierit obok audiverit.

Indicativus perfecti activi tworzy się dodając do tematu perfecti końcówki -i, -isti, -it, -ĭmus, -istis, -ērunt (-ere), np. scripsi, scripsisti, scripsit, scripsimus, scripsistis, scripserunt (scripsere). W drugiej osobie singularis i pluralis właściwą końcówkę poprzedza przyrostek -is, w trzeciej pluralis -er. Końcówki perfecti indicativi actvi nie występują w żadnym innym czasie.

Zamiast najczęściej występującej końcówki -ērunt może w trzeciej osobie pluralis wystąpić także końcówka -ēre, a w poezji także -ěrunt lub -ěre.

Coniunctivus perfecti activi tworzy się dodając do tematu perfecti końcówki osobowe -erim, -eris, -erit, -erimus, -eritis, -erint, np. laudaverim, laudaveris, laudaverit, laudaverimus, laudaveritis, laudaverint.

Dla czasowników dico, facio i audere występują czasem formy archaiczne coniunct. perf. act. stanowiące pozostałość dawnego optatiwu, tj. formy dixim obok dixerim, faxim obok fecerim i ausim obok ausus sim.

Indicativus plusquamperfecti activi tworzy się dodając do tematu perfecti końcówki osobowe -eram, -eras, -erat, -eramus, -eratis, -erant, np. amaveram, amaveras, amaverat, amaveramus, amaveratis, amaverant.

Coniunctivus plusquamperfecti activi tworzy się dodając do tematu perfecti końcówki -issem, -isses, -isset, -issemus, -issetis, -issent, np. laudavissem, laudavisses, laudavisset, laudavissemus, laudavissetis, laudavissent.

Indicativus futuri II activi tworzy się dodając do tematu perfecti grupę końcówki -ero, -eris, -erit, -erimus, -eritis, -erint. Należy zwrócić uwagę, że mimo że formy futuri II activi z wyjątkiem 3. osoby pluralis są podobne do form coniunctivi perfecti activi, mają jednak one inne pochodzenie, a poza tym różnią się iloczasem: u części pisarzy, zwłaszcza starszych - np. u Plauta - obowiązuje rozróżnienie na coniunctivus z i długim (typu laudaverīmus) i futurum z krótkim (laudaverĭmus).

czasownik faxo (faxis, faxit) ma znaczenie formy futurum II fecero (feceris, fecerit), a czasownik capso formy cepero. Są to pozostałości form zanikłego w klasycznej łacinie czasu, zwanego aorystem.

Infinitivus perfecti activi tworzy się przez dodanie do tematu perfecti końcówki isse, np. laudavisse, monuisse.

Temat supini

Od tematu supini (w niektórych gramatykach określanego jako temat participii perfecti passivi) tworzy się:

supinum
participium perfecti passivi
participium futuri activi

W języku łacińskim występują dwie formy tematu supini:

forma z przrostkiem -tum, np. laudātum (praes. laudo), lectum (praes. lego)
forma z przrostkiem -sum, np. mansum (praes. maneo)
Niekiedy pod wpływem analogii przyrostek ulega rozszerzeniu występując jako -itum lub -utum, np. petitum, locutum.

Wszystkie te zakończenia powstały z przyrostka -tum który pod wpływem analogii lub ze względu na prawa fonetyczne pod wpływem rdzenia uległ przemianom fonetycznym, np. part. perf. pass. clausus powstało z dawnego claudtus pod wpływem praw fonetycznych, a forma locūtus przez analogię do formy statūtus, w której -ū jest częścią tematu.

Tworzenie form czasownika od tematu supini

Supinum jest identyczne z tematem supini. Podlega częściowej deklinacji:

Accusativus: laudatum, aby chwalić

Ablativus: laudatu, do chwalenia

Participium perfecti passivi przybiera formy tematu supini zakończone na -a (rodzaj żeński), -us (rodzaj męski), -um (rodzaj nijaki), np. laudatus, laudata, laudatum. Podlega deklinacji według deklinacji I (rodzaj żeński) lub II (rodzaj męski i nijaki).

Participium futuri activi tworzy się dodając do tematu supini końcówki -urus, -ura, -urum, np. moniturus, monitura, moniturum. Podlega deklinacji według deklinacji I (rodzaj żeński) lub II (rodzaj męski i nijaki).

