Dąb (niem. Domb) − najstarsza dzielnica Katowic, położona w północnej części miasta, ciągnąca się wzdłuż ulicy Dębowej. Od zachodu graniczy z Wojewódzkim Parkiem Kultury i Wypoczynku, od wschodu z Koszutką, od północy z Wełnowcem - Józefowcem, a od południa z dzielnicą Załęże.

Historia

Herb z około 1930 roku

Pierwsza wzmianka o Dębie pojawia się w dokumencie z 19 marca 1299 r. wystawionym przez księcia Kazimierza bytomskiego przekazującego wieś Chorzów i Krasny Dąb (Chorzow et Crasni Damb) klasztorowi Bożogrobców w Miechowie jako fundację na utrzymanie klasztoru oraz Szpitala św. Ducha w Bytomiu. Wcześniejsze istnienie Dębu mógłby sugerować dokument papieża Innocentego II z 1136 roku zatwierdzający sądownictwo arcybiskupa gnieźnieńskiego nad Chorzowem i okolicznymi włościami, a także dokument Władysława opolskiego z 1257 roku mówiący m.in. o odbudowaniu zniszczonego najazdem Tatarów Chorzowa i Białobrzezia przez zakon Bożogrobców. Białobrzezie to prawdopodobnie pierwotna nazwa Dębu.

Kościół św. Jana i Pawła w Dębie

Dąb opisuje również Jan Długosz w swoim dziele "Księga uposażeń", wydanym w 1480 roku. Według Długosza, książę Kazimierz bytomski około roku 1300 darował wieś Dąb klasztorowi Bożogrobców jako dotację do szpitala św. Ducha w Bytomiu. Biskup krakowski Jan Muskata zaakceptował to postanowienie księcia Kazimierza i wymieniał w swoich dokumentach miejscowość już jako Dąb.

Od XIII aż do XIX w. Dąb wraz z Chorzowem był własnością zakonu bożogrobców w Miechowie. W imieniu klasztoru obu wsiami zarządzał proboszcz Parafii św. Marii Magdaleny w Chorzowie. Po kasacie zakonu bożogrobców i reformie administracyjnej w państwie pruskim w 1810 r., Dąb stał się samodzielną gminą.

Ludność w Dębie była wyznania katolickiego, najbliższe kościoły zaś znajdowały się w Bogucicach, Michałkowicach i Chorzowie, stąd też ze wzrostem ludności, zaistniała potrzeba budowy własnej świątyni. Budowę pierwszego kościoła w Dębie rozpoczęto w 1873 roku. Ten drewniany kościół został poświęcony 28 lutego 1875 roku przez ks. Markiefkę z Bogucic. Znaczny wzrost ludności a także powstanie kościoła spowodowało odłączenie Dębu od parafii chorzowskiej i utworzenie samodzielnej parafii, Parafii św. Jana i Pawła Męczenników. Nastąpiło to 11 sierpnia 1894 roku a w skład parafii weszła również wieś Józefowiec. Budowę obecnego kościoła wg planu architekta Ludwiga Schneidera rozpoczęto w 1901 roku. Biskup wrocławski kardynał Georg Kopp konsekrował kościół w dniu 15 października 1902 roku.

W Dębie znajdował się prawdopodobnie pierwszy ośrodek górnictwa kruszcowego i węglowego na terenie dzisiejszych Katowic. Wydobywano tu również ruda żelaza, którą przetwarzano w kuźnicy Boguckiej. Niezbyt zasobne złoża wyczerpały się już w drugiej połowie XVI w. Prawie dwieście lat później zaczęto kopać w Dębie szyby, tym razem przeznaczone do wydobywania węgla kamiennego. W 1787 roku powstała kopalnia „Furstin Hedwig”, której własność nadano proboszczowi parafii chorzowskiej - Ludwikowi Bojarskiemu, w 1790 roku zaniechano wydobywania ale już w 1805 powstała nowa kopalnia „Neue Hedwig”, która wydobywała lepszy węgiel trzynastoma szybami o głębokości od 10 do 30 metrów. Ta kopalnia również była własnością parafii chorzowskiej.

Kopalnia "Eminencja" w 1915 r

W pierwszej połowie XIX wieku na obszarze Dębu rozwinęło się również hutnictwo. Powstała huta cynku „Friden” oraz huta żelaza – pudlingarnia (1823 r.) Johna Baildona. Rozwój hutnictwa spowodował wzrost zapotrzebowania na węgiel. W 1838 roku powstała w Dębie nowa kopalnia „Waterloo”, której właścicielem był John Baildon i klasztor bożogrobców w Miechowicach. W 1826 roku na terenie dąbskiego dominium klasztornego powstały dwie kolonie – Józefowiec i Bederowiec, założone przez proboszcza parafii chorzowskiej Józefa Bedera. Dąb jako własność klasztorna został w 1840 roku przejęty przez państwo pruskie (w ramach reformy administracyjnej), a 5 lat później przekazany (wieś, kopalnie „Furstin Hedwig”, „Neue Hedwih” i połowę kopalni „Waterloo”) Szpitalowi Św. Ducha w Bytomiu, który był współwłaścicielem wsi od 1299 roku.

