Czumactwo - Polski Serwis Naukowy

Taras Szewczenko - Czumacy wśród mogił

Czumactwo - zajęcie, polegające na lądowym transporcie towarów, istniejące od XV do połowy XIX wieku na terenie obecnej Ukrainy.

Nazwa zawodu - "czumak" pochodzi od drewnianej, szczelnej skrzyni (nazywanej "czum", według innej wersji nazywano tak łyżkę do mierzenia soli), w której transportowano sól i suszone ryby. Czumaków nazywano również w XV-XVI wieku "solenikami", później również "kołomyjcami"

Oprócz podstawowego towaru, czyli soli wożonej z Krymu, wybrzeży Morza Czarnego i Azowskiego, Galicji, Doniecczyzny i Powołża, wożono również suszone ryby, wyroby metalowe i szklane, tytoń, gorzałkę, drewno.

Kwitka-Osnowianenko Hryhorij (Квітка-Основ’яненко Григорій), ur.18 października (29 października) 1778 r. w miejscowości Osnowa niedaleko Charkowa, zm. 8 sierpnia.(20 sierpnia) 1843 r., pseudonim literacki Hrycko Osnowianenko.

Galicja (niem. Galizien, węg. Gácsország, cz. Halič, jid. גאַליציע - Golicje, tur. Haliç, rum. Galiţia, ros. Галиция - Galicija, ukr. Галичина - Hałyczyna) – potoczna nazwa narzucona przez zaborców i stosowana na określenie ziem znajdujących się obecnie w Polsce i Ukrainie składających się na dawny zabór austriacki. Również nazwa austriackiego kraju koronnego (dokładniej Królestwo Galicji i Lodomerii), istniejącego w latach 1772-1918. Zalicza się do niej ziemie południowej Małopolski po Wisłę, Ruś Czerwoną oraz zachodnią część Podola do linii Zbrucza. Jest to stosunkowo nowe pojęcie o charakterze kulturowym i historyczno-administracyjnym. Granice Galicji nie pokrywają się z granicami dawniejszych krain historycznych ani regionów geograficznych takich jak Małopolska czy ziemia halicka.

Organizacja transportu

Czumacy wozili towary wozami, zwanymi "maż", zaprzężonymi w parę lub cztery woły. Para wołów mogła uciągnąć wóz załadowany 60 pudami soli. Używano płowych wołów besarabskich, z długimi rogami.

Wozy poruszały się konwojami, liczącymi do 100 wozów, były dowodzone przez doświadczonego atamana. Czumacy byli zazwyczaj uzbrojeni, w celu obrony wozów i transportowanego towaru. Transporty formowano wczesną wiosną (zwyczajowo wyruszano zawsze w niedzielę), a powracano do domów jesienią.

Ataman (wataman, vataman, otaman) — 1. kozacki przywódca pełniący funkcje polityczne i wojskowe. 2. Także u kozaków dowódca wojskowy albo oddzielnego pododdziału, mający władzę wojskową lub administracyjno-wojskową. 3. przywódca niezależnego od władzy państwowej oddziału wojskowego albo grupy (niejednokrotnie zbójniczej)

Taras Hryhorowicz Szewczenko (ukr. Тарас Григорович Шевченко, wym. [tɑˈrɑs ʃɛwˈʧɛnkɔ], upr. /taras szełczenko/; ur. 9 marca 1814 we wsi Moryńce na Kijowszczyźnie, zm. 10 marca 1861 w Petersburgu) − ukraiński poeta narodowy, malarz, przedstawiciel romantyzmu. Taras Szewczenko jest również przedstawicielem literatury rosyjskiej. Niemal wszystkie jego powieści i większość dramatów zostało napisanych po rosyjsku, podczas gdy utwory poetyckie Szewczenki tworzone były w języku ukraińskim.

Czumactwo było najbardziej rozpowszechnionym zajęciem, uczestniczyli w nim również Kozacy, ochraniając transporty, szczególnie przy przeprawach przez Dniepr, oraz nocując i karmiąc przejeżdżających czumaków. Często czumacy zimowali w osiedlach kozackich, szczególnie w Łuhu.

Istniało wiele tradycyjnych szlaków czumackich - łączyły Słobodańszczyznę i Lewobrzeże z Zaporożem i Krymem, Donem i Morzem Azowski, inne wiodły z Lewobrzeża i Prawobrzeża do Galicji, Besarabii i Mołdawii. Szlaki posiadały własne nazwy, najbardziej znanymi były: Czornyj, Carhorodzki, Bakajiw, Murawskyj, Charkiwskyj.

