Czesław Kiszczak i przywódca NRD Erich Honecker (z prawej), 1988

Czesław Kiszczak (ur. 19 października 1925 w Roczynach) – generał broni Wojska Polskiego, szef Zarządu II Sztabu Generalnego WP (1973–1979) i szef Wojskowej Służby Wewnętrznej (1979–1981), działacz komunistyczny, minister spraw wewnętrznych (1981–1990), Prezes Rady Ministrów PRL (od 2 do 17 sierpnia 1989), poseł IX kadencji, wicepremier pierwszego niekomunistycznego rządu PRL (1989–1990).

Życiorys

Jego ojciec był hutnikiem. W połowie lat 30. stracił pracę za działalność komunistyczną. W czasie II wojny światowej Czesław Kiszczak w czerwcu 1941 znalazł się na robotach przymusowych we Wrocławiu. Wczesną wiosną 1943 skierowano go na wschód do prowizorycznego obozu na Pustyni Błędowskiej. Stamtąd skierowano go do pracy w kopalni w Miechowicach. Uciekł z kopalni w rodzinne strony. Ponieważ rodzice byli w obozie, przedostał się do Generalnego Gubernatorstwa, do Krakowa. Ujęty w łapance, został wysłany do Wiednia, do pracy na kolei. Tam zetknął się z komunistami austriackimi, po wkroczeniu do miasta Armii Czerwonej był organizatorem milicji ludowej. W maju 1945 wrócił do Roczyn i zapisał się do PPR. W 1945 ukończył w Łodzi Centralną Szkołę Partyjną. Skierowany został do wojska jako oficer, lecz stamtąd usunięto go z pracy partyjnej ze względu na zbyt młody wiek i brak doświadczenia. Dlatego trafił do kontrwywiadu wojskowego (Informacji Wojska Polskiego), gdzie, jak wynika z dokumentów, zajmował się m.in. oskarżaniem o szpiegostwo i dywersję żołnierzy Andersa.

Od 1945 był członkiem PPR, później PZPR. Członek Biura Politycznego Komitetu Centralnego PZPR w latach 1986–1990.

W 1946 został członkiem Polskiej Misji Wojskowej w Londynie. Od 1951 szef informacji 18 Dywizji Piechoty w Ełku. W czasie czystek w wojsku kpt. Kiszczak złożył szefowi GZI raport obciążający m.in. Wacława Komara, Stanisława Flato i Józefa Kuropieskę. W 1953 został zwolniony z kontrwywiadu wojskowego i skierowany do Departamentu Kadr MON z wnioskiem o zwolnienie do rezerwy. Dzięki pułkownikowi Jerzemu Dobrowolskiemu trafił w 1954 do jednego z wydziałów w Departamencie Finansów MON. W 1957 rozpoczął służbę w Wojskowej Służbie Wewnętrznej. W strukturze tej służby do 1965 był szefem kontrwywiadu Marynarki Wojennej, a później szefem Zarządu WSW Śląskiego Okręgu Wojskowego. W 1967 został zastępcą szefa WSW gen. Teodora Kufla. W 1972 został szefem Zarządu II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego (wywiadu wojskowego). W 1978 mianowany zastępcą szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego. Od 1979 był szefem Wojskowej Służby Wewnętrznej. W 1981 przeszedł do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych na stanowisko ministra. Był bliskim współpracownikiem gen. Jaruzelskiego. Członek WRON, brał udział w organizowaniu stanu wojennego.

Ukończył kurs operacyjno-strategiczny w Akademii Sztabu generalnego Sił Zbrojnych ZSRR. W 1968 odznaczony Orderem Wojny Ojczyźnianej I stopnia.

Był gospodarzem i uczestnikiem rozmów w Magdalence i prac Okrągłego Stołu.

Desygnowany na premiera w lipcu 1989, nie zdołał utworzyć rządu (nie uzyskał poparcia ZSL i SD). W rządzie Mazowieckiego awansował do funkcji wicepremiera. 6 lipca 1990 wycofał się z życia politycznego, przekazując resort spraw wewnętrznych Krzysztofowi Kozłowskiemu.

Obciążany jest odpowiedzialnością za śmierć dziewięciu górników z kopalni Wujek 16 grudnia 1981, na początku stanu wojennego. Inicjator akcji „Hiacynt” w 1985, wymierzonej w środowisko gejów (zarejestrowano ok. 11 000 osób). Zaangażowany w tuszowanie morderstw Grzegorza Przemyka, księdza Popiełuszki oraz innych naruszeń praw człowieka przez SB.

Według Komisji Odpowiedzialności Konstytucyjnej pracującej do 1994 Kiszczak wraz z Wojciechem Jaruzelskim mieli w 1989 wydać polecenie zniszczenia stenogramów posiedzeń KC PZPR. Na początku lat 90. toczyło się w tej sprawie postępowanie, później, ze względów formalnych, umorzone.

Książka Kto jest kim w Polsce. Inaczej. Cz. II Andrzeja Kępińskiego i Zbigniewa Kilara, Czytelnik, Warszawa 1986 (str. 210–278) zawiera obszerny wywiad z generałem Kiszczakiem, ze szczególnie ciekawymi uwagami dotyczącymi jego działalności w latach 1943–1954.

W 1991 nakładem Polskiej Oficyny Wydawniczej BGW ukazała się książka pod tytułem Generał Kiszczak mówi... prawie wszystko, będąca zapisem wywiadu przeprowadzonego z Generałem Czesławem Kiszczakiem przez Witolda Beresia i Jerzego Skoczylasa.

Duży rozgłos wywołał wywiad, jakiego generał Kiszczak udzielił w lutym 2001 „Gazecie Wyborczej” (Pożegnanie z bronią), choć większe kontrowersje dotyczyły słów drugiego rozmówcy Moniki Olejnik – Adama Michnika.