Formy złożone czasownika

Formy złożone (opisowe) czasownika tworzy się za pomocą tworzonych od tematu supini participiów perfecti passivi i futuri activi w połączeniu z czasownikiem posiłkowym sum, esse lub za pomocą supinum ze słowem iri. Są to:

Indicativus perfecti passivi, złożony z participium perfecti passivi (w formie dostosowanej do rodzaju i liczby podmiotu zdania) i odpowiednich form czasownika sum, esse w indicat. praes. act. (tj. sum, es, est, sumus, estis, sunt), np. laudatus sum, laudata sum, laudatum sum; laudati sunt, laudatae sunt, laudata sunt.

Coniunctivus perfecti passivi, złożony z participium perfecti passivi (w formie dostosowanej do rodzaju i liczby podmiotu zdania) i odpowiednich form czasownika sum, esse w coniunct. praes. act. (tj. sim, sis, sit, simus, sitis, sint), np. laudatus sit, laudata sit, laudatum sit; laudati sint, laudatae sint, laudata sint.

Indicativus plusquamperfecti passivi, złożony z participium perfecti passivi (w formie dostosowanej do rodzaju i liczby podmiotu zdania) i odpowiednich form czasownika sum, esse w indicat. imperf. act. (tj. eram, eras, erat, eramus, eratis, erant), np. laudatus eram, laudata eram, laudatum eram; laudati erant, laudatae erant, laudata erant.

Coniunctivus plusquamperfecti passivi, złożony z participium perfecti passivi (w formie dostosowanej do rodzaju i liczby podmiotu zdania) i odpowiednich form czasownika sum, esse w coniunct. imperf. act. (tj. essem, esses, esset, essemus, essetis, essent), np. laudatus essem, laudata essem, laudatum essem.

Indicativus futuri II (exacti) passivi, złożony z participium perfecti passivi (w formie dostosowanej do rodzaju i liczby podmiotu zdania) i form czasownika sum, esse w indicat. fut. I act. (tj. ero, eris, erit, erimus, eritis, erunt), np. laudatus ero, laudata ero, laudatum ero.

Infinitivus futuri activi, złożony z participium futuri activi i infinit. praes. act. czasownika sum, esse (tj. esse). W składni nominativus cum infinitivo participium futuri activi występuje w nominatywie, stąd infinitvus futuri activi przybiera formy takie jak lautaturus esse, laudatura esse, laudaturum esse, laudaturi esse, laudaturae esse, laudatura esse. W składni accusativus cum infinitivo participium futuri activi występuje w akuzatywie, stąd infinitivus futuri activi przybiera formy takie jak laudaturum esse, laudaturam esse, laudaturum esse, laudaturos esse, laudaturas esse, laudatura esse.

Infinitivus futuri passivi, złożony z supinum i słowa iri, stanowiącego participium futuri passivi od czasownika eo, ire, np. laudatum iri, clausum iri.

Infinitivus futuri passivi nie ulega zmiane w zależności od rodzaju lub liczby.

Koniugacja III na -io

Koniugacja III obok tematów spółgłoskowych i zakończonych na -u zawiera także grupę czasowników o temacie rozszerzonym o -i (naztwaną czasem koniugacją IIIb), np. capio, capěre. Są wśród tych czasowników także verba deponentia, np. morior, morī, mortuus sum. W niektórych formach -i jest zachowane, w niektórych zanika. W nauce języka łacińskiego formom koniugacji III na -io należy poświęcić szczególną uwagę ze względu na możliwość pomylenia ich z formami koniugacji IV. Należy zwrócić uwagę na fakt, że różnicą między koniugacją III na -io a koniugacją IV jest także to, że w koniugacji III -i jest zawsze krótkie.

Formy tracące w odmiane -i to:

infinitivus praesentis actvi, np. capěre (por. legěre w koniugacji III i audīre w IV)

coniunctivus imperfecti activi, np. capěrem

coniunctivus imperfecti passivi, np. capěrer

2. osoba singularis indicat. praes. act., np. capěris

2. osoba singularis imperat. praes. act., np. cape (por. lege w koniugacji III i audi w IV)

W pozostałych formach koniugacja III zachowuje -i, np. w indicat. praes. act. odmienia się capio, capis, capit, capĭmus, capĭtis, capiunt (por. kon. III - lego, legis, legit, legĭmus, legĭtis, legunt i IV - audio, audis, audit, audīmus, audītis, audiunt).

Verba deponentia

(Verba) deponentia (w liczbie pojedynczej (verbum) deponens) to czasowniki, które przyjmują formy fleksyjne strony biernej, ale mają znaczenie czynne (względnie zwrotne), np. hortor, hortari, hortatus sum ma znaczenie czynne "napominam, zachęcam". Nazwę deponens utworzyli rzymscy gramatycy od czasownika deponere (pozbyć się) by zaznaczyć, że czasowniki te "pozbyły się" strony czynnej.