Wełykyj Łuh (ukr. Вели́кий Луг) – bagnista nizina znajdująca się na lewym brzegu Dniepru, sięgająca rzeki Konka, o powierzchni ponad 400 km². Obecnie Wełykyj Łuh zalany jest wodami Zbiornika Kachowskiego.

Czarny szlak - dawny szlak handlowy i militarny na Ukrainie, wykorzystywany w XVI i XVII wieku również przez Tatarów krymskich do najazdów na Prawobrzeżną Ukrainę.

Rozwój czumactwa

W XVIII wieku stało się największym pozarolniczym zajęciem rolników i Kozaków. Wówczas transportowano na południe głównie zboże, eksportowane za granicę przez porty Morza Czarnego i Azowskiego, oraz skóry, miód, wosk. Z powrotem transportowano sól i suszone ryby.

Morze Czarne (w starożytności: Pontus Euxinus, co znaczy Morze Gościnne) – jest morzem śródlądowym rozciągającym się pomiędzy Azją Mniejszą na południu, Kaukazem na wschodzie, Niziną Wschodnioeuropejską na północy i Półwyspem Bałkańskim na zachodzie. Wchodzi w skład systemu oceanicznego Oceanu Atlantyckiego.

Czumacy - ruscy chłopi parający się przewożeniem towarów (gł. soli i ryb) (czumactwem) wozami zaprzężonymi w woły. Czumacy wytworzyli swoistą subkulturę środowiskową, zobrazowaną w pieśniach czumackich oraz utworach literackich, takich jak np. Czumacy I.Karpenki-Karego i Na kryłach pisni Kociubyńskiego.

Posiadali oni wtedy monopol na handel solą, jeszcze w latach 1830-1840 obsługiwali 50-60 % handlu solą. Transportowali wtedy 2,5 do 4 mln pudów soli, 600-900 tysięcy pudów suszonej ryby, 25-40 mln pudów zboża (w sumie około 60-80 mln pudów towaru). Transportowali towary również do Moskwy i innych miast Rosji, na Północny Kaukaz, Białoruś, do Polski i Mołdawii.

Krym (ukr. Крим, ros. Крым, Półwysep Krymski) – półwysep na południu Ukrainy, zwany czasem półwyspem Taurydzkim, a w starożytności Chersonezem Taurydzkim bądź Taurydą, połączony jest z lądem tylko wąskim Przesmykiem Perekopskim, pomiędzy Morzem Czarnym i Azowskim, a od Rosji oddzielony Cieśniną Kerczeńską. Długość linii brzegowej 1000 km, powierzchnia 25 700 km².

Kozacy, dawniej też Kazacy (ros. Каза́ки Kazaky, ukr. Коза́ки Kozaky z tatarskiego Kazak) – nazwa odnosząca się do grupy ludności o charakterze wieloetnicznym z dominującym substratem ruskim, zamieszkującej stepy położone na południe od księstw ruskich, określająca później także rodzaj osadnictwa wojskowego na zasiedlanych pogranicznych ziemiach Rosji i Rzeczypospolitej.

Oprócz drobnych czumaków, dysponujących jednym lub dwoma zaprzęgami, w drugiej połowie XVIII wieku powstały wielkie przedsiębiorstwa czumackie, posiadające po kilka tysięcy zaprzęgów. Z ich właścicieli powstały pierwsze rodziny ukraińskich przemysłowców. Znaczenie czumactwa stopniowo malało od połowy XIX wieku, i całkiem zanikło wraz z rozwojem transportu kolejowego i wodnego. Jednak jeszcze w 1880 naliczono 200 000 czumaków.

Marko Wowczok (ukr. Марко Вовчок), właśc. Maria Ołeksandriwna Wilińska, (ur. 10 (22) grudnia 1833 zm. 29 lipca (10 sierpnia) 1907), ukraińska pisarka. Przedstawicielka szkoły realistycznej w prozie ukraińskiej drugiej połowy XIX wieku. Wywodziła się z rodziny pielęgnującej tradycję, co miało wpływ na ukształtowanie się jej późniejszej osobowości, już wtedy miała styczność z wybitnymi pisarzami i folklorystami.

Czumactwo w sztuce

Tematyka czumacka znajdowała odniesienie w folklorze (pieśni czumackie), w literaturze (Iwan Kotliarewskyj, Taras Szewczenko, Hryhorij Kwitka-Osnowianenko, Marko Wowczok, O. Rudnykowskyj, Iwan Karpenko-Karyj), oraz w malarstwie (Taras Szewczenko, Iwan Ajwazowski, S. Trutowskyj, W. Orłowskyj, Serhij Wasylkiwskyj).