Czerna Wielka - Polski Serwis Naukowy

Na mapach: 51°38′03″N 15°18′20.42″E / 51.63417, 15.3056722

Mapa Górnych Łużyc z 1635 roku z Czerną Wielką (Große Tschirne)

Czerna Wielka (przed 1945 niem. Große Tschirne, Großer Hammerbach) – rzeka w południowo-zachodniej Polsce, lewy dopływ Bobru o długości 71,9 km i powierzchni dorzecza 949 km². Płynie niemal równolegle do Kwisy w odległości ok. 3-10 km na zachód od niej.

Nowoszów także Nowiny (do 1945 Neuhaus) – obecnie niezamieszkana wieś w Polsce na południowo-wschodnim krańcu gminy Iłowa w odległości ok. 9 km na południowy wschód od miasta Iłowa. W bezpośrednim sąsiedztwie wsi znajduje się granica województw lubuskiego i dolnośląskiego. Leży na pograniczu historycznych Łużyc Górnych i Łużyc Dolnych oraz Dolnego Śląska, na terenie Borów Dolnośląskich nad Czerną Wielką. Na północny wschód od Nowoszowa w odległości ok. 4 km przebiega DK18 (przyszła autostrada A18), która stanowi część zaprojektowanej i częściowo wybudowanej na przełomie lat 30. i 40. autostrady RAB 9 Berlin-Wrocław. Za tą drogą znajduje się Ośrodek Szkolenia Poligonowego Żagań-Świętoszów.

Czerna Mała (przed 1945 niem. Halbauer Wasser, Kleine Tschirne, Kleiner Hammerbach) – rzeka w zachodniej Polsce w województwach lubuskim i dolnośląskim; lewy, najdłuższy dopływ rzeki Czerna Wielka, wypływa z Pogórza Izerskiego w gminie Nowogrodziec, ok. 2,5 km od źródeł Czernej Wielkiej; płynie przez obszar Borów Dolnośląskich przez Węgliniec i Iłowę. W Iłowej, kilka kilometrów od jej ujścia do Czernej Wielkiej zasilana jest przez Czernicę.

Rzeka wypływa ze źródeł w Pogórzu Izerskim, na południowy zachód od wsi Gierałtów. Płynie Bory Dolnośląskie zasilana przez swoje główne dopływy Ziębinę i Czerną Małą (lewe). Na odcinku długości ok. 20 km – od ujścia Czernej Małej w Iłowej aż do ujścia do Bobru w Żaganiu (przedwojenna nazwa części Żagania u ujścia Czernej do Bobru to Lüttröthe) – rzeka nosi nazwę Czerna.

Pogórze Izerskie (332.26) – północne przedpole Gór Izerskich, zasięgiem obejmujące duży teren zawarty pomiędzy Nysą Łużycką na zachodzie, a rzeką Bóbr na wschodzie. Granica północna jest umowna i wyznaczą ją warstwica 200 m w okolicy Bolesławca. Od południa od Gór Izerskich oddziela je dyslokacja tektoniczna. Osią regionu jest rzeka Kwisa przepływająca przez miasta: Mirsk, Gryfów Śląski, Leśną, Lubań i Nowogrodziec.

Dopływ - rzeka lub mniejszy ciek wodny, który nie uchodzi bezpośrednio do morza, ale do innej rzeki. W zależności od tego, z której strony (brzegu) rzeki dopływ łączy się z nią, wyróżnia się dopływy lewe i prawe. Ponadto dopływy posiadają swoje własne dopływy - tworzą w ten sposób hierarchię sieci rzecznej: rzeka główna, dopływy pierwszego stopnia, drugiego, trzeciego, itd., która tworzy dorzecze i zlewnię.

Ważniejsze miejscowości nad Czerną Wielką: Parowa, Iłowa, Czerna, Żaganiec, Żagań.

