Czwartorzęd - Polski Serwis Naukowy

Czwartorzęd (Q) – najmłodszy okres ery kenozoicznej, który zaczął się 2,588 mln lat temu z końcem neogenu i trwa do dziś. Dzieli się na:

plejstocen od 2 588 000 do 11 700 lat temu,

holocen od 11 700 lat temu do dziś.

Inne podziały

We wcześniejszym podziale okresem poprzedzającym czwartorzęd był trzeciorzęd. Został on później podzielony na paleogen i neogen. Według podziału dokonanego przez Międzynarodową Komisję Stratygraficzną w 2004 r. czwartorzęd miał nie istnieć jako okres, a plejstocen i holocen wchodziły w skład neogenu (23 mln lat temu do chwili obecnej). Na skutek protestów społeczności geologów czwartorzędu, w 2006 r. Międzynarodowa Komisja Stratygraficzna przywróciła formalne stosowanie nazwy czwartorzęd w randze podery, przesuwając zarazem jego dolną granicę z 1,87 na 2,59 mln lat, a więc obejmując także ostatnie piętro pliocenu – gelas.

Plejstocen – epoka, która wraz z holocenem stanowi okres czwartorzędu, który jest formalnie trzecim okresem w erze kenozoicznej. Trwał od 2,588 mln lat temu (obejmując piętro gelas, dawniej zaliczane do pliocenu) do początku holocenu 11700 lat temu (przed rokiem 2000). Plejstocen nieformalnie nazywany jest też epoką lodowcową, lub epoką lodową, w której olbrzymie lodowce kontynentalne (lądolody) pokryły wielką część Europy, łącznie z Polską, a także inne obszary strefy umiarkowanej, a więc zachodnią Syberię, Amerykę Północną, Grenlandię, Tybet, Ziemię Ognistą, Argentynę, Tasmanię.

Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Klimat

W plejstocenie klimat często ulegał zmianom, ochłodzeniom towarzyszyło powstawania lądolodów i zwiększenie wilgotności (na niższych szerokościach geograficznych). Okresom ociepleń towarzyszyło topnienie pokryw lodowych (całkowite lub częściowe) oraz pustynnienie obszarów równikowych. Holocen rozpoczął się około 11,7 tysięcy lat temu, wraz z ustąpieniem ostatniego lądolodu z terenów środkowej Europy.

Tabela stratygraficzna – schemat obrazujący przebieg historii Ziemi na podstawie następstwa procesów i warstw skalnych. Obecnie przyjęta tabela stratygraficzna została ustalona przez Międzynarodową Komisję Stratygrafii (ICS).

Według podziału dokonanego przez Międzynarodową Unię Nauk Geologicznych w 2004 r. paleogen jest to starszy okres ery kenozoicznej trwający od 65,5 ± 0,3 mln do 23 ± 0,3 mln lat temu.

Migracje

Lądolody kontynentalne powodowały wycofywanie się morza; dzisiejszy szelf Morza Północnego był wówczas obszarem zamieszkanym przez paleolityczne ludy koczownicze. Istnieje teoria, że przez most lądowy przez Cieśninę Beringa została zasiedlona Ameryka.

Obszar Polski

Formacje plejstoceńskie pokrywają ponad 90% terytorium terenu Polski. Najstarsze zlodowacenie Narwi objęło jedynie Polskę północno-wschodnią po Polesie Lubelskie, Kujawy i fragment Wielkopolski.

Po ciepłym trzeciorzędzie klimat na kuli ziemskiej zaczął się oziębiać. Rozpoczęła się epoka lodowcowa - plejstocen. Na północnych obszarach naszego globu gromadziły się ogromne masy lodu. W miarę upływu czasu było go coraz więcej, aż zaczął się przesuwać na południe, pokrywając lodową czapą coraz większe obszary Ameryki Północnej, Europy i Azji.

Kujawy – kraina historyczna i region etnograficzny w środkowej Polsce, na Pojezierzu Wielkopolskim, w dorzeczu środkowej Wisły i górnej Noteci. Główną grupą etnograficzną regionu są Kujawiacy.