Deponentia zachowują jednak niektóre formy strony czynnej i znaczenie czynne. Formy te to:

participium praesentis activi, np. hortans
participium futuri activi, np. hortaturus
infinitivus futuri activi, np. hortaturum esse
gerundium, np. hortandi, hortando itd.
supinum, np. hortatum, hortatu

Ich gerundivum ma natomiast znaczenie bierne, np. słowo hortandus znaczy mający być napominanym, zachęcanym.

Verba semideponentia

Verba semideponentia to czasowniki tworzące część form według strony czynnej, część według strony biernej. Wyróżnia się tu dwie grupy:

Czasowniki zachowujące się jak verba deponentia (mające formy strony biernej przy czynnym znaczeniu) w formach utworzonych od tematu perfecti, tj. czasowniki:

audeo, audere, ausus sum - odważam się

confido, confidere, confisus sum - ufam

diffido, diffidere, diffisus sum - nie ufam

fido, fidere, fisus sum - ufam

gaudeo, gaudere, gavisus sum - cieszę się

soleo, solere, solitus sum - mam zwyczaj

Czasowniki zachowujące się jak verba deponentia w formach utworzonych od tematu praesentis, tj. czasownik

revertor, reverti, reverti - wracam

Verba anomala

Verba anomala to czasowniki nieregularne, takie, których nie można zaliczyć do żadnej koniugacji. W języku łacińskim są to czasowniki sum, esse, fui (jestem) i jego złożenia, czasownik fero, ferre, tuli, latum (niosę), czasowniki volo, velle, volui (chcę), nolo, nolle, nolui (nie chcę), malo, malle, malui (chcę), czasownik eo, ire, ii, itum (idę), czasownik fio, fieri, factus sum (staję się) - przy czym czasowniki sum, esse, fui i fero, ferre, tuli, latum są w ściślejszym ujęciu czasownikami koniugacji III, które jedynie wykazują pewne niergularności w odmianie. Obok form regularnych formy nieregularne tworzy także czasownik edo, edere, edi, esum (jem), pewnymi nieregularnościami cechuje się też należący do I koniugacji czasownik do, dare, dedi, datum (daję).

Czasownik sum, esse, fui i composita

W odmianie czasownika sum, esse, fui występują dwa tematy: temat (e)s (w wyniku rotacyzmu przechodzący w er, por. polskie jest, sankryckie asti) i temat fu (powstały z dawnego bhu, por. polskie być, sankyckie bhuu).

Czasownik sum, esse, fui (jestem) przybiera formy:

indicat. praes. sum, es, est, sumus, estis, sunt

coniunct. praes. sim, sis, sit, simus, sitis, sint

indicat. imperf. eram, eras, erat, eramus, eratis, erant

con. imperf. essem, esses, esset, essemus, essetis, essent lub forem, fores, foret, foremus, foretis, forent

fut. I ero, eris, erit, erimus, eritis, erunt

imperat. I es, este

imperat. II esto, esto, estote, sunto

indicat. perf. fui, fuisti, fuit, fuimus, fuistis, fuerunt (fuere)

coniunct. perf. fuerim, fueris, fuerit, fuerimus, fueritis, fuerint

indicat. plusquamperf. fueram, fueras, fuerat, fueramus, fueratis, fuerant

coniunct. plusquamperf. fuissem, fuisses, fuisset, fuissemus, fuissetis, fuissent

fut. II fuero, fueris, fuerit, fuerimus, fueritis, fuerint

part. praes. tworzy się tylko dla złożeń (jedynie absens i praesens); słowo ens, entis oznacza nie particiupium, a rzeczownik (Byt) i bywa uważane za utworzone wbrew zasadom słowowórstwa łaciny klasycznej.

part. fut. futurus, futura, futurum

infinit. praes. esse

infinit. perf. fuisse

infinit. fut. futurum (futuram, futurum) esse lub fore

Tak jak czasownik sum odmieniają się jego composita:

absum, abesse, afui - jestem nieobecny, jestem oddalony

adsum, adesse, adfui (affui) - jestem obecny, pomagam

desum, deesse, defui - jestem nieobecny, brak mnie

insum, inesse, infui - jestem w czymś

intersum, interesse, interfui - uczestniczę

obsum, obesse, obfui (offui) - szkodzę

praesum, praeesse, praefui - jestem na czelę, dowodzę

subsum, subesse, - - jestem pod czymś

supersum, superesse, superfui - pozostaję

Od czasowników absum i praesum tworzy się participia praesentis absens i praesens.

