Czukcze - Polski Serwis Naukowy

Czukcze, Czukczowie (nazwa własna ԓыгъоравэтԓьэт [ɬəɣʔorawətɬʔat] lub оравэтԓьэт) – paleoazjatycki lud syberyjskich autochtonów zamieszkujący północno-wschodnią Rosję.

Rodzina Czukczów - rysunek z 1816 r.

Czukcze - zdjęcie z 1913 r.

Liczebność i obszary zamieszkiwania

Populacja Czukczów liczy obecnie 15 769 osób (rosyjski spis powszechny z 2007 r.).

Tundra na Wyspie Wrangla na Morzu Czukockim

Czukcze zamieszkują obecnie Półwysep Czukocki, rejon Magadanu oraz Kołymy.
Wg podziału administracyjnego Federacji Rosyjskiej jest to obszar Czukockiego Okręgu Autonomicznego (ok. 12 tys. osób - ponad 3/4 całej populacji), północna część Kraju Kamczackiego (ok. 15,5 tys.), wschodnia część Republiki Jakucji (rejon niżnie-kołymski) - ok. 1,3 tys. oraz północne rejony Obwodu Magadańskiego.

Mors (koń morski, łac. Odobenus rosmarus) – duży gatunek drapieżnego ssaka morskiego, jedyny współcześnie żyjący przedstawiciel dawniej licznej w gatunki rodziny morsowatych (Odobenidae) i jedyny gatunek z rodzaju Odobenus. Mors pełnił ważną rolę w życiu ludzi z Arktyki, którzy polowali na niego dla mięsa, skór, tłuszczu, ciosów i kości.

Kult religijny – wszelkie zachowania i praktyki religijne czynione wobec istoty bądź przedmiotu kultu. Czynności kultowe mają na celu ułatwienie kontaktu oraz wyjednanie przychylności dla człowieka od istot boskich, sił natury czy duchów przodków.[potrzebne źródło]

Najbliżej spokrewnieni z Czukczami są Koriacy.

Obszary zamieszkiwane przez Czukczów zajmują blisko milion km² (choć Czukcze nie są tam jedyną ludnością rdzenną; na części terytorium żyją przemieszani z Eskimosami, Kerekami i Czuwańcami oraz Jakutami i Koriakami).
Tereny te posiadają bardzo surowy, subpolarny klimat. Zima w północnej części ziem zamieszkanych przez Czukczów trwa nawet do 10 miesięcy; średnia temperatura powietrza w styczniu waha się od –15 °C dо –39 °C, zaś w lipcu od +5 °C do +10 °C. Pod ziemią obecna wieczna zmarzlina; dominującą formację roślinną stanowi tundra, na zachodzie przechodząca w lasotundrę. Na zachodzie, gdzie populacja Czukczów stanowi mniejszość wśród Jakutów i Rosjan, występuje też tajga. Na skrajnej północy oraz na terenach górskich (zajmujących ok. 1/4 obszaru czukockich ziem) występują też lodowe pustynie.

Etnografia – dyscyplina naukowa zajmująca się całościowym opisem i analizą kultur ludowych różnych społeczności i grup etnicznych. Jej zakres obejmuje teorię kultury ludowej jak i badanie poszczególnych jej dziedzin i wytworów materialnych. W zależności od tradycji naukowej, pod pojęciem etnografia rozumie się wszystkie nauki etnologiczne, bądź też jedną z tych nauk.

Język rosyjski (русский язык, russkij jazyk; dawniej też język wielkoruski) – język należący do grupy oraz jest jednym z pięciu języków oficjalnych a jednocześnie jednym z sześciu języków konferencyjnych Organizacji Narodów Zjednoczonych. Posługuje się pismem zwanym grażdanką, graficzną odmianą cyrylicy powstałą na skutek jej upraszczania.

Zmiany liczebności Czukczów

Wizerunek czukockiego myśliwego (po lewej stronie heraldycznej) umieszczony w wielkim herbie stolicy Czukockiego OA - Anadyru

1) dane niekompletne; ogólna liczba Czukczów w 1926 r. szacowana jest na ok. 15.000

Grupy etnograficzne

Czukcze dzielą się na 2 grupy etnograficzne, różniące się trybem życia i sposobem prowadzenia gospodarki:

Czuaczu (czukoc. чаучу) - prowadzących koczownicze życie hodowców reniferów, żyjących w tundrze w głębi lądu, od których nazwy pochodzi przyjęta w większości języków nazwa całego narodu

Ankałym (czukoc. анкалын) - zamieszkujących stałe osady na wybrzeżach, zajmujących się głównie polowaniem na morskie ssaki.

Do połowy XX w. Czuaczu stanowili ok. 75-80% wszystkich Czukczów, w okresie późniejszym ich udział w populacji spadł.

Tradycja – przekazywane z pokolenia na pokolenie treści kultury (takie jak: obyczaje, poglądy, wierzenia, sposoby myślenia i zachowania, normy społeczne), uznane przez zbiorowość za społecznie doniosłe dla jej współczesności i przyszłości.

Niedźwiedź polarny, niedźwiedź biały (Ursus maritimus) – gatunek dużego ssaka drapieżnego z rodziny niedźwiedziowatych, zamieszkującego Arktykę. Jest drapieżnikiem szczytowym w zasięgu swojego występowania. Grube futro i warstwa tłuszczu chronią go przed zimnem. Półprzezroczysta sierść ma zazwyczaj kolor biały lub kremowy, przez co umożliwia zwierzęciu dobry kamuflaż. Skóra jest w rzeczywistości czarna. Niedźwiedź polarny ma krótki ogon i małe uszy, co pomaga mu redukować utratę ciepła. Stosunkowo mała głowa i długie, zwężające się ku tyłowi ciało nadają mu opływowy kształt przydatny do pływania. Jest ssakiem niemal morskim potrzebującym do przetrwania jedynie kawałka pływającego lodu i żywności znajdowanej w wodzie. Przystosował się do życia na lądzie, morzu i lodzie.

Historia

dzieci czukockie pod koniec XIX wieku

Prehistoria

Czukcze są prawdopodobnie jedną z najstarszych grup ludności zamieszkujących Syberię. Na obszarze dzisiaj zajmowanym żyli już 7 tys. lat temu. Niegdyś ich przodkowie byli szerzej rozprzestrzenieni, lecz zostali zepchnięci przez przybyłych z południa Jakutów, Ewenków i inne narody na najdalsze krańce kontynentu. Być może przodkowie Czukczów zasiedlili jako pierwsi Amerykę, przechodząc przez Cieśninę Beringa - lądowe połączenie Czukotki i Alaski, co najmniej 13-15 tys. lat temu.

Hodowla – zespół zabiegów i procesów w wytwarzanych sztucznie optymalnych warunkach dla rozwoju hodowanego zwierzęcia bądź rośliny, mający na celu otrzymanie w warunkach stworzonych przez człowieka organizmów żywych (np. doświadczalnych w nauce).

Półwysep Czukocki (ros. Чукотский Полуостров, Чукотка) – półwysep w Azji, w syberyjskiej części Rosji, nad Morzem Czukockim i pacyficzną Zatoką Anadyrską Morza Beringa. Półwysep ten jest najdalej na wschód wysuniętą częścią rosyjskiego Dalekiego Wschodu, częścią Czukockiego Okręgu Autonomicznego. Zakończony na wschodzie Przylądkiem Dieżniowa (po przeciwnej stronie Cieśniny Beringa znajduje się Półwysep Seward, będący częścią Alaski), na południu Przylądkiem Czukockim; granica morska między obydwoma półwyspami jest zarazem granicą państwową między Rosją i USA oraz linią zmiany daty. Półwysep Czukocki leży na kole podbiegunowym północnym.

Przodkowie Czukczów i spokrewnionych z nimi Koriaków zamieszkiwali niegdyś środkowe rejony Czukotki i byli myśliwymi polującymi głównie na dzikie renifery. Zamieszkiwali oni stałe osady, które przenosili co kilka lat.