Zlodowacenie Gunz (w Polsce zlodowacenie północno-wschodniopolskie) Ślady: kopalne osady lodowcowe i wodnolodowcowe w Polsce północno-wschodniej.

Zlodowacenie Mindel (w Polsce zlodowacenia południowopolskie) Ślady: utwory rzecznolodowcowe i lodowcowe po Karpaty i Sudety.

Interglacjał Wielki (Mazowiecki) Ślady: doliny rzeczne (kopalna sieć rzeczna).

Lądolód - gruba warstwa lodu przykrywająca wielki obszar ziemi; występuje na Antarktydzie i Grenlandii. W Polsce występował podczas epoki lodowej. Badaniem lądolodów zajmuje się glacjologia.

Okres – formalna jednostka geochronologiczna (czasowa), niższa rangą od ery, a wyższa rangą od epoki. Odpowiada jednostce chronostratygraficznej (jednostce skalnej) o nazwie system.

Zlodowacenie Riss (w Polsce zlodowacenie środkowopolskie). Ślady: Wyżyna Lubelska, Góry Świętokrzyskie, Wyżyna Łódzka, Wyżyna Śląska, Nizina Śląska.

Interglacjał - Eemski Transgresja morska objęła dolinę dolnej Wisły, po Świecie. Ślady: osady morskie z morską fauną małżów.

Zlodowacenie - Wurm (w Polsce zlodowacenie północnopolskie) Ślady: Pojezierze Pomorskie, połnocna Wielkopolska, Pojezierze Kujawskie, Pojezierze Mazurskie.

Międzynarodowa Unia na rzecz Badań Czwartorzędu (ang. International Union for Quaternary Research, INQUA) - międzynarodowe stowarzyszenie naukowe zrzeszające badaczy wielu dziedzin nauki zajmujących się studiami odnoszącymi się do okresu czwartorzędu. Powstało w 1928 r. Jednym z przedmiotów prac stowarzyszenia są kwestie periodyzacji zmian klimatycznych.

Wielkopolska (łac. Polonia Maior) – kraina historyczna w środkowej i zachodniej Polsce, na Pojezierzu Wielkopolskim i Nizinie Południowowielkopolskiej, w dorzeczu środkowej i dolnej Warty; obejmuje Kaliskie i Poznańskie; Krajna i Pałuki są częścią historycznej ziemi kaliskej.

Zobacz też

Zobacz hasło czwartorzęd w Wikisłowniku

Tabela stratygraficzna

Zlodowacenia na terenie Polski

INQUA

Przypisy

Zawartość tlenu w atmosferze w fanerozoiku
Średnie temperatury w fanerozoiku

Linki zewnętrzne

tabela stratygraficzna ostatnich 2,7 mln lat Międzynarodowej Komisji Stratygrafii – Subkomisji Czwartorzędu (wersja 2009 r.) – czwartorzęd istnieje jako formalna jednostka i rozpoczyna się 2,588 mln lat temu.

tabela stratygraficzna ostatnich 2,7 mln lat Międzynarodowej Komisji Stratygrafii – Subkomisji Czwartorzędu (wersja 2005 r.)

Ber A., Lindner L., Marks L., 2007. Propozycja podziałuu stratygraficznego czwartorzędu Polski. Przegląd Geologiczny, 55, 2, 115-118.

International Union for Quaternary Research (INQUA)

Holocen (dawniej aluwium) - najmłodsza epoka geologiczna, trwająca od 11700 lat b2k – przed rokiem 2000 (lub 11650 lat BP; data radiowęglowa - 10,2 tys. lat BP). Epoka ta rozpoczęła się z końcem ostatniego zlodowacenia plejstoceńskiego, a dokładnie - z końcem zimnej fazy młodszego dryasu (późny glacjał).

Era kenozoiczna, kenozoik to era, która rozpoczęła się ok. 65 mln lat temu (od wymierania kredowego) i trwa do dziś. Era kenozoiczna bywa czasem określana mianem ery ssaków, owadów lub ery roślin kwiatowych, bowiem te grupy przeszły w niej równie intensywny rozwój ewolucyjny.