Pewne odmienności występują w odmianie czasowników possum, posse, potui (mogę) i prosum, prodesse, profui (pomagam). Czasownik possum powstał przez asymilację z dawnego potsum (potesum) - przed samogłoską t zachowło się, przed s uległo asymilacji. Czasownik possum przybiera więc następujące formy:

indicat. praes. possum, potes, potest, possumus, potestis, possunt

coniunct. praes. possim, possis, possit, possimus, possitis, possint

indicat. imperf. poteram, poteras, poterat, poteramus, poteratis, poterant

coniunct. imperf. possem, posses, posset, possemus, possetis, possent

indicat. fut. I potero, poteris, poterit, poterimus, poteritis, poterunt

part. praes. potens (możny)

Perfectum tego czasownika potui i participium potens powstały od nieużywanego czasownika poteo, potere. Tworzone od formy podstawowej potui formy perfecti są regularne.

Czasownik prosum powstał z dawnego prodsum - przed s głoska d uległa asymilacji, przed samogłoską zachowała się. Tak więc formy czasownika prosum to:

indicat. praes. prosum, prodes, prodest, prosumus, prodestis, prosunt

coniunct. praes. prosim, prosis, prosit, prosimus, prosint

indicat. imperf. proderam, proderas, proderat, proderamus, proderatis, proderant

coniunct. imperf. prodessem, prodesses, prodesset, prodessemus, prodessetis, prodessent

indicat. fut. I prodero, proderis, proderit, proderimus, proderitis, proderunt

imperat. I prodes, prodeste

imperat II prodesto, prodesto, prodestote, prosunto

infinit. praes. prodesse

infinit. perf. profuisse

infinit. fut. profuturum esse

Czasownik fero, ferre, tuli, latum

Niektóre formy czasownika fero, ferre, tuli, latum (niosę) od tematu praesentis tworzy się bez samogłoski tematycznej, pozostałe tworzy się regularnie według koniugacji III. Formy tworzone nieregularnie to:

Indicativus praesentis activi fero, fers, fert, ferimus, fertis, ferunt

Indicativus praesentis passivi feror, ferris, fertur, ferimur, ferimini, feruntur

Coniunctivus imperfecti activi ferrem, ferres, ferret, ferremus, ferretis, ferrent

Coniunctivus imperfecti passivi ferrer, ferreris, ferretur, ferremur, ferremini, ferrentur

Imperativus activi I fer, ferte

Imperativus passivi I ferre, ferrimini

Imperativus activi II ferto, ferto, fertote, ferunto

Imperativus passivi II fertor, fertor, feruntor

Infinitivus praesentis activi ferre

Infinitivus praesentis passivi ferri

Temat perfectum tuli miał pierwotnie formę z reduplikacją tetuli - stąd podwójne t w rettuli, perfectum od czasownika refero. Supinum latum powstało natomiast z formy tlatum.

Tak jak czasownik fero odmieniają się jego composita:

affero, afferre, attuli, allatum - przynoszę

aufero, auferre, abstuli, ablatum - zabieram, unoszę

confero, conferre, contuli, collatum - znoszę, porównuję

differo, differre, distuli, dilatum - odkładam

effero, efferre, extuli, elatum - wynoszę

infero, inferre, intuli, illatum - wnoszę

offero, offerre, obtuli, oblatum - ofiaruję

perfero, perferre, pertuli, perlatum - przenoszę

refero, referre, rettuli, relatum - odnoszę, opowiadam

tollo, tollere, sustuli, sublatum - podnoszę, usuwam

Czasowniki volo, nolo i malo

Czasowniki volo (chcę), nolo (= ne volo, nie chcę) i malo (= magis volo, chcę) przybierają formy podstawowe:

volo, velle, volui

nolo, nolle, nolui

malo, malle, malui

Nieregularne są formy tych czasowników utworzone od tematu praesentis, odmiana form utworzonych od tematu perfecti jest regularna.

Czasownik volo przybiera następujące formy od tematu praesentis:

indicat. praes. volo, vis, vult, volumus, vultis, volunt

coniunct. praes. velim, velis, velit, velimus, velitis, velint

indicat. imperf. volebam, volebas, volebat, volebamus, volebatis, volebant

coniunct. imperf. vellem, velles, vellet, vellemus, velletis, vellent

fut. I volam, voles, volet, volemus, voletis, volent

part. praes. volens

Obok form vult i vultis spotyka się także formy volt i voltis. Infinitivus praesentis velle powstał z formy velse, coniunctivus imperfecti vellem powstał z formy velsem, indicat. praes. 2. osoby singularis vis powstał z innego tematu (veis), por. invitus.