W początkach I tysiąclecia n.e. część plemion przesunęła się w stronę morskich wybrzeży, gdzie zasymilowała zamieszkujące tam ludy eskimoskie i przyjęła ich kulturę oraz styl zycia oparty na polowaniach na morskie ssaki. U pozostałych w głębi lądu Czukczów z czasem myślistwo utraciło na znaczeniu na rzecz hodowli reniferów.

Śpiew - czynność polegająca na wytwarzaniu dźwięków o charakterze muzycznym za pomocą głosu. Każda osoba potrafiąca mówić potrafi też śpiewać, ponieważ śpiew pod wieloma względami jest jedynie formą przedłużonej mowy.

Monogamia (gr. μονογαμία, od μόνος monos "jedyny" i γαμέω gameo "zawieram małżeństwo"; jednożeństwo) – małżeństwo jednego mężczyzny i jednej kobiety. Socjobiolodzy uznają monogamię za podstawowy model stosunków panujących między ludźmi, skłaniają się jednak ku kwalifikacji: "monogamia ze skłonnością do zdrady"[potrzebne źródło].

W XVI i XVII w. Czukcze na długich, kilkudziesięcioosobowych łodziach obciągniętych skórą morsa dokonywali łupieżczych wypraw na inne ludy. W tym celu przeprawiali się do Ameryki przez Cieśninę Beringa, lub płynęli wzdłuż azjatyckiego wybrzeża, niszcząc i grabiąc znajdujące się na ich drodze osady. Celem tych wypraw było zdobycie łupów w postaci skór, wyrobów z metalu oraz broni, a także zdobycie niewolników, gdyż wyższe warstwy rozwarstwiającego się majątkowo społeczeństwa czukockiego potrzebowały siły roboczej, a bardzo niechętnie pozyskiwano niewolników pochodzących z własnego narodu.

Deklinacja - odmiana wyrazu (imienia) przez przypadki i liczby. Deklinacji podlegają rzeczowniki, przymiotniki, imiesłowy przymiotnikowe, zaimki rzeczowne, przymiotne i liczebne oraz liczebniki. Pojęciem deklinacji określa się także zespół form fleksyjnych, występujący w odmienianych w ten sposób wyrazach.

Naród – wspólnota o podłożu etnicznym, gospodarczym, politycznym, społecznym i kulturowym wytworzona w procesie dziejowym, przejawiająca się w świadomości swych członków. Chociaż naród wyróżnia się na tle innych zbiorowości, to jednak nie jest możliwe precyzyjne zdefiniowanie tego pojęcia. W socjologii nie ma jednej definicji tego pojęcia, istnieją też rozbieżności między stanowiskiem socjologów, antropologów i historyków.

Okres panowania rosyjskiego

Port w Anadyrze - najstarszej osadzie na ziemiach Czukczów

Od lat 40. XVII w. datują się pierwsze kontakty Czukczów z rosyjskimi kolonizatorami. W owym czasie liczebność tego ludu wynosiła ok. 8-9 tys. osób. Stałe osady Czukczów (rybaków i myśliwych morskich ssaków) rozciągały się (przemieszane z osadami Eskimosów) na południe od przylądka Dieżniewa aż do niziny Anadyru i Kanczałanu. Pozostali Czukcze prowadząc koczownicze życie zamieszkiwali rozległe obszary Czukotki. W 1649 r Rosjanie założyli na ziemiach Czukczów ufortyfikowaną osadę Anadyr.

Cyrylica – pismo alfabetyczne służące do zapisu języków wschodniosłowiańskich, większości południowosłowiańskich i innych. Nazwa nawiązuje do apostoła Słowian – św. Cyryla, który wspólnie ze św. Metodym, prowadząc misję wielkomorawską wśród Słowian zapisał i wprowadził do liturgii język słowiański. Do zapisu tego języka zostały stworzone dwa alfabety – głagolica i później cyrylica (pismo uproszczone na bazie dużego alfabetu greckiego – majuskuły oraz głagolicy, z której zostały przeniesione niektóre litery).

Żagiel - odpowiednio ukształtowany płat tkaniny (ew. innego tworzywa) rozpięty na omasztowaniu jednostek żaglowych, stawiany fałami, a kierowany szotami lub brasami (wszystko najczęściej przy użyciu wielu lin pomocniczych). Zespół żagli tworzy ożaglowanie jednostki i służy do napędzania jej. Pierwotnie żagle były szyte z brytów tkaniny (bawełna, dacron, nylon, kevlar), obecnie stosuje się też inne metody wytwarzania żagli (laminowanie, klejenie). Żagle podzielić można według kształtu, abstrahując od rodzaju ożaglowania, na trójkątne i czworokątne.

Czukczowie w XVIII wieku prowadzili zażarte walki przeciwko Rosji i podległym Rosji ludom (głównie Koriakom). Najbardziej intensywne walki prowadzili w latach 1730 - 1731 i 1744 - 1747 przeciwko wyprawom Dymitra Pawłuckiego. Pomimo szeregu klęsk, uniemożliwili trwały podbój Czukotki, a w 1747 r. zabili samego Pawłuckiego. Do 1755 trwały niezbyt liczne i częste rajdy Rosjan na Czukczów i odwetowe napady Czukczów na Koriaków, Czuwańców i Rosjan. Od 1755 r. rozpoczęły się rozmowy pokojowe, które przyniosły faktyczną niezawisłość Czukczów od Rosji, co przejawiło się likwidacją twierdz rosyjskich w 1765 r. i rezygnacją z pobierania danin. W 1778 formalnie Czukcze przyjęli władzę Rosji, jednak aż do końca istnienia Imperium Rosyjskiego danin i podatków nie płacili lub płacili tylko dobrowolnie sumy, określane przez nich samych. Nie zezwalali także na budowę rosyjskich twierdz.

Język czukocki - język Czukczów, zaliczany do języków paleoazjatyckich. Mówi nim ok. 11 tys. osób (1970). Poza Czukczami językiem tym posługuje się jeszcze społeczność wymierającego ludu Kereków oraz część Czuwańców.

Kraj Kamczacki (ros. Камчатский край, Kamczatskij kraj) – jednostka administracyjna Federacji Rosyjskiej utworzona 1 lipca 2007 w wyniku połączenia obwodu kamczackiego i Koriackiego Okręgu Autonomicznego (zwanego w ramach nowej jednostki Okręgiem Koriackim), przeprowadzonego zgodnie z referendum z 23 października 2005.

Więcej w artykule: Wojny rosyjsko-czukockie

Wg wyników spisu powszechnego w 1897 r. liczebność Czukczów wynosiła 11.751 osób.

XX wiek

flaga Czukockiego Okręgu Autonomicznego

W Związku Radzieckim przyznano Czukczom ograniczoną autonomię, tworząc 10 maja 1930 r. Czukocki Okręg Narodowościowy, przemianowany w 1977 r. na Czukocki Okręg Autonomiczny.

W początkowym okresie władzy radzieckiej Czukcze prowadzili tradycyjne życie, a władze nie starały się im narzucać socjalistycznego modelu gospodarki. Dopiero po II wojnie światowej, wraz ze wzrostem liczebności nie-czukockiej populacji zaczęto wdrażać program narzucenia Czukczom radzieckiego modelu społeczeństwa. W związku z tym większość Czukczów-koczowników zmuszono do przyjęcia osiadłego trybu życia, a tradycyjna działalność gospodarcza jak polowania na morskie ssaki i hodowla reniferów od lat 50. i 60. XX wieku odbywała się w ramach kołchozów.

Szamanizm — zespół praktyk i wierzeń opierających swe pojmowanie relacji świata namacalnego do świata duchowego na fundamentalnej roli szamana jako osoby zdolnej do podróży ekstatycznych w zaświaty dla dobra swojej wspólnoty bądź jej poszczególnych członków.

