Dąbrówka Mała - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy dzielnicy Katowic. Zapoznaj się również z: inne miejscowości o nazwie Dąbrówka Mała i Dąbrówka.

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Dąbrówka Mała

Dąbrówka Mała (niem. Klein-Dombrowka, Eichenau) – dzielnica Katowic, stolicy województwa śląskiego, położona w północno-wschodniej części miasta.

Ulica Leopolda w Katowicach − jedna z ulic w katowickiej dzielnicy Bogucice. Rozpoczyna swój bieg przy skrzyżowaniu z ul. ks. Leopolda Markiefki, ul. Ludwika i ul. Katowicką. Następnie biegnie przez historyczną część dzielnicy Bogucice w kierunku wschodnim, krzyżując się z ul. Walerego Wróblewskiego i ul. Bohaterow Monte Cassino (prowadząca do dzielnicy Zawodzie). Kończy swój bieg przy rondzie księdza Jerzego Pawlika w dzielnicy Dąbrówka Mała (skrzyżowanie z ul. Budowlaną, ul. Siemianowicką i ul. Wiertniczą). Ulica nosi imię księdza Leopolda Markiefki − proboszcza bogucickiej parafii w latach 1839−1882 (do 1843 administratora parafii).
Parafia Świętego Szczepana w Katowicach-Bogucicach – rzymskokatolicka parafia należąca do dekanatu Katowice-Bogucice, erygowana w XIV wieku. Swym zasięgiem obejmuje dzielnicę Bogucice.

Początki Dąbrówki Małej sięgają XV wieku. Należała wówczas do księstwa siewierskiego. Dynamiczny rozwój miejscowości nastąpił w drugiej połowie XIX wieku wraz z powstaniem tu zakładów górniczych i hut, co rzutowało na szybki wzrost liczby ludności. Od 1945 wieś tworzyła odrębną gminę, w 1951 weszła w skład miasta Szopienice. Wraz z nim, w 1960, włączono ją do Katowic. W 1997 ustalono nowy podział administracyjny miasta, w wyniku którego dzielnica uzyskała status czternastej jednostki pomocniczej.

Neobarok – nurt w architekturze historyzmu, nawiązujący formalnie do baroku, szczególnie w dekoracji elewacji, rozpowszechniony w końcu XIX wieku (od 1880).
Księstwo siewierskie (łac. Ducatus Severiensis) - od 1177 do 1443 księstwo we władaniu Piastów bytomskich, cieszyńskich, opolskich i raciborskich zależnych od państwa czeskiego. W latach 1443 - 1790 samodzielne, pod panowaniem książąt siewierskich, którymi byli kolejni biskupi krakowscy. Samo użycie określenia księstwo przypada na czas władania Piastów śląskich. Wcześniej bowiem jeszcze, książę dzielnicy krakowskiej, Kazimierz II Sprawiedliwy, po zdobyciu władzy w 1177, podarował Mieszkowi Plątonogiemu, księciu raciborskiemu, Siewierz wchodzący w skład kasztelanii bytomskiej i wraz z kasztelanią oświęcimską – w odpłacie za wsparcie go w wewnątrzdynastycznych walkach o władzę w Krakowie.

Zabudowę Dąbrówki Małej stanowią kamienice oraz familoki, wzniesione przy istniejących kopalniach i hutach i przeznaczone dla pracowników. Obok nich powstały osiedla mieszkaniowe z tzw. wielkiej płyty (os. K. Michalskiego, osiedle przy ul. Przedwiośnie), wybudowane w latach 60. i 70. XX wieku. Dzielnicę otacza ważny szlak komunikacyjny − droga ekspresowa nr 86 oraz rzeka Brynica.

Województwo śląskie – autonomiczna jednostka administracyjna II Rzeczypospolitej Polskiej z siedzibą władz w Katowicach, powołana do życia w 1920 roku, faktycznie istniała w latach 1922-1939. Formalnie została zniesiona w 1945 roku.
Michałkowice (śl. Michoukowicy, niem. Michalkowitz, ros. Михалковице) – dzielnica miasta Siemianowice Śląskie o charakterze mieszkaniowo-przemysłowo-rolniczym. Znajduje się na północno-zachodnich obrzeżach miasta. Zajmuje powierzchnię 545,5 ha, zamieszkuje ją 15532 mieszkańców (2001 r.). Gęstość zaludnienia 2847 m/km². Kod pocztowy 41-103.

W 2007 Dąbrówka Mała liczyła 5 411 mieszkańców.

Położenie

Dąbrówka Mała obejmuje obszar 3,68 km². Dzielnica położona jest w północno-wschodniej części Katowic; graniczy z Bogucicami od zachodu (ul. Wiertnicza i ul. Leopolda), Szopienicami od południowego wschodu (al. Walentego Roździeńskiego) oraz miastami: Sosnowcem od wschodu (granica na rzece Brynica), Czeladzią i Siemianowicami Śląskimi od północy (rejon Elektrociepłowni Katowice).

