Czerwona Orkiestra (niem. Die Rote Kapelle) – siatka szpiegowska podporządkowana wywiadowi ZSRR, funkcjonująca w latach II wojny światowej na terytorium Belgii, Holandii, Francji oraz Niemiec.

Nazwa Czerwona Orkiestra została nadana siatce przez kontrwywiad niemiecki, który prowadząc nasłuch komunikacji radiowej wywiadu ZSRR stwierdził, iż słowo „muzykant” oznacza w sowieckim żargonie szpiegowskim radiotelegrafistę – stąd nazwą „kapela” (niem. Kapelle) zaczęto określać grupy szpiegowskie. Przymiotnik „czerwony” (niem. Die Rote) oznaczał powiązania organizacji z sowieckim wywiadem wojskowym GRU.

Szefem Czerwonej Orkiestry był Leopold Trepper (ps. „Otto” lub „Wielki Szef”), oficjalnie występujący jako kanadyjski biznesmen, Adam Mikler. Zadanie utworzenia w zachodniej Europie organizacji wywiadu wojskowego opartej na sieci przedsiębiorstw handlowych i produkcyjnych, mających zakamuflować rzeczywistą działalność agentów sowieckich, zlecił Trepperowi już w 1937 szef GRU, gen. Iwan Bierzin.

W 1942 Czerwona Orkiestra był największą na świecie organizacją szpiegowską, dysponującą ponad 400 radiostacjami w krajach europejskich i kilkudziesięcioma tysiącami czynnych agentów – także w takich krajach jak USA, Kanada i Wielka Brytania.

Brukselska struktura Czerwonej Orkiestry została rozpracowana w grudniu 1941 przez Abwehrę, która zlokalizowała jej nadajniki i aresztowała jej przywódców, m.in. Leopolda Treppera w listopadzie 1942. W grudniu 1942 część kierownictwa siatki w Brukseli skazano na śmierć i stracono. W 1942 zlikwidowany został ośrodek w Paryżu, będący ówczesną centralą Czerwonej Orkiestry.

Abwehra z początkiem 1943 zorganizowała prowokację wywiadowczą, do której pozyskano m.in. Treppera – siatka miała działać pod kontrolą niemieckiego wywiadu, dostarczając sowieckiemu GRU spreparowane i fałszywe informacje.

W połowie 1943 GRU zorientował się o podstępie i zerwał wszystkie kontakty z Czerwoną Orkiestrą, która wkrótce całkowicie przestała funkcjonować na jesieni 1944. Leopold Trepper wydostał się pod koniec 1943 z Niemiec i powrócił do ZSRR, gdzie został aresztowany i skazany na wieloletnie więzienie Łubianka, w którym przebywał do 1953.

Grupa w Warszawie

W Warszawie istniała do sierpnia 1939 grupa, która była związana z GRU (Главном Разведывательном Управлением).

Koordynatorem tej prowadzonej przez Rudolfa Herrnstadta małej grupy był na początku drugiej wojny światowej i po przesiedleniu do Berlina, dyplomata Gerhard Kegel. Trzymał się on z dala od wszelkiej dalszej działalności opozycyjnej i dzięki temu w 1942 roku uniknął aresztu. W 1944 roku udało mu się zbiec do armii sowieckiej.

Późniejszy wydawca Helmut Kindler, przyjaciel z młodości Ilse Stöbe należał, jak i ona do tej grupy. Jako sprawozdawca wojenny i redaktor gazety żołnierskiej w Warszawie – zaryzykował on utrzymywanie składu broni polskiego ruchu oporu. Na jesieni 1943 roku został on z powodu swoich kontaktów aresztowany przez Gestapo.

Do tego kręgu należał też Rudolf von Scheliha, mający kontakty z polskim ruchem oporu poprzez Klementynę Mańkowską, związaną z organizacją wywiadowczą Muszkieterowie.

Na jesieni 1941 Scheliha zaprosił swego polskiego znajomego, hrabiego Adolfa Bnińskiego do Berlina – pod pretekstem redagowania pism propagandowych dla urzędu spraw międzynarodowych (Auswärtiges Amt) przeciwko członkom polskiego ruchu oporu. Ambasador Ulrich Sahm, w swej opublikowanej w 1990 roku biografii, uważa za możliwe, że przy tej okazji Scheliha przekazał Bnińskiemu materiał do dokładnej dokumentacji zbrodni niemieckich okupantów. To ukończone w styczniu 1942 roku pismo pt. „Nazistowska kultura w Polsce”, zredagowane przez polski ruch oporu, ujęte w mikrofilmie – zostało z wielkim osobistym ryzykiem ludzi biorących w tym udział, przeszmuglowane do 1945 roku do Wielkiej Brytanii. Uchodzi ono za jedno z najbardziej dokładnych sprawozdań z okresu wojennego na temat holocaustu popełnionego w Europie Wschodniej.

Przypisy

Zobacz też