Czosnek - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy rodzaju roślin. Zapoznaj się również z: czosnek pospolity (czosnek zwyczajny) – warzywo, przyprawa i roślina lecznicza.

Szczypiorek

Kwiaty czosnku zielonawego Allium oleraceum

Czosnek niedźwiedzi

Cebule czosnku („ząbki”)

Czosnek (Allium L.) – rodzaj roślin z rodziny amarylkowatych (Amaryllidaceae), dawniej zaliczany do osobno wyodrębnianej rodziny czosnkowatych (Alliaceae) lub liliowatych (Liliaceae). Obejmuje około 700 gatunków. W stanie dzikim występuje na całej półkuli północnej, przede wszystkim w strefie umiarkowanej. Gatunkiem typowym jest czosnek pospolity (Allium sativum L.).

Pręcik (stamen) – męski organ płciowy w kwiecie, bardzo silnie zredukowany i zmieniony liść. Ponieważ każdy pylnik (theca) ma połączone po dwa woreczki pyłkowe pręcik okrytozalążkowych jest mikrosporofilem o 4 mikrosporangiach lub 2 synangiach dwusporangiowych. U roślin okrytonasiennych składa się z nitki pręcikowej (filamentum) i główki (anthera), która jest zróżnicowana na dwa pylniki (thecae) połączone płonnym łącznikiem (connectivum). W pylnikach znajdują się komory pyłkowe (archespor), wytwarzające ziarna pyłku kwiatowego lub pyłkowiny. Dojrzałe pylniki pękają, pyłek się wysypuje i zostaje on dalej przenoszony przez wiatr, owady, zwierzęta, a następnie osadza się na znamionach słupków innych kwiatów (następuje zapylenie). Istnieją także rośliny o kwiatach samopylnych. U roślin nagonasiennych pręciki stanowią jedyny element bezokwiatowego kwiatu męskiego.

Czosnek grzebieniasty (Allium carinatum L.) – gatunek rośliny należący do rodziny czosnkowatych. Rodzimym obszarem jego występowania jest większość terytorium Europy oraz zachodnia Turcja. W Polsce jest bardzo rzadki i występuje tylko na południu.

Morfologia

Łodyga Gatunki niskie dorastają 15–25 cm, a gat. silnie rosnące osiągają wysokość nawet 200 cm. Liście Odziomkowe, płaskie lub rurkowate. Równowąskie, szarozielone. Kwiatostan Baldach lub główka na szczycie bezlistnej łodygi. Kwiaty Promieniste, szypułkowe, drobne; płatki jednonerwowe. Pręciki w 2 okółkach po 3; ich nitki szydlaste lub w nasadzie rozszerzone i opatrzone dwoma ząbkami o różnych kształtach – od obłych do ostroszczeciniastych. Owoce W formie torebki. Nasiona czarne. Część podziemna W formie cebuli pokrytej delikatnymi, suchymi łuskami. Cebula, a także inne części rośliny (mniej) mają charakterystyczny i uważany za jedną z cech rodzajowych zapach.

Systematyka

Pozycja systematyczna wg Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany System APG III z 2009)

Rodzaj należy do podrodziny czosnkowych (Allioideae Herb.) w rodzinie amarylkowatych (Amaryllidaceae) w obrębie rzędu szparagowców Asparagales w kladzie jednoliściennych.

Czosnek pospolity, czosnek zwyczajny (Allium sativum L.) – gatunek byliny (w uprawie jako roślina dwuletnia lub jednoroczna) należący do rodziny czosnkowatych. Jest warzywem, przyprawą i rośliną leczniczą znaną zwykle tylko pod nazwą rodzajową, jako czosnek. Pochodzi z Azji, skąd rozprzestrzeniony został jako roślina uprawna do Europy i północnej Afryki, z czasem trafił na inne kontynenty. Rozprzestrzeniany w postaci rozmnażanych wegetatywnie kultywarów, pochodzących od dziko rosnących w Azji południowo-zachodniej roślin, opisywanych jako gatunek Allium longicuspis Rgl.