Gmina Dąbrówka Mała – dawna gmina wiejska istniejąca w latach 1945-1951 w woj. śląskim i katowickim (dzisiejsze woj. śląskie). Siedzibą władz gminy była Dąbrówka Mała (obecnie dzielnica Katowic).
Ulica księdza biskupa Herberta Bednorza w Katowicach (do 1924 Schulstraße, w latach 1939−1945 Hermann Göring Straße, w czasach PRL ulica Fryderyka Engelsa) − jedna z historycznych ulic w katowickiej dzielnicy Szopienice-Burowiec. Jest to jeden z najważniejszych szlaków komunikacyjnych w Szopienicach.

Przez dzielnicę przebiega droga krajowa nr 86 i droga ekspresowa S86 (trasa Katowice–Warszawa oraz trasa Katowice–Kraków przez Olkusz). Ponadto przewidziana jest modernizacja tego odcinka na potrzeby Drogowej Trasy Średnicowej.

Dąbrówka Mała leży na Wyżynie Katowickiej (część Wyżyny Śląskiej).

Do dzielnicy zaliczają się również dawne przysiółki: Stary i Nowy Czekaj, kolonia robotnicza Norma, kolonia Pniaki i osiedle Konstantego Michalskiego.

Zespół przyrodniczo-krajobrazowy "Szopienice-Borki" - zespół przyrodniczo-krajobrazowy położony na granicy Katowic, Sosnowca oraz Mysłowic. Nazwa obszaru pochodzi od Szopienic i Borek, historycznych części Katowic.
Augustyn Świder, pseud. A. Ś., Kuba z Jagód, Robotnik, Sfinks (ur. 16 października 1886 w Świętochłowicach-Lipinach, zg. 3 lutego 1923 w Katowicach) - polski pisarz, powstaniec.

Środowisko naturalne

Dąbrówka Mała geologicznie jest położona na skałach, uformowanych w czasie karbonu górnego (głównie węgiel kamienny). Leży na granicy występowania wychodnich skał starszych z cienką pokrywą osadów czwartorzędowych i madów oraz żwirów rzecznych (naniesione przez rzekę Brynicę oraz Potok Śmiłowskiego).

Wyżyna Katowicka (341.13) - wyżyna zajmująca centralną część Wyżyny Śląskiej. Od północy i północnego wschodu graniczy z Garbem Tarnogórskim, od południowego wschodu z Pagórami Jaworznickimi, od południowego zachodu z Płaskowyżem Rybnickim i od zachodu z Kotliną Raciborską.
Powiat katowicki – dawny powiat ziemski ze stolicą w Katowicach, istniejący w latach 1873-1951 na obrzeżach ówczesnych Katowic i Chorzowa. Obecnie gminy byłego powiatu są dzielnicami Katowic, Chorzowa, Mysłowic, Zabrza, Bytomia, Rudy Śląskiej, Siemianowic Śląskich i Świętochłowic (w województwie śląskim).

Dąbrówka Mała jak i całe Katowice leży w częstochowsko-kieleckiej dzielnicy klimatycznej. Średnia roczna temperatura wynosi +7,9ºC (średnia z lat 1961−1990), średnia temperatura w lipcu +17,4 °C, a w styczniu -2,7 °C. Średnia suma opadów w skali roku wynosi 721 mm, z czego najwięcej w lipcu (110 mm). Charakterystyczne są tu wiatry słabe, o średniej prędkości 3,3 m/s, wiejące głównie z kierunku zachodniego (21%) i południowego zachodu (20,1%). Pokrywa śnieżna występuje około 60 dni w roku.

Ulica Siemianowicka w Katowicach − jedna z ulic w katowickiej dzielnicy Dąbrówka Mała. Rozpoczyna swój bieg przy rondzie księdza Jerzego Pawlika (skrzyżowanie ul. Leopolda, ul. Wiertniczej, ul. Budowlanej i ul. gen. Henryka Le Ronda). Następnie krzyżuje się z ul. Międzyblokową, ul. Józefa Biniszkiewicza i ul. ks. Wiktora Siwka. Kończy swój bieg przy Elektorciepłowni Katowice. Swoją nazwę wzięła od miasta Siemianowice Śląskie, w kierunku którego biegnie.
Jednostka pomocnicza gminy – lokalna wspólnota samorządowa mieszkańców części gminy. Jednostki są ustanawiane przez radę gminy (miasta). Najczęściej tworzone są: sołectwa, dzielnice i osiedla. Jednostki nie posiadają osobowości prawnej. Jednostka pomocnicza gminy stanowi strukturę społeczno-terytorialną, która przejmuje na swoim terytorium realizację zadań publicznych, ułatwiając gminie wykonywanie jej zadań.

Dzielnica leży w dorzeczu Przemszy, będącej częścią dorzecza Wisły i Zlewiska Bałtyku. Przez teren dzielnicy przepływa rzeka Brynica oraz Potok Śmiłowskiego (prawobrzeżny dopływ Brynicy). Przy ul. Leopolda istnieją dwa pokopalniane stawy.