Czasownik nolo przybiera następujące formy od tematu praesentis:

indicat. praes. nolo, non vis, non vult, nolumus, non vultis, nolunt

coniunct. praes. nolim, nolis, nolit, nolimus, nolitis, nolint

indicat. imperf. nolebam, nolebas, nolebat, nolebamus, nolebatis, nolebant

coniunct. imperf. nollem, nolles, nollet, nollemus, nolletis, nollent

fut. I nolam, noles, nolet, nolemus, noletis, nolent

imperat. I noli, nolite

imperat. II nolito, nolito, nolitote, nolunto

part. praes. nolens

Czasownik malo przybiera następujące formy od tematu praesentis:

indicat. praes. malo, mavis, mavult, malumus, mavultis, malunt

coniunct. praes. malim, malis, malit, malimus, malitis, malint

indicat. imperf. malebam, malebas, malebat, malebamus, malebatis, malebant

coniunct. imperf. mallem, malles, mallet, mallemus, malletis, mallent

fut. I malam, males, malet, malemus, maletis, malent

Czasownik eo, ire, ii, itum

Czasownik eo, ire, ii, itum (idę) przybiera formy:

indicat. praes. ěo, īs, ĭt, īmus, ītis, ěunt

coniunct. praes. ěam, ěās, ěāt, ěāmus, ěātis, ěant

indicat. imperf. ībam, ības, ībat, ībāmus, ībātis, ībant

coniunct. imperf. īrem, īres, īret, īrēmus, īrētis, īrent

fut. I ībo, ībis, ībit, ībĭmus, ībĭtis, ībunt

imperat. I ī, īte

imperat. II īto, īto, itōte, eunto

indicat. perf. ĭi, isti, ĭit, ĭĭmus, istis, ĭērunt

coniunct. perf. iěri, iěris, iěrit, ierĭmus, ierĭtis, iěrint

indicat. plusquamperf. iěram, iěras, iěrat, ierāmus, ierātis, iěrant

coniunct. plusquamperf. issem, isses, isset, issēmus, issētis, issent

indicat. fut. II iěro, iěris, iěrit, ierĭmus, ierĭtis, iěrunt

Tak jak czasownik eo, ire odmieniają się także jego composita:

abeo, abere, abii, abitum - odchodzę

adeo, adere, adii, aditum - przychodzę

circumeo, circumire, circumii, circumitum - obchodzę

exeo, exere, exii, exitum - wychodzę

ineo, inire, inii, initum - wchodzę

intereo, inerire, interii, interitum - ginę

pereo, perire, perii, peritum - ginę

praetereo, praeterire, praeterii, praeteritum - przechodzę, mijam

redeo, redire, redii, reditum - wracam

subeo, subire, subii, subitum - podchodzę

transeo, transire, transii, transitum - przechodzę

veneo, venire, venii - idę na sprzedaż

A także czasowniki queo, quire, quivi (quii) - mogę oraz nequeo, nequire, nequivi (nequii) - nie mogę.

Formy inne niż praesens i imperfectum nie są często używane.

Czasownik fio, fieri, (factus sum)

Czasownik fio, fieri, (factus sum) (staję się) tworzy następujące formy:

Indicativus praesentis activi fio, fis, fit, fimus, fitis, fiunt

Coniunctivus praesentis activi fiam, fias, fiat, fiamus, fiatis, fiant

Indicativus imperfecti activi fiebam, fiebas, fiebat, fiebamus, fiebatis, fiebant

Coniunctivus imperfecti activi fierem, fieres, fieret, fieremus, fieretis, fierent

Indicativus futuri I activi fiam, fies, fiet, fiemus, fietis, fient

Imperativus I fi, fite

Infinitivus praesentis fieri

Formy passivi tego czasownika zastępują formy passivi czasownika facio, facere.

Composita czasownika facio w których a przechodzi w i tworzą formy passivi regularnie według koniugacji III o temacie rozszerzonym o -i, np. czasownik conficio tworzy ind. praes. pass. conficior. Natomiast w compositach tego czasownika, które zachowują samogłoskę a, passivum tworzą odpowiednie composita czasownika fio, np. dla czasownika patefacio w passivum występują formy typu patefio.

Jako participium perfecti tego czasownika występuje utworzona od facio forma factus, a, um. Występuje ona także w czasach złożonych.