Rosjanie (ros. русские/russkije) - jedna z grup etnicznych należąca do wschodnich Słowian, zamieszkująca głównie Rosję i sąsiadujące kraje. Potocznie słowo Rosjanie jest używane do określenia wszystkich obywateli Rosji, podobnie jak często czyniono to wobec obywateli Związku Radzieckiego. Natomiast we współczesnym języku rosyjskim dla określenia osoby o dowolnym pochodzeniu etnicznym, która jest obywatelem Rosji, używa się poprzednio uznawane za przestarzałe i książkowe słowo россиянин/rossijanin. Etniczni Rosjanie stanowią około 80% ludności Rosji. Pochodzenie Rosjan (jako wspólnoty narodowo-etnicznej) nie jest jasne.

Aż do początku XX w. ziemie Czukczów zamieszkiwali tylko nieliczni Rosjanie, pozostający w miastach. Po utworzeniu ZSRR i rozpoczęciu budowy przemysłu (zwłaszcza wydobywczego) liczba osadników z innych części kraju spowodowała, iż Czukcze bardzo szybko stali się mniejszością narodową. Przed 1950 r. ich populacja stanowiła już mniej niż połowę ludności Okręgu i nadal szybko ich udział spadał w populacji. Po rozpadzie Związku Radzieckiego ogólny kryzys gospodarczy spowodował, iż napływowa ludność w poszukiwaniu pracy przenosiła się do innych części kraju. W związku z tym w okresie 1989-2002 ogólna liczba mieszkańców Czukockiego Okręgu Autonomicznego spadła blisko 3-krotnie, ale za to odpowiednio wzrósł udział Czukczów w ogóle populacji.

Jesień – jedna z czterech podstawowych pór roku w przyrodzie w strefie klimatu umiarkowanego. Charakteryzuje się umiarkowanymi temperaturami powietrza z malejącą średnią dobową oraz najwyższym w skali roku opadem atmosferycznym. W świecie roślin i zwierząt jest to okres gromadzenia zapasów przed kolejną zimą. Na przełomie lata i jesieni część zwierząt przenosi się do cieplejszych stref klimatycznych. Jesienią liście drzew zmieniają kolor, by w końcu opaść przed zimą, a najgrubsze części zielone roślin ulegają zdrewnieniu. Rośliny wieloletnie gromadzą substancje zapasowe w korzeniach, a jednoroczne usychają, starając się przedtem różnymi metodami doprowadzić do rozproszenia nasion.

Wieloryb – potoczna nazwa niektórych ssaków z rzędu waleni o większych rozmiarach. Wieloryby są największymi zwierzętami zamieszkującymi Ziemię. Od wieków poławiane dla mięsa, a przede wszystkim dla tłuszczu i spermacetu. Wieloryby, w odróżnieniu od ryb, mają płetwy poziome, a nie pionowe, dzięki czemu szybciej pływają.

godło Czukockiego Okręgu Autonomicznego

Gospodarka

Hodowla reniferów

Renifer - podstawa gospodarki koczowniczych Czukczów

białucha - częsty obiekt polowań czukockich myśliwych

Głównym zajęciem tundrowych Czukczów była i jest koczownicza hodowla reniferów. Zwierzęta te mają znaczenie jako źródło mięsa i skór, a także jako środek transportu. Posiadane przez Czukczów stada renów są bardzo liczne, jednak zdecydowana większość zwierząt (poza wykorzystywanymi do jazdy i w zaprzęgu) jest oswojona tylko w niewielkim stopniu. Na okres zimowy stada pędzone są w miejsca osłonięte od silnych w tamtym rejonie świata wiatrów. Hodowlą reniferów zajmują się tylko mężczyźni; kobiety, dzieci i starcy pozostawali w przenoszonych zwykle co sezon osadach zlokalizowanych nad brzegami rzek lub morza (obecnie osiedla te mają charakter stały).

Język – ukształtowany społecznie system budowania wypowiedzi, używany w procesie komunikacji interpersonalnej. Na język składają się dwa elementy:

Sanie – pojazd zaprzęgowy na płozach, służący do poruszania się po śniegu lub lodzie. Sanie są zazwyczaj ciągnięte przez konie lub ciągniki mechaniczne. Małe sanie używane do zabawy lub sportów zimowych to sanki.

Polowania na morskie ssaki

Podstawą gospodarki Czukczów zamieszkujących wybrzeża morskie jest polowanie na zwierzęta morskie, zwłaszcza ssaki: zimą i wiosną na różne gatunki fok, a latem i jesienią - na morsy i wieloryby. Polowanie na foki odbywało się na lądzie, w pojedynkę, a zadaniem myśliwego było podejście jak najbliżej zwierzęcia i zabicie go. Na większe zwierzęta polowano ma morzu, w grupach złożonych z kilku łodzi.

Bęben – instrument muzyczny z grupy membranofonów. Składa się z walcowatego korpusu rezonansowego i 1 lub 2 membran. Dźwięk wydobywa się uderzając w membranę bębna pałkami, specjalnymi szczoteczkami, dłonią lub palcami, a także w wyniku jej pocierania. Bęben pochodzi z epoki neolitycznej i należy do najstarszych instrumentów świata.

Pastwisko - rodzaj użytków zielonych porośniętych głównie wieloletnimi trawami, których wegetacja trwa niezależnie od tego, czy są to tereny uprawowe, czy też nieużytki.

Tradycyjną bronią myśliwych był harpun z pływakiem, włócznia oraz rzemienna sieć. Od 2. połowy XIX wieku u Czukczów pojawiła się także broń palna. Jej użycie spowodowało zmiany taktyki polowania na foki - odtąd myśliwi nie podchodzili zwierzęcia, tylko strzelali doń z dużej odległości, często z sań.

Herb (nazwa przyjęta z niem. Erbe) – znak rozpoznawczo-bojowy, wywodzący się z symboliki heroicznej lub znaków własnościowych, od XII w. ustalany według ścisłych reguł heraldycznych, pełniący funkcję wyróżnika osoby stanu rycerskiego, później szlacheckiego, także rodziny, rodu, organizacji kościelnej, mieszczańskiej bądź cechu rzemieślniczego, korporacji, miasta, jednostki podziału terytorialnego lub państwa.

Alfabet łaciński (łacinka), tzw. alfabet rzymski – alfabet, system znaków służących do zapisu większości języków europejskich oraz wielu innych. Jest najbardziej rozpowszechnionym alfabetem na świecie – posługuje się nim ok. 35% ludzkości. Wywodzi się z systemu służącego do zapisu łaciny.

Rybołówstwo, myślistwo i zbieractwo

Rybołówstwo u Czukczów było słabo rozwinięte, jedynie w rejonie dorzeczy Anadyru, Kołymy i Czaunu jego znaczenie było większe. Ryby łowiono przy pomocy wędki, sieci lub saka; latem - z łodzi, a zimą z lodu - za pomocą wybitej przerębli. Największe znaczenie miało poławianie migrujących stad łososi, które po złowieniu były konserwowane i stanowiły pożywienie przez długi czas w okresie późniejszym.

Godło – symbol wyróżniający, znak rozpoznawczy przynależności osoby bądź przedmiotu do szerszej grupy rodowej, prawnej lub społecznej, np. herb, gmerk, logo.

Rzemiosło – zawodowe wykonywanie działalności gospodarczej przez osobę fizyczną, posiadającą udokumentowane kwalifikacje do wykonywania danej działalności gospodarczej we własnym imieniu i na swój rachunek, przy zatrudnieniu niewielkiej liczby pracowników, których praca ma na celu wspieranie działalności rzemieślnika. O tym, czy dana działalność jest rzemiosłem decydują jej właściwości,charakter, niewielka skala i rozmiar oraz brak cechy uciążliwości środowiskowej oraz społecznej typowej dla działalności na przemysłowej lub też produkcyjnej w znacznym rozmiarze. Jako przykład rzemiosła można podać artystyczny wyrób cegieł prowadzony w niewielkim rozmiarze, a jak o działalność przemysłową produkcję materiałów budowlanych w specjalnie przeznaczonych do tego urządzeniach prowadzona w znacznych rozmiarach w sposób zorganizowany i ciągły.