Herb na budynku OSP Dąbrówka Mała

Herb

Pierwsze wyobrażenie herbu Dąbrówki Małej pochodzi z inwentarza parafii boguckiej z 26 marca 1816. W nim pieczęcie miejscowości, należących do parafii, odcisnęli jej sołtysi. Herb przedstawiał chłopa w kapeluszu z kosą (tzw. "kosiarz") na żółtym tle.

Historia

Kościół św. Antoniego z Padwy

Huta cynku "Paul" (1900)

Dawny Teatr "Ateneum" i kino "Capitol" (ul. gen. Józefa Hallera 71)

Zabytkowe kamienice w Dąbrówce Małej

Kamienice przy ul. Stacyjnej

Powstanie wsi nad Brynicą w księstwie siewierskim datuje się na XV wiek. Po raz pierwszy była wzmiankowana w 1576 w piśmie Mikołaja Salomona jako obszar w granicach wsi Milejowice (obecnie dzielnica Sosnowca Milowice). W XVI wieku stanowiła folwark będący własnością opactwa św. Jakuba we Wrocławiu). 16 lipca 1667 kupił ją Jakub z Czarnocina Czarnkowski zwany Celarym (stąd na starych mapach pojawiała się jako Celary-Dąbrówka), podczaszy dobrzyński. Do końca XVII wieku Dąbrówka Mała należała do parafii św. Stanisława w Czeladzi, następnie (do czasu wybudowania obecnego kościoła parafialnego w 1912) do parafii w Bogucicach.

Powiat katowicki – dawny powiat ziemski ze stolicą w Katowicach, istniejący w latach 1873 - 1951 na obrzeżach ówczesnych miast Katowice i Chorzów. Obecnie dawne gminy powiatu są dzielnicami miast Katowice, Chorzów, Mysłowice, Zabrze, Bytom, Ruda Śląska, Siemianowice Śląskie i Świętochłowice w (województwie śląskim).
Kościół Ewangelicko-Augsburski w Rzeczypospolitej Polskiej – kościół luterański prawnie działający na terenie Polski, będący członkiem takich organizacji, jak Światowa Rada Kościołów, Światowa Federacja Luterańska, Konferencja Kościołów Europejskich, Polska Rada Ekumeniczna. Organem prasowym wspólnoty jest Zwiastun Ewangelicki. Zwierzchnikiem Kościoła jest bp Jerzy Samiec.

Jako część Śląska od 1742 weszła w skład Prus, od 1815 znajdowała się w granicach prowincji śląskiej − w powiecie bytomskim (niem.: Landkreis Beuthen-Tarnowitz), rejencji opolskiej. W 1783 mieszkały tu 73 osoby. W XVIII wieku pod Dąbrówką Małą powstał jej przysiółek − "Pod Młynem". Nazwa wzięła się od działającego w nim młyna nad Brynicą, którego właścicielką w 1714 była Katarzyna Młynarzanka. Od 1742 do 1795 wieś leżała bezpośrednio na granicy Prus i Polski (do 1790 tożsamej na tym odcinku z granicą Prus z biskupim księstwem siewierskim wzdłuż Brynicy).

Brynica (niem. Brinitz) – rzeka w województwie śląskim, w przeszłości zwana także Brzennyczą, Braną (za czasów Bolesława Chrobrego), Brzeźnicą czy Brenicą. Stanowi prawy, przy tym główny dopływ Czarnej Przemszy. Bierze swój początek w Mysłowie, na wysokości 350 m n.p.m., uchodzi w Mysłowicach przy granicy z Katowicami i Sosnowcem. Płynie przez Bobrowniki, Piekary Śląskie, Wojkowice, Czeladź, Siemianowice Śląskie, Świerklaniec, Katowice, Sosnowiec i Mysłowice. Brynica przeżywała parokroć pewne zmiany m.in: w 1840 roku koryto rzeki na terenie dzisiejszego Sosnowca przesunięto w kierunku zachodnim, a w 1935 roku w Kozłowej Górze zbudowano na niej zbiornik wody pitnej (pojemność ok. 15,8 mln m³). Długość 55 km. Powierzchnia dorzecza 482,7 km².
Wiatr – poziomy lub prawie poziomy ruch powietrza względem powierzchni ziemi. Wiatry są wywołane przez różnicę temperatur oraz różnice w ukształtowaniu powierzchni. Termin wiatr jest używany w meteorologii prawie wyłącznie na określenie horyzontalnej składowej wiatru. Istnieje jednak składowa pionowa wiatru i wtedy jest tak nazywana. Wiatr może wiać z obszarów wyższego ciśnienia do obszarów niższego ciśnienia, ale w średnich szerokościach geograficznych, ze względu na siłę Coriolisa, wiatr wieje zazwyczaj równolegle do linii takiego samego ciśnienia (wiatr geostroficzny). Wiatr jest jednym ze składników pogody, w tym celu podaje się prędkość wiatru (w m/s lub km/h) i kierunek, z którego wieje. Należy zachować uwagę przy używaniu terminologii kierunku wiatru: meteorolodzy pod nazwą wiatry zachodnie rozumieją wiatr wiejący z zachodu, podczas gdy "zachodni prąd oceaniczny" to prąd płynący na zachód (czyli różnica o 180 stopni w definicji kierunku).