Jako gerundivum tego czasownika występuje utworzona od facio forma faciendus, facienda, faciendum.

Jako participium futuri activi i infinitivus futuri activi tego czasownika występują odpowiednie formy czasownika sum, esse, tj. odpowiednio futurus, futura, futurum i fore lub futurum esse.

Osobliwością jest to, że tematyczne i jest długie także przed samogłoskami (z wyjątkiem infinit. praes. fĭeri i form con. impf. fĭerem itd.)

Pozostałe nieregularności

Czasownik edo, edere (esse), edi, esum (jem) obok form regularnych koniugacji III przybiera pewne formy bez samogłoski tematycznej. Powstały one w wyniku przekształceń fonetycznych dt>st i ds>ss. Łatwo pomylić je z formami czasownika sum, esse:

indicat. praes. act. es = edis, est = edit, estis = editis

indicat. praes. pass. estur = editur

coniunct. imperf. act. essem, esses, esset, essemus, essetis, essent = ederem, ederes, ederet itd.

imperat. I es = ede, este = edite

imperat. II esto = edito, estote = editote

inf. praes. act. esse = edere

Czasownik koniugacji I do, dare, dedi, datum (daję) przybiera niespotykaną dla koniugacji I formę perfecti. Osobliwością jest także to, że jego composita odmieniają się nie według koniugacji I, lecz III.

Verba impersonalia

Verba impersonalia (czasowniki nieosobowe) to czasowniki występujące tylko w trzeciej osobie, często w zdaniach bezpodmiotowych. Posiadają one przeważnie także formy infinitiwu. Mogą określać zjawiska atmosferyczne i meteorologiczne lub wyrażać uczucia. Część czasowników traktuje się jako nieosobowe tylko w niektórych znaczeniach. Przy czasownikach wyrażających uczucia podmiot logiczny występuje w akuzatywie a dopełnienie w genetywie, np. piget me fratris (przykro mi ze względu na brata).

Verba defectiva

Verba defectiva to czasowniki nie tworzące wszystkich form koniugacyjnych. Należą do nich tworzące wyłącznie formy od tematu perfecti czasowniki coepi, coepisse (zacząłem), memĭni, meminisse (pamiętam) i odi, odisse (nenawidzę) oraz czasowniki inquam (powiadam), aio (twierdzę), fari (mówić) i jego composita, quaeso (proszę), salve (witaj) i ave (witaj, bądź zdrów).

Od czasowników coepi, coepisse, memini, meminisse i odi, odisse tworzy się:

indicativus perfecti

coniunctivus perfecti

indicativus plusquamperfecti

coniunctivus plusquamperfecti

indicativus futuri exacti

infinitivus perfecti

od czasownika memini prócz powyższych form tworzy się także imperativus futuri activi (memento, mementote)

od czasowników coepi i odi także participium perfecti passivi (coeptus, coepta, coeptum i exosus, exosa, exosum) i participium futuri activi (coepturus, coeptura, coepturum i osurus, osura, osurum), przy czym participium perfecti passivi exosus ma znaczenie czynne (znienawidziwszy).

Od czasownika inquam tworzy się:

indicativus praesentis activi 1., 2. i 3. osoby singularis oraz 3. osoby pluralis: inquam, inquis, inquit, inquiunt. Formy te pochodzą od dawnego koniunktiwu.

indicativus futuri I activi 2. i 3. osoby singularis: inquies, inquiet

indicativus perfecti activi 3. osoby singularis: inquit

od czasownika aio tworzy się:

indicativus praesentis activi 2. osoby singularis i 3. osoby singularis i pluralis: ais, ait, aiunt

indicativus imperfecti activi: aiebam, aiebas, aiebat, aiebamus, aiebastis, aiebant

formę ain (czy tak twierdzisz), stanowiącą skrót od aisne

od czasownika fari i jego złożeń affari (przemawiać do kogoś) i praefari (mówić przedtem) tworzy się tylko niektóre formy: fatur, fabor, fatus, fando

od czasownika quaeso tworzy się formy quaeso i quaesumus. Stanowią one formy oboczne czasownika quaero.

czasownik salve występuje tylko w imperat. I w formach salve i salvete

czasownik ave występuje tylko w imperat. I w formach ave i avete

Czasownik łaciński a słowotwórstwo

Podobnie jak w języku polskim, charakterystyczną cechą języka łacińskiego jest rozbudowane słowotwórstwo, a zwłaszcza duża ilość czasowników złożonych (verba composita). Istnieje także wiele czasowników tworzonych za pomocą sufiksów.