Pudlingarnia Johna Baildona na litografii z połowy XIX wieku (obecnie Huta Baildon)

Udziały Johna Baildona po jego śmierci przeszły w obce ręce – ostatecznie kopalnia „Waterloo” stała się własnością Fritza von Friedlaender-Fould a pudlingarnia stała się własnością koncernu Obereisen (1887).

Począwszy od drugiej połowy XIX wieku, Dąb przekształcał się ze wsi w osadę przemysłową. W latach czterdziestych XIX wieku Dąb posiadał 52 domy, folwark, szkołę, dwa młyny, dwie karczmy, działały huta cynku „Agnes”, „Baildon”, kopalnie „Arthur” i „Waterloo”. W 1907 roku rozpoczęła produkcję kopalnia „Eminencja” (Eminenzgrube) będąca własnością Szpitala Św. Ducha, parafii w Chorzowie oraz huty „Baildon”.

W 1828 roku powstała w Dębie pierwsza szkoła − w wynajętej chałupie. Własny budynek szkoła otrzymała dopiero trzydzieści lat później. Do 1847 roku uczono tu wyłącznie w języku polskim, a do 1872 roku język polski był językiem wykładowym.

W końcu XIX wieku Dąb był ważnym ośrodkiem polskiego życia kulturalnego. Działały tu: Związek Chrześcijańskich Robotników (1882-1885), który wystawiał wiele inscenizacji teatralnych, Towarzystwo Św. Alojzego (od 1892 r.), które także organizowało przedstawienia teatralne, chór „Echo” (od 1896 roku), Towarzystwo Katolickich Robotników i młodzieżowe Kółko Towarzyskie, a w latach osiemdziesiątych rozwinęła w Dębie działalność Czytelnia Polska. Po 1918 roku życie społeczne i kulturalne bardzo się ożywiło; rozpoczęło działalność Towarzystwo Polek i Towarzystwo Oświaty im. św. Jacka oraz oddział Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” i klub sportowy Dąb Katowice

Po kapitulacji Niemiec i zakończeniu I wojny światowej w 1918 roku powstała niepodległa Polska, a z nią odżyła sprawa losów Śląska. Niemcy, poparte przez premiera brytyjskiego, nie zamierzały zrezygnować ze Śląska. Polskim Górnoślązakom pozostała jedynie walka zbrojna, chociaż trudno się było na nią zdecydować wiedząc, że alianci zachodni, a nawet nowy rząd Polski (uwikłany w wojnę z Ukrainą, Litwą i Rosją) są jej przeciwni.

Grób zbiorowy górników, poległych w pożarze kopalni "Kleofas" w 1896 na cmentarzu przy ul. Brackiej

W czasie trzech powstań śląskich (1919, 1920, 1922), mieszkańcy Dębu aktywnie w nich uczestniczyli. W III powstaniu, skoncentrowane właśnie w Dębie oddziały powstańcze, uderzyły 3 maja 1921 na Katowice. Podczas plebiscytu na Górnym Śląsku w 20 marca 1921 roku 54% uprawnionych mieszkańców gminy Dąb opowiedziało się za przyłączeniem do Polski. Wraz z częścią Górnego Śląska znalazł się on w granicach odrodzonej Polski. 20 czerwca 1922 roku nastąpiło uroczyste przejęcie gminy Dąb przez władze polskie.

Do roku 1924 Dąb był gminą wiejską wraz ze wsiami Józefowiec i Bederowiec oraz koloniami Agnieszka i Sośnina. Po przyłączeniu Dębu do Katowic − 15 lipca 1924 roku wyłączony Józefowiec znalazł się w granicach gminy Wełnowiec. Obecnie Dąb nadal jest dzielnicą Katowic.

Rozwój demograficzny Dębu

Poniższa tabela przedstawia wzrost ludności Dębu na przestrzeni kilku wieków.

Z przedstawionych w tabeli danych wynika, iż gwałtowny wzrost liczby mieszkańców nastąpił na przełomie XIX I XX wieku, a na przestrzeni jednego zaledwie wieku, wieś przekształciła się w duży ośrodek przemysłowy. Związane to było z dynamicznie rozwijającymi się na tym terenie zakładami przemysłowymi; zwłaszcza z uruchomieniem produkcji w kopalni „Eminencja”.