W XIX wieku była własnością Mieroszewskich (zakupiona od Jana Kamieńskiego w 1824), następnie Wincklerów. Na charakter wsi zaczęło wpływać lokalizowane tutaj górnictwo węgla kamiennego i hutnictwo. W 1844 węgiel wydobywano z pól "Norma" i "Georg", należących do pierwszej kopalni "Georg", szybami "Norma", "Maschinenschacht", "Glückschacht" i "Pachalyschacht". W latach 1844–1885 w rejonie Pniaków wydobycie prowadziła kopalnia "Gute Zuflucht", z której w 1873 wydobyto 24 tys. ton węgla. W 1845 Dąbrówka była już dużą wsią liczącą 654 mieszkańców. Dzięki przemysłowi górniczemu i hutniczemu następował jej gwałtowny rozwój. W okresie od połowy XIX wieku do początku II wojny światowej działały oprócz kopalni "Georg" (1844–1928, od 1922 pod polską nazwą "Jerzy") również kopalnia "Abendstern" (od 1922 pod nazwą "Jutrzenka"), huta cynku "Paul" (1861−1928, od 1922 pod nazwą "Paweł") oraz huta srebra i ołowiu "Walter-Croneck" (1864–1939). W 1854 uruchomiono Fabrykę Bieli Cynkowej "Germania". W 1869 pogłębiono szyby kopalni "Morgenstern" (wydobycie wstrzymano w 1885, a w 1905 roku połączono z kopalnią "Georg").

Uniwersytet Jagielloński (historyczne nazwy: łac. Studium Generale, Akademia Krakowska, Szkoła Główna Koronna, Szkoła Główna Krakowska, Uniwersytet Krakowski) (łac. Universitas Jagellonica Cracoviensis) – najstarsza polska szkoła wyższa, jeden z najstarszych uniwersytetów na świecie, mieszczący się w Krakowie.
Kraków – i pod względem powierzchni. Jedno z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii. Kraków posiada wartościowe zabytki architektury, działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych.

W 1861 Dąbrówka Mała liczyła już 2171 mieszkańców, jednak w 1873 − wskutek wyłączenia z gminy kolonii Burowiec i obszaru dworskiego − liczba ta spadła do 1590 osób. W 1894 kolonia Burowiec znów jednak weszła w skład gminy Dąbrówka Mała.

W 1873 gmina została włączona w skład nowo utworzonego katowickiego powiatu ziemskiego (niem.: Landkreis Kattowitz). Należała do okręgu sądu rejonowego w Mysłowicach i dysponowała własną pocztą (1894).

W latach 1848–1877, w wyniku eksploatacji kopalń, na terenie Dąbrówki Małej, Wełnowca, Józefowa, Dębu i Katowic wyschły 4 źródła i 60 studni. W 1896 zaczęto eksploatować nowe źródło wody w rejonie kopalni rudy cynku i ołowiu "Rozalia". Z zasobów wodnych tego wodociągu korzystały Katowice i sąsiednie miasta i gminy. 6 października 1895 założono Ochotniczą Straż Pożarną.

Województwo śląskie – jedno z 16 województw, jednostka samorządu terytorialnego i jednostka podziału administracyjnego Polski, obejmująca wschodnią część historycznych ziem Górnego Śląska, polską część Śląska Cieszyńskiego i część zachodniej Małopolski, w tym Zagłębie Dąbrowskie i Zagłębie Krakowskie.
Kilometr (symbol: km) – powszechnie stosowana wielokrotność metra, podstawowej jednostki długości w układzie SI. Dokładniej, kilometr to 1000 metrów. Stowarzyszona i dość często używana jednostka powierzchni to kilometr kwadratowy (symbol: km²), a objętości – kilometr sześcienny (symbol: km³).

Na początku XX wieku wzniesiono ratusz i neobarokowy kościół św. Antoniego, którego głównym inicjatorem budowy był proboszcz parafii w Bogucicach ksiądz Ludwik Skowronek. W 1913 poświęcono teren pod nowy cmentarz parafialny.