Czasowniki złożone z prefiksami, które występują też jako przyimki, to:

czasowniki z przedrostkiem a-, ab-, abs- np. averto (odwracać), abeo (odchodzić), abscedo (odchodzić), asporto (z absporto, odnosić)

czasowniki z przedrostkiem ad-, np. addo (dodać), adduco (przyprowadzić). Wygłosowe d przedrosta często asymiluje się z nagłosową spółgłoską czasownika, np. accedo (z adcedo, przystępować), apporto (z adporto, przynosić), assigno (z adsigno, przyznawać

czasowniki z przedrostkiem ante-, np. antecedo (przewyższać)

czasowniki z przedrostkiem circum-, np. circumvenio (otaczać)

czasowniki z przedrostkiem de-, np. decedo (schodzić), depono (odkładać)

czasowniki z przedrostkiem e-, ex-, np. eligo (wybierać), excito (pobudzać)

czasowniki z przedrostkiem in-, np. invenio (wchodzić na coś, znajdować), impono (z inpono, nakładać)

czasowniki z przedrostkiem inter, np. interpono (stawiać pomiędzy), intellego (z interlego, wybierać między, rozumieć)

czasowniki z przedrostkiem ob-, np. obsideo (siedzieć dokoła, oblegać), opprimo (z obpremo, niszczyć zupełnie)

czasowniki z przedrostkiem per-, np. perago (przepędzać). Przyrostek per prócz znaczenia przyimka per znaczy też bardzo lub całkiem, np. perficio (czynić do końca), persuadeo (bardzo namawiać)

czasowniki z przedrostkiem prae-, np. praemitto (posyłać przodem), praedico (przepowiadać)

czasowniki z przedrostkiem pro, np. provideo (widzieć naprzód, przewidywać), prohibeo (mieć przed, przeszkadzać)

czasowniki z przedrostkiem sub-, np. subsum (być pod czymś), suppleo (z subpleo, dopełniać), sustineo (z substineo, podtrzymywać)

czasowniki z przedrostkiem trans-, np. transduco i traduco (przeprowadzać), trado (z transdo, przekazywać)

Pierwotne znaczenie przedrostka często ulega zatarciu. Jest wiele czasowników złożonych, które nie różnią się znaczeniem od niezłożonych odpowiedników (np. rogo znaczy to samo, co interrogo) - niejednokrotnie takie słowa złożone wypierają niezłożone, np. appropinquo niemal całkowicie wyparło propinquo. Często z rozwojem znaczenia słowa zmieniło się ono tak bardzo, że znaczenie przyimka trudno rozpoznać.

Czasowniki złożone z przedrostkami, które nie istnieją jako samodzielne wyrazy, to np.

czasowniki z przedrostkiem com-, con- co- (równym przyimkowi cum, znaczącym z, razem z), np. comparo (porównywać), concurro (zbiegać się w jedno miejsce), colloquor (z conloquor, rozmawiać z kimś), cognosco (poznawać)

czasowniki z przedrostkiem dis- (znaczącym na dwie strony, z dali, nie, od-, roz-) -, np. disicio (z disciacio, rozrzucać), dimitto (rozesłać), discedo (odejść), disto (stać w oddali)

czasowniki z przedrostkiem re(d)- (znaczącym powtórnie, z powrotem, w tyle, w tył) - np. reddo (oddawać, dać z powrotem), renovo (odnowić, uczynić z powrotem nowym), redeo (iść z powrotem), remaneo (zostawiać w tyle)

Tworzenie czasowników za pomocą sufiksów

Czasowniki tworzone za pomocą sufiksów to m.in.:

Należące do koniugacji II czasowniki oznaczające stan verba denominativa, które zakończone są na -ēre, np. albēre (być białym, bladym) od albus (biały) czy canere (siwieć) od canus (siwy). Są to czasowniki nieprzechodnie (verba intransitiva), niektóre z nich posiadają jednak odpowiedniki przechodnie (verba transitiva) jak iaceo (leżę) mający odpowiednik przechodni w iacio (rzucam) czy pendeo (wiszę) mający odpowiednik przechodni w pendo (wieszam).

Oznaczające początek czynności lub wchodzenie w jakiś stan verba incohativa (inchoativa). Czasowniki te tworzy się za pomocą sufiksu -sco (-asco, -esco, -isco). Są wśród nich tak czasowniki odczasownikowe, np. exardesco (zapłonąć) od ardeo (płonę), jak i odimienne, np. senesco (starzeję się) od senex (starzec).