Czosnek dęty (Allium fistulosum L.), nazywany także cebulą siedmiolatką – gatunek byliny należący do rodziny czosnkowatych. Jego pochodzenie jest nieznane, przypuszcza się, że pochodzi z Chin. W stanie dzikim nie jest spotykany. Prawdopodobnie został wyselekcjonowany z cebuli ałtajskiej (Allium altaicum), z którą jest spokrewniony.

Pozycja w systemie Reveala (1993–1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa jednoliścienne (Liliopsida Brongn.), podklasa liliowe (Liliidae J.H. Schaffn.), nadrząd Lilianae Takht., rząd amarylkowce (Amaryllidales Bromhead), rodzina czosnkowate (Alliaceae J. Agardh), podrodzina Allioideae Herb., plemię Allieae Dumort., podplemię Alliinae Parl., rodzaj czosnek (Allium L.).

Liliowe (Liliidae J.H. Schaffn.) – podklasa roślin należąca do klasy jednoliściennych. Nazwa podklasy pochodzi od typowego przedstawiciela – lilii (Lilium).

Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski – całościowa, krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Opracowana została przez Instytut Botaniki im. prof. W. Szafera PAN w Krakowie. Składa się z dwóch wydań.

Gatunki flory Polski

czosnek grzebieniasty ( Allium carinatum L.) – w Polsce gatunek wymarły

czosnek główkowaty (Allium sphaerocephalon L., syn. A. sphaerocephalum L.) – gatunek o niepewnym statusie we florze Polski

czosnek kulisty (Allium rotundum L.) – efemerofit

czosnek kątowaty (Allium angulosum L.)

czosnek niedźwiedzi (Allium ursinum L.)

czosnek siatkowaty (Allium victorialis L.)

czosnek skalny (Allium montanum F. W. Schmidt)

czosnek syberyjski (Allium sibiricum L.)

czosnek sztywny (Allium strictum Schrad.) – w Polsce gatunek wymarły

czosnek wężowy (Allium scorodoprasum L., syn. A. scordoprasum L.))

czosnek winnicowy (Allium vineale L.)

czosnek zielonawy (Allium oleraceum L.)

Inne gatunki (wybór, głównie gatunki uprawiane)

czosnek alfatuneński, cz. okazały (Allium aflatunense B. Fedtsch.) – gatunek uprawiany

czosnek askaloński, cz szalotka (Allium ascalonicum L.) – gatunek uprawiany

czosnek Barszczewskiego (Allium barszczewskii Lipsky)

czosnek białawy, cz. Krzysztofa (Allium christophii Trautv., syn. A. albopilosum Wright)

czosnek błękitny, cz. niebieski (Allium caeruleum Pall., syn. A. azureum Ledeb.) – roślina uprawna

czosnek bulwiasty (Allium tuberosum Roxb.)

czosnek cebula, cebula zwyczajna (Allium cepa L.) – gatunek uprawiany

cebula kartoflanka, szalotka (Allium cepa var. aggregatum G. Don)

cebula wielopiętrowa (Allium cepa var. proliferum Targioni Tozzetti)

czosnek dęty, cebula siedmiolatka (Allium fistulosum L.) – gatunek uprawiany

czosnek dziki, por (Allium ampeloprasum L.) – gatunek uprawiany

czosnek dziwny (Allium paradoxum (M.Bieb.) G. Don)

czosnek dżungarski (Allium urceolatum Reg.)

czosnek kanadyjski (Allium canadense L.)

czosnek karatawski (Allium karataviense Regel)

czosnek kazachstański (Allium oreophilum C.A. Mey.)

czosnek mlecznobiały (Allium galanthum Kar. et Kir.)

czosnek modry (Allium cyaneum Reg.)