W latach 1919−21 mieszkańcy Dąbrówki Małej wzięli czynny udział w powstaniach śląskich (jest im poświęcona tablica pamiątkowa w kościele parafialnym), a później w plebiscycie (63% głosowało za przynależnością do Polski). 18 sierpnia 1919 wieś została zdobyta przez grupę powstańców, którą dowodził Jan Żychoń (oddział wycofywał się z Ochojca). 20 sierpnia 1919 we wsi zjednoczyły się grupy bojowe Dąbrówki Małej i Bogucic. Tego samego dnia oddziały te zaatakowały niemieckie samoloty zwiadowcze (jeden z nich został zestrzelony i zniszczony). Dzień później powstańcy, pod naporem Grenzschutzu, musieli się wycofać w kierunku Sosnowca i Mysłowic. W 1920 w Dąbrówce Małej mieściło się dowództwo II powstania śląskiego. Od 6 maja 1921 w budynku probostwa rezydował m.in. Wojciech Korfanty (w dniach 7−9 prowadził tu rokowania w sprawie rozejmu ze stroną niemiecką, które nie doszły do skutku).

Rok – odstęp czasu między dwoma jednakowymi położeniami Ziemi w jej ruchu po orbicie wokół Słońca. Analogicznie można mówić o roku marsjańskim lub wenusjańskim – jest to odstęp czasu między dwoma położeniami planety w jej ruchu po orbicie wokół macierzystej gwiazdy.
II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

W latach 1922−1939 miejscowość znajdowała się w granicach powiatu katowickiego w autonomicznym województwie śląskim. W 1924 powtórnie włączono w granice gminy obszar dworski "Dąbrówka Mała" oraz otwarto kopalnię "Polska" (od 1937 − "Dąbrówka Śląska"). W 1926 miejscowość liczyła 9500, a w 1936 − 10150 mieszkańców. W 1928 zamknięto kopalnię "Jerzy", w związku z czym odbyły się liczne protesty społeczne. W okresie międzywojennym ze składek pieniężnych parafian Dąbrówki wybudowano kino "Capitol". W latach 30. XX wieku na terenach piaskowni odkryto szczątki zwierząt dyluwialnych (do 1939 w zbiorach Muzeum Śląskiego).

Powstania śląskie – trzy konflikty zbrojne na Górnym Śląsku, jakie miały miejsce w latach 1919-1921 między ludnością polską i niemiecką, a przede wszystkim między polskimi lub niemieckimi Ślązakami. Odbyły się one w okresie formowania się państwa polskiego po zakończeniu I wojny światowej.
Aleja Walentego Roździeńskiego w Katowicach (do 1924 i w latach 1939−1945 śródmiejska część − Ferdinandstraße) − jedna z najważniejszych dróg w Katowicach i Górnośląskim Okręgu Przemysłowym.

W czasie II wojny światowej w Dąbrówce Małej znajdował się niemiecki Polenlager Nr 4 Eichenau. W dniach 3/4 kwietnia 1940, w odwet za zamordowanie miejscowego komendanta policji, hitlerowcy zastrzelili 40 zakładników (przy hałdzie dawnej kopalni "Jerzy").

Po II wojnie światowej wzniesiono Dom Ludowy. W marcu 1946 wysunięto projekt przyłączenia Michałkowic, Bańgowa, Przełajki i Dąbrówki Małej do Siemianowic Śląskich i utworzenia siemianowickiego powiatu miejskiego (grodzkiego). Projekt ten jednakże nie został zrealizowany ze względu na sprzeciw gminy, a także sprzeciw starosty powiatu katowickiego. Do 1951 miejscowość była siedzibą gminy Dąbrówka Mała, w 1951 została przyłączona do Szopienic, a 31 grudnia 1959 wraz z Szopienicami − do Katowic.

Wisła (łac. i ang. Vistula, niem. Weichsel) – najdłuższa rzeka Polski, o długości 1047 km. Jest także najdłuższą rzeką w zlewisku Morza Bałtyckiego.
Temperatura – jedna z podstawowych ) w termodynamice, będąca miarą stopnia nagrzania ciał. Temperaturę można ściśle zdefiniować tylko dla stanów równowagi termodynamicznej, bowiem z termodynamicznego punktu widzenia jest ona wielkością reprezentującą wspólną własność dwóch układów pozostających w równowadze ze sobą. Temperatura jest związana ze średnią energią kinetyczną ruchu i drgań wszystkich cząsteczek tworzących dany układ i jest miarą tej energii.

Seria zabójstw o oddźwięku ogólnopolskim, przypisywana Zdzisławowi Marchwickiemu, mająca miejsce w latach 1964−1970, została zapoczątkowana w dniu 7 listopada 1964 w Dąbrówce Małej zabójstwem Anny Mycek.

W 1965 wybudowano bloki w rejonie ul. Józefa Hallera i al. Walentego Roździeńskiego (osiedle Przedwiośnie). 11 października 1971 oddano do użytku nowy budynek Szkoły Podstawowej nr 46 przy ul. Dytrycha (obecnie ul. Deszczowa). Pod koniec lat 80. XX wieku powstało miejskie schronisko dla bezdomnych zwierząt.

Od czasu podziału administracyjnego Polski ustanowionego w 1999, Dąbrówka Mała jest 14. jednostką pomocniczą miasta Katowice.