W niestniejącej już wsi Nowoszów istniał zamek zwany Nowym Dworem lub Nowym Domem wybudowany na lewym brzegu rzeki około roku 1366 przez księcia świdnicko-jaworskiego i margrabiego Dolnych Łużyc Bolka II Małego. Pomiędzy rokiem 1368 a 1369 warownia i jej umocnienia zostały zniszczone na polecenie mieszczan zgorzeleckich przez wojska Związku Sześciu Miast w ramach walki z rycerzami-rabusiami (niem. Raubrittern). Widoczne jeszcze w ubiegłym stuleciu ślady po twierdzy Bolka Małego nie zachowały się do czasów współczesnych.

Kuźnica lub hamernia albo młotownia - dawny typ zakładu - manufaktury, w którym wytopione z rudy metale uzdatniano lub przerabiano za pomocą młota poruszanego kołem wodnym. Kuźnice (hamernie), stosowano także do nadawania odpowiedniego kształtu półproduktom i gotowym wyrobom metalowym, najczęściej żelaznym ale także z miedzi, mosiądzu, itp. Sama kuźnica była symbolem postępu stąd takie nazwy jak np. Kuźnica Kołłątajowska.

Parowa (do 1945 niem. Tiefenfurt) – wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie bolesławieckim, w gminie Osiecznica. Leży w Borach Dolnośląskich nad rzeką Czerna Wielka przy drodze wojewódzkiej nr 350.

Brzegi rzeki stanowiły miejsce osiedlania się ludności na słabo zaludnionym terenie Borów Dolnośląskich. Od czasów średniowiecza rzeka była źródłem napędu – za pośrednictwem kół wodnych – licznie istniejących kuźnic i hamerni, powstałych w okolicy bogatej w pokłady rudy darniowej oraz drewna a także młynów wodnych czy krosien tkackich z napędem wodnym. Zasilała również w wodę istniejące do dziś w województwie dolnośląskim stawy hodowlane, m.in.:

Drewno – surowiec drzewny otrzymywany ze ściętych drzew i formowany przez obróbkę w różnego rodzaju sortymenty. Zajmuje przestrzeń pomiędzy rdzeniem, a warstwą łyka i kory. Pod względem technicznym drewno jest naturalnym materiałem kompozytowym o osnowie polimerowej wzmacniany ciągłymi włóknami polimerowymi, którymi są podłużne komórki zorientowane jednoosiowo.

Autostrada A18 - budowana polska autostrada, w południowo-zachodniej części kraju, w województwach lubuskim i dolnośląskim. Biegnie III transeuropejskim drogowym korytarzem transportowym, w ciągu drogi międzynarodowej E36, od przejścia granicznego do Niemiec Olszyna-Forst (łączy się tutaj z niemiecką A15 w kierunku Berlina) przez obszar Borów Dolnośląskich do węzła Krzyżowa k. Bolesławca - gdzie łączy się z autostradą A4. Odcinek Olszyna - Krzyżowa ma długość ok. 78 km. Zaplanowana została jako droga o przekroju dwujezdniowym, czteropasowym. Parametry autostrady (m.in. dwie dwupasowe jezdnie) na całej długości miałaby uzyskać dopiero po zakończeniu przebudowy, po roku 2013. Do tego czasu ma pozostać oznakowana jako droga krajowa nr 18.

Rzeka na odcinku od Poświętnego (Heiligensee) do Dolanowa (Zehrbeutel – obecnie północna część Iłowej) stanowiła granicę pomiędzy Łużycami a śląskim księstwem żagańskim.

Nad rzeką (jako nad jedną z niewielu rzek w kraju) poprowadzą dwie autostrady: A4 i A18.

Przypisy

↑ Weigel, Johann Adam Valentin Das mittelbare Fürstenthum Sagan w: Geographische, naturhistorische und technologische Beschreibung des souverainen Herzogthums Schlesien. Die Fürstenthümer Sagan und Breslau, Berlin, 1802 (niem.)