Myślistwo także nie miało większego znaczenia. Polowano niekiedy na dzikie renifery,a także na ptaki. Do dnia dzisiejszego zachował się dawny sposób polowania na ptaki, polegający na wykorzystaniu tzw. boła - miotanego przyrządu złożonego z obciążonych sznurków, które odpowiednio rzucone oplatały lecącego ptaka i powodowały jego upadek. Poza tym Czukcze do polowań na ptactwo posługiwali się także innymi sposobami, niestosowanymi współcześnie, wykorzystując rozmaite rodzaje pułapek i sideł. Polowanie na edredony polegało na ogłuszaniu ich pałkami.

Alfabet (nazwa pochodzi od pierwszych liter alfabetu greckiego: alfa i beta) – najpopularniejszy system zapisywania mowy. Terminu używany w trzech głównych, powiązanych ze sobą i niekiedy mylonych znaczeniach, co jest źródłem licznych nieporozumień w dziedzinie historii i teorii pisma, oraz w jednym znaczeniu pochodnym. Piąty sens obejmuje użycie niepoprawne, czyli nazywanie "alfabetami" systemów nie będących nimi (pseudoalfabetów).

Republika Sacha (Jakucja), dawniej także: Republika Jakucka, ros. Республика Саха (Якутия), jak. Саха Республиката – republika wchodząca w skład Federacji Rosyjskiej (od roku 2000), położona w Dalekowschodnim Okręgu Federalnym, geograficznie stanowi wschodnią część Syberii.

W ciepłej porze roku pewne znaczenie miało także zbieractwo jadalnych roślin i owoców, porastających tundrę. Czynnościami tymi zajmowały się kobiety i dzieci.

Rzemiosło

przykład sztuki czukockiej

Osada Uelen - centrum czukockiego rzemiosła (zdjęcie z lat 30. XX w.)

Tradycyjnymi rodzajami rzemiosła rozpowszechnionymi wśród Czukczów była obróbka skór, wyplatanie toreb i innych wyrobów z włókien uzyskiwanych z dzikich roślin oraz obróbka kości. Ten ostatni typ wyrobów osiągnął wysoki poziom artyzmu w postaci skomplikowanych rzeźb i grawerunków w kłach morsa. Podobnie wyroby użytkowe w postaci skórzanych ubrań były często misternie zdobione poprzez wyszywanie na nich motywów ozdobnych włóknem uzyskiwanym z futra renifera.

Wyspa Wrangla (ros. Остров Врангеля) – wyspa na północno-wschodnich krańcach Rosji na Morzu Arktycznym, między Morzem Wschodniosyberyjskim a Morzem Czukockim, jest oddzielona od kontynentu Cieśniną de Longa. Wyspa wchodzi w skład Czukockiego Okręgu Autonomicznego. Powierzchnia ok. 7,3 tys. km², środkowa część górzysta, (najwyższy szczyt - Góra Sowiecka 1096 m), wzdłuż wybrzeży niziny. Wyspa znajduje się w strefie klimatu subpolarnego, liczne lodowce górskie, roślinność tundrowa.

Skóra - surowiec wykorzystywany od prawieków w przemyśle, pozyskiwany z powłoki ciała zwierząt dzikich, jak i hodowlanych. Jest wykorzystywany m.in. do wyrobu odzieży, obuwia, galanterii, tapicerek samochodowych oraz okładek do książek. Ma również szerokie zastosowanie w technice.

W XX wieku centrum artystycznego rzemiosła Czukczów stała się założona w 1931 r. osada Uelen.

Gospodarka w XXI w.

Obecnie zdecydowana większość zajmuje się tradycyjnymi zajęciami - hodowlą i polowaniem na morskie ssaki, które to zajęcia jednak często odbywają się w ramach większych podmiotów gospodarczych, będących kontynuacją dawnych kołchozów. Uzupełnieniem tej gospodarki jest - jak niegdyś - zbieractwo, myślistwo i rybołówstwo. Niektórzy Czukcze pracują w przemyśle (zwłaszcza paliwowo-energetycznym), w sferze usługowej, oraz w zawodach związanych z edukacją i ochroną zdrowia.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Łódź - mała jednostka pływająca zwykle odkrytopokładowa używana zarówno na akwenach śródlądowych jak i morskich. To mały statek wodny, zwykle bezpokładowy; napędzany wiosłami. Pierwsze łodzie wiosłowe były wydrążonymi kłodami drewna. Łódź ze skór budowano pokrywając skórami zwierzęcymi drewniany szkielet łódki. Kajaki indiańskie mają nakrycie chroniące przed wodą, zrobione ze skór fok. Indianie amerykańscy robili canoe z kory. Canoe różnią się od innych łódek wagą, są lekkie że można je przenosić lądem. Dzisiaj do budowy canoe używamy innych materiałów, lecz współczesne kajaki pochodzą od dawnych indiańskich canoe budowanych z kory

Istotną różnicą w stosunku do stanu niegdysiejszego jest fakt, iż rodziny Czukczów zajmujących się koczowniczą hodowlą reniferów - kobiety, dzieci i starcy, zamieszkują stałe osady, zwykle położone w pobliżu osad Czukczów nadmorskich.

Ustrój społeczny

Czukcze na tle tradycyjnego domu

Dla społeczności czukockiej charakterystyczny był patriarchalny ustrój społeczny, w którym duże znaczenie odgrywały też więzi sąsiedzkie. W czasie pierwszych kontaktów z Rosjanami ich społeczeństwo znajdowało się na etapie gdy kończyła rozpadać się wspólnota pierwotna i pojawiały się różnice majątkowe pomiędzy poszczególnymi członkami społeczności.

Patriarchat to ostatni okres ustroju wspólnoty pierwotnej, w którym dominujące stanowisko zajmuje mężczyzna stojący na czele rodu,. U starożytnych Latynów nazwa systemu funkcjonowania rodziny, w której ojciec jest głową oraz właścicielem rodziny, ma prawo decydować o życiu i śmierci pozostałych członków rodziny. Taki model rodziny i społeczeństwa (społeczeństwo patriarchalne) obowiązywał w starożytnym Rzymie w okresie królestwa i wczesnej republiki. W późniejszym okresie patriarchat jako model funkcjonowania rodziny występował w wielu społeczeństwach Europy i Świata.

Pustynia lodowa (pustynia polarna) to obszar praktycznie pozbawiony pokrywy roślinnej, występuje w strefie podbiegunowej. Obszar pustyni lodowej pokrywa lądolód, czyli gruba warstwa lodu przykrywająca wielki obszar ziemi, o grubości kilku kilometrów, który powstaje w warunkach klimatu polarnego. Na pustyniach polarnych przez cały rok obserwuje się temperatury ujemne (-20 do -50 stopni C.), opady wyłącznie w postaci śniegu (do 250 mm rocznie), oraz zjawisko dnia i nocy polarnej. Pustynie lodowe obejmują przeważające obszary północnych wysp i archipelagów w Arktyce, oraz prawie całą Antarktydę, w obrębie pustyni polarnej mogą występować stanowiska szczególnie odpornych roślin.

Renifery, psy, domostwa, łodzie stanowiły już własność poszczególnych osób (a raczej rodzin), zaś ziemia, a zwłaszcza znajdujące się na niej pastwiska były własnością wspólną.

Najczęściej spotykaną strukturą społeczną u Czukczów-koczowników była grupa 3-4 spokrewnionych ze sobą rodzin, wspólnie wędrujących i wypasających renifery. Niekiedy grupy te nie były spokrewnione. U bogatych właścicieli stad wraz z nimi żyli ich pracownicy z rodzinami.