Plejstocen – epoka, która wraz z holocenem stanowi okres czwartorzędu, który jest formalnie trzecim okresem w erze kenozoicznej. Trwał od 2,588 mln lat temu (obejmując piętro gelas, dawniej zaliczane do pliocenu) do początku holocenu 11700 lat temu (przed rokiem 2000). Plejstocen nieformalnie nazywany jest też epoką lodowcową, lub epoką lodową, w której olbrzymie lodowce kontynentalne (lądolody) pokryły wielką część Europy, łącznie z Polską, a także inne obszary strefy umiarkowanej, a więc zachodnią Syberię, Amerykę Północną, Grenlandię, Tybet, Ziemię Ognistą, Argentynę, Tasmanię.
Ks. Konstanty Michalski (ur. 12 czerwca 1879 r. w Dąbrówce Małej, zm. 6 sierpnia 1947 r.) – polski filozof, historyk filozofii, rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie.

W setną rocznicę powstania Ochotniczej Straży Pożarnej − 7 października 1995 − nadano i przekazano jej nowy sztandar. W 1997 dzielnica liczyła 5900 mieszkańców. W 2005 przestała istnieć Szkoła Podstawowa nr 46 (przekształcono ją w Gimnazjum nr 11). W 2011 zabudowania dawnej kopalni "Jerzy" przy al. W. Roździeńskiego 214 zostały całkowicie wyburzone.

Konzentrationslager Auschwitz, KL Auschwitz (Stammlager), w tym KL Birkenau (Auschwitz II) – zespół niemieckich obozów koncentracyjnych, w tym obozu zagłady na terenie Oświęcimia i pobliskich miejscowości istniejący w latach 1940-1945, symbol Holocaustu. Nazwy Auschwitz i Birkenau są niemieckimi odpowiednikami polskich nazw Oświęcim i Brzezinka, stosowanymi po agresji Niemiec na Polskę w 1939 i aneksji tych ziem przez III Rzeszę, gdy Oświęcim znalazł się administracyjnie w rejencji katowickiej (Regierungsbezirk Kattowitz) prowincji Górnego Śląska (Provinz Oberschlesien). W 1940 na tych terenach władze niemieckie utworzyły obóz przeznaczony początkowo do osadzania więźniów politycznych i opozycji, głównie Polaków. Rozbudowywany był potem stopniowo w główne miejsce masowej eksterminacji około miliona Żydów z całej Europy, a także wielu Polaków, Romów, jeńców radzieckich oraz ofiar innych narodowości. Jest to jedyny obóz koncentracyjny znajdujący się na liście światowego dziedzictwa UNESCO, figuruje tam pod oficjalną nazwą Auschwitz-Birkenau. Niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny i zagłady (1940-45).
Józef Piotr Lompa (ur. 29 czerwca 1797, zm. 29 marca 1863) – górnośląski działacz, poeta, publicysta – współpracownik wielu ówczesnych pism, prozaik, autor polskich podręczników szkolnych. Urodził się w 1797 w Oleśnie, w rodzinie rzemieślniczej. Po ukończeniu studiów nauczycielskich przyczynił się do utworzenia szkoły podstawowej w Lubszy koło Lublińca, gdzie przez ok. 30 lat pracował na posadzie nauczyciela, ale także był pisarzem gminnym i organistą.

Architektura

Bloki z tzw. "wielkiej płyty" na os. Konstantego Michalskiego

Pomnik poległych w czasie II wojny światowej (pl. Żołnierzy Września)

Pamiątkowa tablica na budynku dawnej siedziby Towarzystwa Śpiewu "Wanda"

Układ urbanistyczny

Zabudowa dzielnicy została ukształtowana w głównie XIX wieku, wówczas to powstały liczne kolonie przemysłowe dla pracowników pobliskich kopalń i hut. Dominuje tu budownictwo o wysokości do 4 kondygnacji, w szczególności stare (familoki) o złym stanie technicznym − około 50%. Fragment dzielnicy stanowi też zabudowa jednorodzinna. W rejonie ul. gen. H. Le Ronda znajdują się przebudowane domki fińskie.

Powiat bytomski – dawny powiat ziemski ze stolicą w Bytomiu, istniejący w latach 1742-1951 roku na obrzeżach miast Bytomia i Zabrza oraz na terenie obecnego powiatu tarnogórskiego (woj. śląskie).
Dąbrówka Barcińska, Dąbrówka D, Dąbrówka Dolna, Dąbrówka Drygalska, Dąbrówka Duża, Dąbrówka Gorzycka, Dąbrówka Górna, Dąbrówka Kościelna, Dąbrówka Królewska, Dąbrówka Kujawska, Dąbrówka Leśna, Dąbrówka Ludomska, Dąbrówka Malborska, Dąbrówka Mała, Dąbrówka Morska, Dąbrówka Nadolna, Dąbrówka Nagórna-Wieś, Dąbrówka Nowa, Dąbrówka Ostrowska, Dąbrówka Osuchowska, Dąbrówka Pniowska, Dąbrówka Podłężna, Dąbrówka Polska, Dąbrówka Pruska, Dąbrówka Stara, Dąbrówka Starzeńska, Dąbrówka Szczepanowska, Dąbrówka Słupska, Dąbrówka Tczewska, Dąbrówka Tuchowska, Dąbrówka Warszawska, Dąbrówka Wielka, Dąbrówka Wielka (województwo pomorskie), Dąbrówka Wielkopolska, Dąbrówka Wisłocka, Dąbrówka Woźnicka, Dąbrówka Zabłotnia, Dąbrówka Łubniańska, Dąbrówka-Malice, Dąbrówka-Marianka, Dąbrówka-Niwka, Dąbrówka-Stany, Dąbrówka-Sowice, Dąbrówka-Strumiany, Dąbrówka-Wyłazy, Dąbrówka-Ług