Wyrażające czynność intensywną lub powtarzającą się czasowniki utworzone od tematu supini innych czasoników za pomocą sufiksów -(i)tare, -sare verba intensiva i verba frequentiva, np. clamitare (głośno wołać) od clamare (wołać) czy cursare (biegać często, biegać tu i tam) od currere (biegać).

Wyrażające pragnienie wykonania jakiejś czynności verba desiderativa zakończone na -turio lub -surio, np. parturio (chcieć rodzić) czy esurio (chcieć jeść).

Istnieją także czasowniki stanowiące złożenia z rzeczownikami lub przymiotnikami złożonymi. Tak np. czaswonik sacrifico nie stanowi złożenia z sacra i facio, ale utworzony jest od czasownika sacrifex; czasownik navigo nie jest złożeniem navem i ago, ale pochodzi od (nieobecnego już w łacinie klasycznej) przymiotnika navigus.

Słowa tworzone od czasowników

Od czasowników tworzy się rzeczowniki odczasownikowe, tj. nazwy osób działających (nomina agentis), nazwy czynności i stanów (nomina actionis) i nazwy narzędzi i przyrządów (nomina instrumenti) oraz przymiotniki odczasownikowe (adiectiva deverbativa).

Nazwy osób działających (a więc także nazwy zawodów i stałych zajęć) tworzy się za pomocą sufiksu -tor, -sor, np. imperator (wódz) od imperare, accusator (oskarżyciel) od accusare, scriptor (pisarz) od scribere, possessor (posiadacz) od possidere. Pod wpływem analogii powstawały jednak również nomina agentis tworzone od rzeczowników, np. senator (senator) od senatus czy viator (podróżnik) od via. Rzeczowniki te należą do koniugacji III. Odpowiednikiem sufiksu -tor dla rodzaju żeńskiego jest sufiks -trix, np. victrix dla victor, istnieją jednak także rzeczowniki tworzone za pomocą tego sufiksu nie posiadające odpowiedników rodzaju męskiego, np. nutrix (mamka) od nutrio.

Nazwy czynności i stanów tworzy się za pomocą sufiksów:

-tio, -sio (gen. -tionis), -sio (gen. -sionis), np. commutatio (zmiana) od commutare, dissensio (niezgoda) od dissentire. Rzeczowniki te są rodzaju żeńskiego i należą do koniugacji III. Czasem oznaczają nie samą czynność, ale jej wynik, jak inscriptio (napis) czy possessio (posiadłość).

-tus, -sus, -tura i -sura, np. adventus (przybycie) od advenire, motus (ruch) od movere, mercatura (handel) od mercari, plausus (oklask) od plaudere, usus (użycie) od uti, usura (używanie) od uti. W typie tym nastąpiło wiele przesunięć znaczeniowych, np. vestitus nie znaczy odziewanie, ale odzież.

-men, -mentum, np. ceratmen (walka) od certare, lavamentum (ulżenie) od levare. Znaczenie wielu tych rzeczowników przesunęło się w stronę wyniku czynności, np. flumen (rzeka) od fluere, fulmen (piorun) od fulgere.

-ia, -ium, np. gaudium (radość) od gaudere.

-or, np. timor (lęk) od timere.

-ela, np. loquela (mowa) od loquor.

Nomina instrumenti tworzone od czasowników kończą się w nominatiwie na:

-ulum, -bulum, -culum, -crum, np. vinculum (więzy) od vincire, pabulum (pasza) od pascere, gubernaculum (ster) od gubernare, sepulcrum (grób) od sepulire, rostrum (dziób) od rodere.

-men, -mentum, np. velamen (zasłona) od velare, monumentum (pomnik) od monuere.

Analogicznie jak nazwy narzędzi czynności tworzy się czasem nazwy miejsc czynności, np. cubiculum (sypialnia) od cubare.

Adiectiva deverbativa to:

participia, które stały się przymiotnikami (mające końcówki -tus, -undus, -cundus, -bundus) np. altus (wysoki) od alo, secundus (następny) od sequor, facundus (wymowny) od fari, mirabundus (pełen podziwu) od miror

przymiotniki zbliżone znaczeniem do czasowników, np. timidus (bojaźliwy) od timeo

wyrażające silną, często niepożądaną skłonność przymiotniki tworzone za pomocą sufiksów -ax i -ulus, np. audax (śmiały) od audeo, garrulus (gadatliwy) od garrio

wyrażające zdolność (przeważnie w znaczeniu biernym) przymiotniki tworzone za pomocą sufiksów -ilis, -bilis, np. facilis (łatwy) od facio, amabilis (godny kochania) od amo.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)