Kilkanaście do ponad 20 takich grup stanowiło kolejny szczebel wspólnoty: ich członkowie byli zobowiązani do pomagania innym grupom w razie zagrożenia.

Pływak (pożarnictwo) - pusty szczelny zbiornik służący do utrzymania smoka ssawnego na wymaganej głębokości poniżej lustra wody zabezpieczając go przed opadnięciem na dno i zanurzeniem się w mule i wodorostach. Masa pływaka wynosi ok. 2 kg. Pływak ma kształt cylindra obustronnie zakończonego wypukłymi dnami i wykonany jest z blachy stalowej ocykowanej lub z tworzywa sztucznego.

Ptaki (Aves) – gromada stałocieplnych zwierząt z podtypu kręgowców. Jest najbardziej zróżnicowaną spośród gromad kręgowców lądowych – istnieje około 10 000 gatunków ptaków, które zamieszkują ekosystemy na całym świecie. Ich wielkość waha się od 5 cm u koliberka hawańskiego do 2,7 m u strusia.

Nadmorscy Czukczowie stanowili kilkurodzinne wspólnoty, których mężczyźni wspólnie udawali się na polowania lub (w XVI i XVII w.) - na łupieżcze wyprawy.

Ponadto funkcjonowały patrylinearne grupy rodowe (warat), związane wspólnymi obyczajami (m.in. wymiana krwi, rytualna wymiana ognia, jednakowe znaki tatuażu pokrywające twarze itd.). Znaczenie tych grup osłabło w XVIII wieku, a następnie zanikły one zupełnie.

Rodzina u Czukczów była zwykle monogamiczna, aczkolwiek u bogatszych spotykano poligamię; występowały też niekiedy elementy małżeństw zbiorowych.

Nomada - koczownik, wędrowiec, członek grupy ludzi nieposiadającej stałego miejsca zamieszkania, przemieszczającej się z miejsca na miejsce, np. w związku ze zmianami pogody lub w poszukiwaniu żywności, wody, opału albo pastwisk dla zwierząt hodowlanych. Osoba prowadząca koczowniczy, wędrowny tryb życia, także podróżująca stale lub sezonowo z powodów handlowych, kulturowych lub religijnych.

Języki paleoazjatyckie, języki paleosyberyjskie - umowna nazwa kilkunastu niezwiązanych genetycznie języków ludów północno-wschodniej Azji. Według hipotezy rosyjskiego uczonego L. Szrenka, ludy te są potomkami pierwotnej ludności zamieszkującej Północną Azję. Wewnątrz tej grupy języków możemy wydzielić bliżej niespokrewnione ze sobą rodziny językowe:

Niewolnictwo

Bardzo długo, bo miejscami aż do lat 40. XX w. zachowało się u Czukczów wykształcone w XVI w. niewolnictwo. Niewolnikami byli zazwyczaj jeńcy wojenni, rzadziej natomiast w niewolę popadali sami Czukczowie, gdyż niechętnie widziano w tej roli własnych rodaków. W XVI i XVII w. nadmorscy Czukcze przeprawiali się w poszukiwaniu brańców nawet do Ameryki.

Czasownik – odmienna oraz samodzielna część mowy przedstawiająca dziejące się czynności oraz niektóre stany. W zdaniu tworzy orzeczenie. Nie w każdym języku da się wyróżnić jasną klasę czasowników, np. w języku japońskim przymiotniki mają wiele właściwości charakterystycznych dla czasowników.

Anadyr (ros. Анадырь) – rzeka w azjatyckiej części Rosji, w Czukockim Okręgu Autonomicznym; długość 1150 km; powierzchnia dorzecza 191 tys. km²; średni roczny przepływ przy ujściu 1400 m³/s.

Niemniej jednak, zwłaszcza po zakończeniu epoki wojen w XIX w. niewolnikami byli często ubodzy, którzy popadali w niewolę w związku z długami.

Życie codzienne

Mieszkania

Czukcze żyli w rozkładanych namiotach o kształcie cylindryczno-stożkowym, wykonanych ze skóry, przy czym u Czukczów-koczowników surowcem były skóry reniferów, a u nadmorskich - skóry morsów. W najwyższym punkcie, w środku namiotu budowle te miały ok. 3 m wysokości. Wnętrze namiotu było podzielone na części za pomocą zasłon skórzanych, rozwieszonych na żerdziach stanowiących konstrukcję obiektu.

Rodzina – w socjologii rozumiana jako grupa społeczna lub instytucja społeczna. Rodzina, zdaniem socjologów i najprostszych jej definicji, to najważniejsza, podstawowa grupa społeczna, na której opiera się całe społeczeństwo.

Ryby, ryby właściwe (Pisces) – tradycyjna nazwa zmiennocieplnych kręgowców wodnych oddychających skrzelami, posiadających szczęki i poruszających się za pomocą płetw. Niezwykle zróżnicowane pod względem budowy zewnętrznej i wewnętrznej, ubarwienia oraz przystosowania do warunków środowiska. Stanowią najliczniejszą grupę współcześnie żyjących kręgowców (ponad połowę). Na świecie znanych jest ponad 30 tys. współcześnie żyjących, naukowo opisanych gatunków. Ryby są najstarszymi kręgowcami świata, pojawiły się około 480 mln lat temu. W Polsce występuje około 120 gatunków.

szkielet czukockiego domu

Jedna z odmian psa rasy husky

przykład sztuki czukockiej

Czukcza w tradycyjnym skafandrze

tradycyjny tatuaż na twarzy czukockiej kobiety

łódź czukocka

przykłady sztuki (rysunków) czukockiej

kamienne toporki czukockie

Pomieszczenia te oświetlano za pomocą kamiennej, glinianej a nawet drewnianej lampki olejowej, służącej także do przyrządzania posiłków.

Ziemianka - prymitywne schronienie wykopane w ziemi, przeważnie przykryte gałęziami i poszyciem leśnym lub odchodami zwierzęcymi w formie stałej, niekiedy wyposażone w gliniany piec.

Tajga, lasy borealne – borealne lasy szpilkowe, występujące w północnej części Ameryki Północnej (Alaska i Kanada), Europy (Półwysep Skandynawski, Karelia, północno-wschodnia część Niziny Wschodnioeuropejskiej) oraz Azji (Syberia, Sachalin, Kamczatka, Hokkaido), w obrębie klimatu umiarkowanego chłodnego na półkuli północnej.

Zasadnicza różnica w konstrukcji domów koczowników i poławiaczy ssaków morskich wyrażała się w braku otworu dymnego w namiotach tej drugiej grupy Czukczów.

Do końca XIX w. u nadmorskich Czukczów spotykane było zapożyczone od Eskimosów domostwo o nazwie wałkaran (валкаран), która to nazwa oznaczała "dom ze szczęki wieloryba". Budynek ten miał formę półziemianki, zbudowanej na konstrukcji z kości wieloryba, pokrytej ziemią i darnią.

Twarz – przednia część głowy człowieka. Składa się z czoła, brwi, oczu, nosa, policzków, ust i podbródka. Jako najbardziej indywidualna część ciała, jest ważnym elementem tożsamości człowieka - jej zdjęcie znajduje się zazwyczaj w dokumentach takich jak dowód osobisty. Charakterystyczne cechy twarzy są często wyolbrzymiane w karykaturach. Twarz jest również niezbędna do mimiki.

Białucha, wal biały (Delphinapterus leucas) – gatunek walenia z rodziny narwalowatych. Staronordycka nazwa białuchy oznacza "wieloryb trup", z racji jej podobieństwa do topielca. Białucha ma (podobnie jak białe myszy i ludzie albinosi) cechę dziedziczną, przejawiającą się niezdolnością do wytwarzania ciemnego barwnika, melaniny. Białucha ma bardzo wydatny melon (warstwa podskórnego tłuszczu na czole), który pełni ważną rolę w echolokacji. Przypuszcza się, że białuchy mają jeszcze lepsze zdolności echolokacyjne niż delfinowate.