W 1978 wybudowano w rejonie ulic Józefa Grzegorzka i Strzelców Bytomskich os. ks. K. Michalskiego, są to 11-kondygnacyjne bloki z tzw. wielkiej płyty. W latach 2005−2007 oddano do użytku nowe bloki mieszkaniowe (część przerobiona z dawnych internatów, wybudowanych w 1969) w rejonie ul. Techników. Planowane jest również, by fragment terenu między ul. Bohaterów Monte Cassino i ul. Wiertniczą został przeznaczony pod zabudowę mieszkaniową o wysokiej intensywności. Zbiornik wodny, który znajduje się w środku tego terenu zostałby zachowany, a na jego obrzeżach powstaną tereny rekreacyjne.

Familok – od fr. famille czyli rodzina, budynek wielorodzinny przeznaczony dla pracowników przemysłu ciężkiego i ich rodzin, przede wszystkim górników, hutników oraz średniego personelu urzędniczego. Familoki wchodziły w skład osiedli robotniczych i w klasycznej postaci były budowane na przełomie XIX i XX wieku w miastach gdzie powstawały odpowiednio duże zakłady.
Droga ekspresowa S86 − zbudowany w latach 1978−1986 odcinek drogi krajowej nr 86 o długości 6,8 km łączący Katowice (węzeł Roździeńskiego) i Sosnowiec (węzeł Pogoń). Pomimo oznakowania jako droga ekspresowa nie występuje w rządowym programie budowy sieci autostrad i dróg ekspresowych. Jako główny kanał komunikacyjny łączący Zagłębie Dąbrowskie ze Śląskiem droga S86 jest drogą o wysokim natężeniu ruchu, na której często występują korki. W Katowicach nosi nazwę aleja Walentego Roździeńskiego.

Udział powierzchni zabudowanej w powierzchni całej dzielnicy wynosi 22%, średnia ważona liczby kondygnacji wynosi 1,68.

Zabytki

Dąbrówka Mała należy do dzielnic wymagających ochrony i rewitalizacji historycznej struktury przestrzennej z istniejącymi obiektami i zespołami zabytkowymi oraz układami zielni prawnie chronionymi.

W dzielnicy znajdują się następujące obiekty wpisane do rejestru zabytków:

Pniaki − historyczna dzielnica Katowic, wcześniej kolonia robotnicza powstała w XVIII wieku na północno-zachodnim obrzeżu wsi Dąbrówka Mała, wzdłuż drogi Bogucice − Siemianowice (obecnie ulica Siemianowicka). Rozwój kolonii wiąże się z kopalnią "Gute Zuflucht", czynną w latach 1844−1885. Wybudowano wówczas szereg domów tzw. "familoków", które zachowały się do dziś wzdłuż obecnej ulicy Siemianowickiej. Do 1951 roku Pniaki należały do gminy Dąbrówka Mała, następnie do Szopienic, a w 1960 zostały przyłączone do Katowic.
Sosnowiec – miasto położone na południu Polski, w Zagłębiu Dąbrowskim, w województwie śląskim, w centrum Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP). Najludniejsze miasto Zagłębia Dąbrowskiego.

Kościół św. Antoniego Padewskiego, neobarokowy, zbudowany w latach 1907−1912,

dawny ratusz gminy Dąbrówka Mała z 1907 (obecnie ośrodek zdrowia),

założenie dawnego dworu z ostatniego dziesięciolecia XIX wieku (ul. Żytnia 1–2).

Ponadto znajdują się tu stare kamienice (ul. Stacyjna, ul. gen. Henryka Le Ronda, ul. Strzelców Bytomskich, al. Niepodległości) oraz familoki (ul. Siemianowicka), budynek Ochotniczej Straży Pożarnej (dawna siedziba ZBOWiD), budynek starego dworca kolejowego (obecnie mieści się w nim Teatr "Gry i ludzie"), budynek dawnej sceny "Capitol", budynek przedszkola w dawnym podworskim parku. W 1990 do Górnośląskiego Parku Etnograficznego w Chorzowie trafił drewniany gołębnik z XIX wieku (znajdujący się wcześniej w dzielnicy przy ul. Dytrycha 12).