czosnek nadobny (Allium pulchellum Don)

czosnek narcyzowy (Allium narcissiflorum Vill.)

czosnek neapolitański (Allium neapolitanum Cirillo)

czosnek olbrzymi (Allium giganteum Regel) – gatunek uprawiany

czosnek osobliwy (Allium nigrum L.)

czosnek południowy, cz. złocisty (Allium moly L.)

czosnek por, por (Allium ampeloprasum L.) – gatunek uprawiany

czosnek pospolity, cz. zwyczajny (Allium sativum L.)– gatunek uprawiany

czosnek purpurowy (Allium atropurpureum W. et K.)

czosnek rokambuł, cz. wężowy, rokambuł (Allium ophioscorodon Don) – gatunek uprawiany

czosnek sikkimski (Allium sikkimense Baker)

czosnek sinawy (Allium senescens L.)

czosnek szczypiorek, szczypiorek* (Allium schoenoprasum L.) – gatunek uprawiany

czosnek turkiestański (Allium stipitatum Reg.)

czosnek wielkolistny (Allium polyphyllum Kar. et Kir.)

czosnek wonny (Allium odorum L.)

czosnek wysoki (Allium altissimum Reg.)

czosnek złocisty (Allium flavum L.)

czosnek zwisły (Allium cernuum Roth.)

Zastosowanie

Roślina uprawna stosowana jako warzywo.

Roślina ozdobna. Wiele gatunków wykorzystywanych jest do ozdabiania ogrodów. Gatunki silnie rosnące stosuje się do tworzenia grup ogrodowych i na kwiat cięty (czosnek olbrzymi), niskie sadzi się na rabatach oraz w ogrodach skalnych. Zasuszone rośliny nadają się także na suche bukiety (czosnek białawy).

Uprawa

Większość czosnków ozdobnych pochodzi ze zbiorowisk stepowych lub górskich, nieleśnych. Gleba lekka, piaszczysto-gliniasta, wapienna do obojętnej; stanowisko słoneczne, ciepłe, osłonięte (wystawa południowa, zachodnia). Głębokość sadzenia cebul standardowa (3–4 wysokości). Odrębne wymagania ma pochodzący z cienistych lasów czosnek niedźwiedzi. Rozmnażanie poprzez oddzielanie cebul potomnych, a także z nasion. Przed siewem korzystne przemrożenie; wtedy w temperaturze 10–15 °C kiełkują szybko (maksimum 2 tygodnie); wskazany wysiew do pojemników, a następnie pikowanie kępkami lub po 2–3 siewki do doniczek.

Owoc (łac. fructus) - w znaczeniu botanicznym występujący u okrytozalążkowych organ powstający z zalążni słupka i ewentualnie dna kwiatowego zawierający w swym wnętrzu nasiona, osłaniający je i ułatwiający rozsiewanie.

Liść (łac. folium) – organ roślinny, element budowy części osiowej (pędowej) roślin telomowych. Wyrastające z węzłów końcowe elementy rozgałęzień pędu, wyodrębniające się ze względu na funkcję i budowę od łodygi (nie mają np. zdolności do nieprzerwanego wzrostu). Pełnią głównie funkcje odżywcze i z tego powodu mają zwykle dużą powierzchnię umożliwiającą ekspozycję na odpowiednią ilość promieniowania słonecznego. Poza tym liście biorą udział w transpiracji i gutacji oraz wymianie gazowej. Nierzadko liście pełnią także funkcje spichrzowe, czepne, ochronne, obronne i pułapkowe, w takich przypadkach ulegając daleko idącym przystosowaniom w zakresie funkcji i budowy.

Zobacz hasło czosnek w Wikisłowniku

Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o czosnku

Przypisy

↑ Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-08-07].
Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-20].
Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Allium (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-01-20].
Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland : a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
Ludmiła (red.) Karpowiczowa: Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1973.