Domy te stawiane były w grupach, a ich liczba zależała od liczebności populacji. U Czukczów-koczowników, gdzie grupy były mniej liczne, typowa osada składała się z 2-10 namiotów. Domy stawiano w linii prostej, jeden za drugim, a namiot najbardziej wysunięty na zachód należał do naczelnika danej grupy.
U Czukczów nadmorskich liczba domostw sięgała 20 i więcej i nie było zasad dotyczących ich stawiania.

Alkoholizm (uzależnienie od alkoholu, toksykomania alkoholowa, choroba alkoholowa) – choroba polegająca na utracie kontroli nad ilością spożywanego alkoholu.

Pałka (Typha L.) – rodzaj roślin ziemno-wodnych należący do rodziny pałkowatych (Typhaceae). Skupia około 30 gatunków roślin, występujących przede wszystkim w klimacie umiarkowanym. Gatunkiem typowym jest Typha latifolia L..

Transport

Czukczowie wyhodowali rasę psa pociągowego husky, jednak w okresie późniejszym psy te u koczowników nie odgrywały większej roli i ich znaczenie zmalało na rzecz pociągowego wykorzystania renów. Pies jako zwierzę pociągowe zachował się natomiast u Czukczów nadmorskich.
Tundrowi Czukcze przemieszczali się zwykle na długich saniach zaprzężonych w renifery, zaś Czukcze nadmorscy - na krótszych saniach z psim zaprzęgiem. W razie potrzeby pieszej wędrówki wykorzystywano specjalne narty (tzw. rakiety śnieżne). Czukcze nadmorscy do podróży morskich stosowali długie łodzie ze skór, wiosłowe, ze skośnym żaglem, zdolne pomieścić 20-30 osób.

Szczaw (Rumex L.) – rodzaj roślin z rodziny rdestowatych. Zamieszkuje strefy umiarkowane, zwłaszcza półkuli północnej. Szczaw jest rodzajem wielopostaciowym, z licznymi mieszańcami międzygatunkowymi. Obejmuje około 130-200 gatunków dzielonych na 3 grupy (traktowane czasem jako odrębne rodzaje: Rumex, Acetosa, Acetosella). Gatunkiem typowym jest Rumex patientia L.

Dialekt (gr. διάλεκτος dialektos – "rozmowa, sposób mówienia") – regionalna odmiana języka, odznaczająca się swoistymi cechami fonetycznymi, leksykalnymi itp. Każdy posiada pewną liczbę wyrazów nie znanych innym odmianom, różnice leksykalnie mogą wynikać z odmiennych warunków przyrodniczych i kulturowych.

Odzież

Tradycyjna odzież Czukczów była prosta, wykonana ze skóry fok i reniferów. Mężczyźni nosili charakterystyczne podwójne kurtki, długie do kolan, przepasane w pasie rzemieniem, do którego przymocowywali nóż i worek na drobne przedmioty. Nosili też wąskie, podwójne spodnie i krótkie buty w futrzaną wyściółką. Nakrycia głowy noszono rzadko, zwykle tylko w podróży. U Czukczów nadmorskich dość częstym surowcem do produkcji odzieży były wnętrzności morsa.

Gatunek (łac. species) – termin stosowany w biologii w różnych znaczeniach, zależnie od kontekstu, w jakim występuje. Najczęściej pod pojęciem gatunku rozumie się:

Flaga (z niderlandzkiego vlag) – płat tkaniny określonego kształtu i barwy przymocowywany do drzewca może zawierać godła, symbole, wizerunki. Flaga jest znakiem rozpoznawczym, symbolem państwa (flaga państwowa) lub organizacji, czasem również miast (flaga miejska) czy jednostek podziału administracyjnego, oddziału wojsk (sztandar), organizacji: politycznych, społecznych, kościelnych, sportowych, itd.

Odzież kobiecą stanowił futrzany kombinezon, zimą - podwójny, latem pojedynczy i buty - znacznie dłuższe niż u mężczyzn, bo do kolan. Kobiety nosiły też ozdoby - bransolety i naszyjniki.

U obu płci rozpowszechnione było tatuowanie twarzy: u mężczyzn - kręgi w pobliżu ust, a u kobiet - dwie kreski od nosa do czoła.

Mężczyźni nosili dość krótkie włosy, wygalali też część włosów; kobiety zaplatały dwa warkocze.

Poligamia (gr. πολυγαμία polygamia, od πολύς polys "liczny" i γαμέω gameo "zawieram małżeństwo"; wielomałżeństwo) – w odróżnieniu od monogamii, jest to forma małżeństwa w której osób jednej płci może być więcej. Może to być zatem związek jednego mężczyny z wieloma kobietami (poligynia) lub związek jednej kobiety z wieloma mężczyznami (poliandria). Badania antropologiczne wykazały, że ta forma związku małżeńskiego była typowa dla ludów rolniczych. Trzeba jednak zwrócić uwagę na to, że w społecznościach określanych mianem poligamicznych, większość mężczyzn żyje jednak w związkach monogamicznych. Bowiem nazwa ta sygnalizuje jedynie, że w społecznościach tych poligamia jest dozwolona, choć dotyczy zazwyczaj ich członków o wyższym statusie materialnym.

Przemysł – dział produkcji materialnej, w którym wydobywanie zasobów przyrody i dostosowanie ich do potrzeb ludzi odbywa się na dużą skalę, na zasadzie podziału pracy i za pomocą maszyn. Jego rozwój decyduje o poziomie i tempie rozwoju gospodarczego, gdyż jest jedynym działem gospodarki wytwarzającym środki pracy[potrzebne źródło].

Pożywienie

Podstawę pożywienia koczowników stanowiło mięso renifera, a Czukczów nadmorskich - mięso ssaków morskich. Mięso spożywano zarówno na surowo, jak i po ugotowaniu, jak też po ususzeniu.

W okresie zabijania reniferów koczownicy robili zapasy na zimę; jedną z popularnych i dobrze przechowujących się potraw było danie w postaci żołądków tych zwierząt, gotowanych wraz z zawartością, z dodatkiem krwi i tłuszczu.

Czukczowie nadmorscy konserwowali mięso ubitych zwierząt zakopując je w jamach, zaszyte w skóry. Ryby spożywali na surowo, jedynie w rejonie Anadyru i Kołymy konserwowano łososie.

Szaman - osoba pełniąca funkcję religijną polegającą na sformalizowanej i instytucjonalnej więzi ekstatycznej z istotami nadludzkimi, duchami przodków lub demonami.

Ameryka Północna – kontynent o powierzchni 24 242 000 km² (co stanowi 16,3% całkowitej powierzchni lądów na kuli ziemskiej), położony na półkulach: północnej i zachodniej. Do Ameryki Północnej należy Ameryka Środkowa.

Pokarm pochodzenia roślinnego odgrywał mniejszą rolę: liście wierzby karłowatej, szczawiu i korzenie stanowiły zapas żywności na zimę; były one zamrażane, suszone lub kiszone, same lub po zmieszaniu z tłuszczem i krwią. Czukcze nadmorscy z mielonych korzeni z mięsem i tłuszczem morsa wyrabiali okrągłe kluski. Spożywali też mięczaki i wodorosty.