System komunikacji tramwajowej funkcjonujący na terenie trzynastu gmin Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego: Katowic, Będzina, Bytomia, Chorzowa, Czeladzi, Dąbrowy Górniczej, Gliwic (na terenie Gliwic czynny jest wyłącznie odcinek od granic miasta do zajezdni tramwajowej w Gliwicach, na którym znajduje się jeden przystanek), Mysłowic, Rudy Śląskiej, Siemianowic Śląskich, Sosnowca, Świętochłowic oraz Zabrza. Licząca sobie 200,6 km torowisk sieć jest obecnie największą na terenie Polski i obejmuje obszar zamieszkały przez 2 miliony ludzi. Eksploatowana jest przez spółkę Tramwaje Śląskie S.A. na zlecenie KZK GOP.
Rejencja opolska (niem. Regierungsbezirk Oppeln) - pruska i niemiecka jednostka administracyjna funkcjonująca w latach 1815-1945 na terenie części Górnego Śląska oraz części Dolnego Śląska (Nysa, Grodków, Kluczbork) Rejencję opolską zwyczajowo nazywano "Śląskiem Górnym" (Oberschlesien), mimo, że nie obejmowała całości ziem górnośląskich (w różnych okresach historii znajdowały się one także na terenie Austrii, Polski i Czechosłowacji).

Pomniki i miejsca pamięci narodowej

tablica upamiętniająca obywateli Dąbrówki Małej poległych w czasie I wojny światowej i w czasie walk o niepodległość Polski w kościele pw. św. Antoniego w Dąbrówce Małej,

pomnik upamiętniający byłych powstańców śląskich i zasłużonych obywateli Dąbrówki Małej, którzy ponieśli śmierć w więzieniach i obozach śmierci w czasie II wojny światowej i zostali rozstrzelani w 1940 (odsłonięty w 1960 w parku podworskim, obecnie pl. Żołnierzy Września),

mogiła zbiorowa wojenna siedmiu nieznanych żołnierzy niemieckich poległych w czasie II wojny światowej, znajdująca się na cmentarzu parafialnym,

grób zbiorowy wojenny mieszkańców Dąbrówki Małej, poległych w czasie powstań śląskich i walk w czasie II wojny światowej, znajdujący się na cmentarzu parafialnym,

mogiła zbiorowa wojenna więźniów podobozu KL Auschwitz zamordowanych podczas transportu w styczniu 1945, znajdująca się na cmentarzu parafialnym,

ściana pamięci poświęcona Zofii Kossak-Szczuckiej (znajduje się w budynku Zespołu Szkół Odzieżowych i Ogólnokształcących jej imienia),

tablice, znajdujące się w kościele parafialnym, upamiętniające księży proboszczów: Wawrzyńca Puchera, Maksymiliana Wojtasa, Stefana Kwiecińskiego,

tablica, upamiętniająca Towarzystwo Śpiewu "Wanda" założone w 1912, mieści się na ścianie kamienicy przy ul. gen. H. Le Ronda 56,

tablica upamiętniająca księdza profesora Konstantego Michalskiego (na osiedlu jego imienia),

tablica poświęcona założycielce pierwszej w Katowicach żeńskiej szkoły zawodowej dla dziewcząt z rodzin robotniczych − Jadwidze Zbrojowej (odsłonięta w 2001 w budynku Zespołu Szkół Odzieżowych i Ogólnokształcących).

Tereny zielone

Większe skupiska drzew i zagajniki znajdują się w okolicach przysiółka Czekaj, w rejonie ul. Milowickiej, pomiędzy ul. Techników i al. Walentego Roździeńskiego. W dzielnicy położone są zielone skwery i place (plac Żołnierzy Września, plac w rejonie skrzyżowania ul. Strzelców Bytomskich i ul. Pod Młynem, skwer przed kościołem parafialnym). Zlokalizowane są tutaj także ogródki działkowe: POD Bratek (ul. Strzelców Bytomskich), POD Bartek (ul. J. Hallera), przy granicy z Bogucicami − POD Radość (ul. Leopolda). Około pół kilometra na wschód od granic dzielnicy znajduje się Zespół przyrodniczo-krajobrazowy "Szopienice-Borki".

Stary i Nowy Czekaj − to przysiółki, które powstały nad rzeką Brynicą, wzdłuż drogi z Dąbrówki Małej do Sosnowca. Nazwa osady pochodziła od nazwiska młynarza Mateusza Czekaja z Kopanin Dąbrowskich, właściciela młyna. Obecnie teren przysiółka wchodzi w skład Katowic. Główne ulice to ul. Milowicka i ul. Strzelców Bytomskich.
II powstanie śląskie – wystąpienie zbrojne trwające od 19/20 sierpnia do 25 sierpnia 1920, mające na celu usunięcie z obszaru plebiscytowego niemieckich organów bezpieczeństwa oraz utworzenie mieszanej policji polsko-niemieckiej opartej na zasadzie parytetu. II powstanie śląskie to jedna z czterech zakończonych sukcesem polskich insurekcji.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)