Morze Czukockie (ros. Чукотское море, ang. Chukchi Sea) – część Oceanu Arktycznego leżąca za północnym kołem podbiegunowym, pomiędzy wybrzeżem Alaski a Syberią. Morze Czukockie połączone jest Cieśniną De Longa z Morzem Wschodniosyberyjskim, na wschodzie sąsiaduje z Morzem Beauforta,a na południu łączy się z Oceanem Spokojnym za pośrednictwem Cieśniny Beringa,

Wiosna - jedna z czterech podstawowych pór roku w przyrodzie, w strefie klimatu umiarkowanego. Charakteryzuje się umiarkowanymi temperaturami powietrza z rosnącą średnią dobową oraz umiarkowaną ilością opadu atmosferycznego. Świat roślin i zwierząt przechodzi okres budzenia się do życia, a następnie rozpoczyna się pierwsza faza okresu rozmnażania, czyli dobieranie partnerów i zapłodnienie u zwierząt, a u roślin kwitnienie i zawiązywanie zalążków. Ptaki przylatują z ciepłych krajów. Na drzewach pojawiają się liście.

W okresie późniejszym dieta ta uzupełniano była o pewne produkty żywnościowe uzyskiwane w drodze wymiany handlowej od Rosjan; największe znaczenie miała tu mąka, z której dodatkiem gotowano potrawy mięsne oraz z której na foczym tłuszczu smażono placki.

Kultura i wierzenia

Obecnie większość Czukczów (zwłaszcza osiadłych) wyznaje prawosławie, jednak do czasów współczesnych wielu przedstawicieli tego narodu zachowało przedchrześcijańskie wierzenia; także formalnie prawosławni zachowali wiele elementów dawnej religii.

Azja (gr. Ἀσία Asia) – część świata, razem z Europą tworząca Eurazję, największy kontynent na Ziemi. Z powodów historycznych i kulturowych sama Azja bywa również nazywana kontynentem (zob. alternatywne listy kontynentów).

Jakuci (nazwa własna: Сахалар) - naród turecki zamieszkujący rosyjską Jakucję w środkowej Syberii. Jakuci zamieszkują głównie Jakucję, położoną na środkowej Syberii. Najwięcej spośród nich mieszka w relatywnie gęsto zaludnionych dolinach środkowej Leny oraz Ałdanu i Wiluju. Niektórzy przedstawiciele tego narodu żyją też na terenach położonych bardziej na północ, i jakkolwiek obszary te zajmują powierzchnię większą niż doliny rzeczne, liczba ludności z racji trudnych warunków klimatycznych jest niewielka. Obszary zamieszane przez Jakutów to przede wszystkim tajga, z wyjątkiem tundry północnej.

Rdzenna religia Czukczów była jednym z wielu wierzeń określanych mianem szamanizmu, szeroko rozprzestrzenionej niegdyś na obszarze całej Syberii. W religii Czukczów dużą rolę odgrywał kult zwierząt, m.in.: niedźwiedzi polarnych, wielorybów i morsów. Dużą rolę odgrywały święte przedmioty - amulety, a także instrumenty muzyczne np. bębny, a także ogień. Duże znaczenie w religii miało przepowiadanie przyszłości przez szamanów.

Ameryka – część Ziemi położona na półkuli zachodniej, w skład której wchodzą dwa kontynenty: Ameryka Północna i Ameryka Południowa. Rozciąga się na długości ponad 15,5 tys. km od Archipelagu Arktycznego po Ziemię Ognistą. Niekiedy na oznaczenie obu Ameryk używa się także określeń Nowy Świat lub półkula zachodnia.

Istnieją dwa podstawowe sposoby klasyfikacji języków – klasyfikacja genetyczna i klasyfikacja strukturalna. Rzadziej stosowane są też klasyfikacje funkcjonalne.

Tradycyjne święta czukockie były ściśle związane z cyklem gospodarczym i dlatego wyglądały odmiennie u koczowników i Czukczów osiadłych. U Czukczów-koczowników święta związane były z jesienno-zimowym zabijaniem reniferów, cieleniem się, pędzeniem stad na letnie pastwiska oraz powrotem z nich itd.
U Czukczów nadmorskich ważne było święto wiosenne, związane z wypłynięciem na pierwszy w danym roku połów. Latem obchodzą święto obfitości związane z zakończeniem polowań na foki; jesienią składano ofiary morzu, by zapewnić sobie obfite łowy, zaś późną jesienią obchodzono święto ku czci Keretkuna - władcy zwierząt morskich, którego wyobrażano sobie jako drewnianą figurę, paloną po zakończeniu uroczystości.

Handel – proces gospodarczy polegający na sprzedaży, to znaczy na wymianie dóbr i usług na pieniądze, realizowany przez zawodowych pośredników w celu osiągnięcia zysku.

Sak (od ang., niem. sack – worek) – sieć na ryby w kształcie worka. Wykorzystuje się głównie w rybołówstwie jeziorowym. Saki często używane są przez kłusowników.

Mitologia Czukczów wykazuje silne związki z wierzeniami Koriaków, Itelmenów i Eskimosów, a także ludów północno-zachodniej części Ameryki.

Istotną rolę w obrzędach religijnych Czukczów odgrywały instrumenty muzyczne, zwłaszcza bębny. Czukczowie znali rytualne tańce, a oprócz nich także mniej sformalizowane, improwizowane tańce w rodzaju pantomimy. Najbardziej charakterystyczny był taniec piciejnien (пичьэйнен), połączony z gardłowym śpiewem i okrzykami tańczących.

Naszyjnik – rodzaj biżuterii noszonej na szyi. Najczęściej wytwarzane są z metalu w formie łańcuszka powiązanego z medalionem lub wisiorkiem. Produkowane są też z tkanin, sznurków, rzemieni. Są łączone z kamieniami szlachetnymi, muszelkami, elementami drewnianymi o różnych kształtach i rozmiarach.

Warkocz – uczesanie z trzech (lub więcej) pasm długich, splecionych włosów, zabezpieczone przed rozplataniem (np. wstążką, czasem związaną w kokardę, frotką, itp.). W tradycji europejskiej włosy były splatane w jeden warkocz, noszony z tyłu głowy lub dwa, symetrycznie po bokach głowy – czasem dodatkowo upięte. W kulturach afrykańskich fryzura może składać się z bardzo wielu cienkich warkoczyków.

Język czukocki

Osobny artykuł: język czukocki.

Język Czukczów zaliczany jest do języków paleoazjatyckich. Na co dzień posługuje się nim ok. 7 - 10 tys. osób, co stanowi 50-66% całej czukockiej populacji. Liczba użytkowników tego języka od lat 50. spada, gdyż dla coraz większego odsetka Czukczów językiem ojczystym jest język rosyjski.

Cieśnina Beringa (ang. Bering Strait, ros. Берингов пролив) – cieśnina między Azją a Ameryką Północną. Cieśnina łączy Morze Czukockie z Morzem Beringa. Jej szerokość wynosi około 85 km, a głębokość od 36 do 70 m.

Renifer (ren) (Rangifer tarandus) – ssak z rodziny jeleniowatych, zamieszkujący arktyczną tundrę i lasotundrę w Eurazji i Ameryce Północnej. Dla podgatunków północnoamerykańskich stosuje się nazwę karibu.

Język czukocki ma 5 niezbyt różniących się między sobą dialektów: ueleński (najszerzej rozprzestrzeniony), czauński, enmyliński, nunligrański i chotyrski.

Stopniowo wzrasta liczba Czukczów, dla który językiem ojczystym jest język rosyjski. Obecnie jest to ok. 30% całej populacji, przy czym odsetek ten jest wyższy wśród ludzi młodych. W sumie ok. 2/3 Czukczów swobodnie posługuje się językiem rosyjskim. Zjawisko wypierania czukockiego przez rosyjski jest związane głównie z istnieniem coraz większej liczby mieszanych małżeństw.

Łowiectwo (gospodarka łowiecka) – zespół planowanych i skoordynowanych czynności mających na celu racjonalne gospodarowanie zwierzyną w myśl zasad ekonomii i zgodnie z założeniami ochrony przyrody oraz zgodnie z gospodarką rolną i leśną. Współcześnie łowiectwo jest rozpatrywane w szerokim kontekście, określanym też jako gospodarka łowiecka. Obejmuje ona: hodowlę i ochronę zwierzyny oraz jej pozyskiwanie w drodze polowań lub odłowów, a następnie wprowadzenie do obrotu gospodarczego.

Kosmogonia, z gr. κόσμος, kósmos (wszechświat, także ład, porządek) oraz gónos (pochodzenie) – mitologiczne, religijne lub filozoficzne wyobrażenie o pochodzeniu świata – opowieść danej kultury o własnych korzeniach, jej mit o stworzeniu.

W języku czukockim występuje harmoniczność samogłosek. Zaliczany do języków aglutynacyjnych. Ma kilka typów deklinacji i koniugacji. Czasownik odmienia się ze względu na podmiot i dopełnienie (podobnie jak w języku baskijskim). Cechą charakterystyczną składni jest ergatywność. W słownictwie dużo zapożyczeń z rosyjskiego.

Niewolnictwo – zjawisko społeczne, którego istotą jest stosunek zależności, polegający na tym, iż pewna grupa ludzi (niewolnicy) stanowi przedmiot własności innych osób, grup ludzi (rodzina, plemię itd.), lub instytucji (państwo, świątynia itp.), którzy mogą nimi swobodnie rozporządzać.

Darń – zwarta okrywa m.in. łąk i pastwisk, składająca się głównie z trawy i roślin motylkowatych lub też z samej trawy, tworząc trawnik. Poprzez gęsty system korzeni roślin silnie wiąże się z wierzchnią warstwą gleby. Darń pocięta na płaty służy do zabezpieczania przed erozją skarp, grobli, nasypów i stromych zboczy (tzw. darniowanie).

Obecnie w języku czukockim (który nauczany jest w szkołach) produkowane są audycje radiowe i telewizyjne a w Magadanie ukazuje się literatura.

Literatura i piśmiennictwo

Czukczowie bardzo długo nie posiadali literatury w formie pisanej, co jednak nie przeszkodziło im w wytworzeniu licznych opowieści i mitów, przekazywanych ustnie z pokolenia na pokolenie. Treści tych często na poły religijnych opowiadań były rozmaite: były nimi mity kosmogoniczne, opowieści o bohaterach bazujące na wydarzeniach historycznych, opowieści o duchach, bajki o zwierzętach, historie przygodowe itd.

Broń palna - broń miotająca pociski energią gazów powstałych ze spalania ładunku miotającego. W zależności od rodzaju zastosowanego układu miotającego, dzieli się ona na broń lufową i broń rakietową.

Amulet (łac. amuletum – przedmiot lub czynność broniąca przed czarami lub nieszczęściem) – drobny przedmiot, naturalny lub sztuczny, służący do magicznej obrony przed złymi duchami, ludźmi lub nieszczęściami. Noszone na ciele lub na odzieży pierścienie, łańcuchy, czasem figurki, również wkładane do grobu zmarłym.

W okresie przedhistorycznym Czukczowie posługiwali się piktogramami symbolizującymi pewne pojęcia i zdarzenia. Pierwszy zapis alfabetyczny języka czukockiego w formie druku pojawił się w 1884 r. a następnie w 1894 r. Obie publikacja wydrukowano w Jakucku i związane były z koronacjami carów.

Polowanie – w języku łowieckim ogół czynności wykonywanych przez myśliwych z zachowaniem obowiązujących przepisów, tj.: tropienie, ściganie, strzelanie i pozyskiwanie zwierzyny.

Ssaki (Mammalia) – zwierzęta należące do kręgowców, charakteryzujące się głównie występowaniem gruczołów mlekowych u samic, obecnością owłosienia (włosy lub futro) oraz stałocieplnością (potocznie "ciepłokrwistość"). Większość ssaków utrzymuje temperaturę w granicach 36-39 °C. Stałocieplność umożliwia aktywny tryb życia w różnych środowiskach – od mroźnych obszarów podbiegunowych do gorących tropików. Futro i tłuszcz pomagają uchronić się przed zimnem, a wydzielanie potu i szybki oddech pomagają pozbyć się nadmiernego ciepła.

W latach 20. pojawiła się próba opracowania oryginalnego czukockiego alfabetu, bazującego na dawnych, piktograficznych symbolach przystosowanych do głosek języka czukockiego.

Literatura czukocka w formie pisanej istnieje w zasadzie dopiero od 1931 r.; początkowo zapis odbywał się przy pomocy alfabetu łacińskiego, a od 1936 - cyrylicy. Od tego czasu w języku czukockim pojawiają się niekiedy publikacja książkowe, podręczniki i prasa.

Współczesny alfabet czukocki:

Kołchoz, (ros. колхоз) - formalnie rolnicza spółdzielnia produkcyjna, w rzeczywistości rodzaj przedsiębiorstwa rolniczego charakterystycznego dla byłego ZSRR.

Sieć rybacka - narzędzie do połowu ryb wykonane z tkaniny sieciowej, produkowanej z nici rybackiej o oczkach dostosowanych do wielkości i kształtu łowionych ryb.

Od lat 90. XX w. problemami związanymi z ochroną i przekazywaniem tradycji Czukczów zajmuje się organizacja pod nazwą Związek Narodów Czukotki.

Problemy społeczne

Wśród Czukczów w końcu XX w. pojawiły się liczne problemy społeczne związane z upadkiem tradycyjnego stylu życia oraz bezrobociem, jak też negatywnymi wzorcami osobowymi przejmowanymi od Rosjan. Rozprzestrzenia się alkoholizm, problemem jest też wysoki wskaźnik samobójstw. Zatrucie środowiska spowodowane rabunkową gospodarką powoduje wysoką (ok. 3-4 razy wyższą niż w pozostałych częściach Rosji) śmiertelność niemowląt.

Pantomima (mimodram) - rodzaj przedstawienia, w którym aktor (mim) nie używa głosu, tylko odgrywa przedstawienie używając ruchu, mowy ciała i gestów. Często, ale nie zawsze, ma pomalowaną twarz na biało. Teatr pantomimy ma dwie typowe postacie. Pierwsza z nich to komedia służąca łatwej rozrywce. Zwykle unika ona poważnych tematów i skomplikowanej fabuły, gdyż ma przede wszystkim doprowadzić widza do śmiechu. Druga postać pantomimy może rozśmieszać nie mniej niż pierwsza, ale ma inny cel – prowokuje refleksję nad sensem życiowych zaangażowań człowieka. Prócz komicznych, podejmuje też poważne tematy, a czasem wzrusza. Wymaga ona od widza większego wysiłku wyobraźni i intelektu, dlatego jest w pewnym sensie sztuką elitarną i światową.

Zwierzęta (Animalia) – królestwo obejmujące wielokomórkowe organizmy cudzożywne o komórkach eukariotycznych, bez ściany komórkowej, w większości zdolne do aktywnego poruszania się. Są największym i najbardziej zróżnicowanym gatunkowo królestwem organizmów. Największą grupę zwierząt stanowią bezkręgowce, a wśród nich owady. Drugą, obok bezkręgowców, grupą zwierząt są kręgowce. Wśród nich tradycyjnie wyróżnia się ryby, płazy, gady, ptaki i ssaki, do których należy również człowiek. Najstarsze znaleziska kopalne zwierząt – morskie zwierzęta o miękkich ciałach – pochodzą z końca prekambru, neoproterozoiku (fauna ediakarańska – 630 do 542 mln lat temu), natomiast skamieniałości strunowców – z kambru i ordowiku. W kambrze, około 500 mln lat temu, występowali już przedstawiciele wszystkich znanych obecnie typów bezkręgowców.

Bibliografia

Antoni Kuczyński, 1998. Syberia. 400 lat polskiej diaspory. Wyd. Atla 2, Wrocław.

Linki zewnętrzne

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Czukcze

Historia Czukczów (w języku rosyjskim)

Strona poświęcona Czukczom (w języku rosyjskim)

Strona poświęcona Czukczom (w języku angielskim)

Artykuł w portalu Onet nt. niewolnictwa wśród Czukczów