Ten artykuł dotyczy miasta w woj. zachodniopomorskim. Zapoznaj się również z: inne znaczenia hasła Dębno.

Dębno (niem. Neudamm, w czasach PRL używano również nazwy Dębno Lubuskie) - miasto w województwie zachodniopomorskim, w powiecie myśliborskim. Siedziba miejsko-wiejskiej gminy Dębno. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. gorzowskiego. Położone są nad rzeką Kosą i jeziorem Lipowo, na wysokości 40 m n.p.m.

Według danych z 31 grudnia 2009 r. miasto liczyło 13 909 mieszkańców, jego powierzchnia wynosi 20 km² (stan na 1 stycznia 2009 r.).

Pierwotnie była to wieś o rodowodzie słowiańskim, należąca od 1232 r. do templariuszy (od połowy XIII w. w granicach Nowej Marchii) i następnie od 1318 r. do komturii joannitów w Chwarszczanach. Od 1540 r., po przejęciu tychże posiadłości przez margrabiego Jana z Kostrzyna, Dębno stało się lokalnym centrum gospodarczym; w 1552 r. wybudowano młyn papierniczy, w 1568 r. powstała oficyna drukarska. Miejscowość otoczona była wałami i fosą (bez murów obronnych) i prawdopodobnie w 1570 r. otrzymała częściowe prawa miejskie. Podupadło w okresie wojny trzydziestoletniej (1618-48), w 1716 r. zniszczone zostało przez pożar; w trakcie odbudowy powstało nowe Dębno - Neudamm, które w 1730 r. otrzymało pełne prawa miejskie. Od połowy XVI w. rozwijało się sukiennictwo i drukarstwo. W XIX w. nastąpił szybki rozwój miasta pod względem gospodarczym (przemysł tekstylny, kapeluszniczy i metalowy, drukarnie) oraz infrastruktury komunalnej. Po II wojnie światowej znalazło się w granicach Polski i stanowiło ośrodek usługowy oraz zakładów przemysłu przetwórstwa spożywczego, drzewnego, odzieżowego i metalowego, z których w wyniku zmianach ustrojowych po 1990 r. wiele uległo likwidacji. W 2000 r. uruchomiono największą w Polsce kopalnię gazu ziemnego "Dębno" ze złóż BMB.

Niektóre zabytki: kościół z lat 1852-1857 w stylu tzw. łuków kolistych, secesyjne kamieniczki, willa z 1892 r. w stylu berlińskiego historyzmu.

Miasto stanowi lokalne centrum oświatowe (m.in. Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych, Punkt Wykładowy Uniwersytetu Szczecińskiego), kulturalne (m.in. biblioteka z filiami w okolicznych miejscowościach, ośrodek kultury) i administracyjne. Co roku odbywają się tutaj Międzynarodowe Mistrzostwa Polski w Maratonie.

Położenie

Dębno znajduje się 23 km płd.-zach. od Myśliborza i 36 km na zachód od Gorzowa Wielkopolskiego.

Zgodnie z podziałem fizycznogeograficznym Polski według Kondrackiego teren na którym położone jest Dębno należy do prowincji Nizina Środkowoeuropejska, podprowincji Pojezierza Południowobałtyckiego, makroregionu Pojezierze Południowopomorskie oraz w końcowej klasyfikacji do mezoregionu Równina Gorzowska.

Środowisko naturalne

Struktura użytkowania gruntów (2002):

Klimat

Dębno pod względem regionalizacji klimatycznej położone jest w Dzielnicy Klimatycznej Pomorskiej, której klimat charakteryzuje się stosunkowo chłodnym latem i dość łagodną zimą. Warunki klimatyczne panujące na terenie gminy należą do umiarkowanych i w dużej mierze uwarunkowane są wpływami mas powietrza polarno-morskiego i polarno-kontynentalnego, o przewadze wiatrów zachodnich, północno-zachodnich i północnych. Charakteryzuje go duża wilgotność powietrza. Najwyższe opady w ciągu roku odnotowywane są w miesiącach letnich, najniższe w miesiącach zimowych od stycznia do marca.

Toponimia

Słowiańska nazwa wsi mogła brzmieć "Dębowa Góra" (niem. Eichberg) i pochodziła prawdopodobnie od "dębu" (niem. Eiche) lub od słowiańskiego "dębienia", czyli garbowania.

Nazwa na przestrzeni wieków: damme 1262; Nytamp 1282; Dame 1337; Obern Damme 1460; Tham 1540; Thamb 1566; Neudamm do 1945. Pierwszą, tymczasową polską nazwą powojenną był Dąb Nowy, forma Dębno została wprowadzona na mocy zarządzenia Ministrów Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 roku.

Historia

 Osobny artykuł: Historia Dębna.

Pierwotnie była to wieś o rodowodzie słowiańskim, typu owalnicowego w kierunku północ-południe, z rozwijającą się po stronie wschodniej okolnicą, w centrum znajdował się plac w kształcie elipsy. Od 1232 r. Dębno znajdowało się w posiadaniu templariuszy, kiedy to książę wielkopolski Władysław Odonic nadał im wieś Chwarszczany wraz z 1000 łanami ziemi (ok. 15-17 tys. ha) między Odrą, Wartą i Myślą. Templariusze zbudowali tutaj pierwszy kościół. Po kasacie zakonu, od 1318 r. należało do joannitów. Wieś prawdopodobnie została zniszczona w 1326 r. podczas najazdu wojsk polsko-litewskich na Marchię Brandenburską. Spis ziemski margrabiego Ludwika Starszego z 1337 r. podaje, że we wsi istniał dwór Güntera von Buch, co oznacza, że pod panowaniem Wittelsbachów Dębno było przez jakiś czas własnością prywatną zamiast należeć do joannitów. W latach 1402-1454/55 Nowa Marchia znajdowała się pod rządami Krzyżaków. Podczas najazdu polsko-czeskiego na Nową Marchię w 1433 r. wieś została spalona wraz z kościołem. W 1540 r. chwarszczańskie posiadłości joannitów zostały przejęte przez margrabiego Jana z Kostrzyna.

Dębno na miedziorycie Meriana z 1650 r.

Kwestia daty nadania osadzie "Damm" częściowych praw miejskich, bez posiadłości ziemskich, jest sporna. Być może nastąpiło to w 1540 r., co sugeruje pieczęć z tego roku z napisem SIGILLVM CIVIVITATIS /TAM. W wielu publikacjach niemieckich i polskich przyjmowany jest rok ok. 1562. Kolejna wersja to 1570 r., opierająca się na wzmiance w kronice poczty, iż "w 1694 r. spalił się ratusz. W gałce wieży znaleziono pismo, z którego wynikało, że Nytamp w 1570 r. uzyskało prawa miejskie od margrabiego Jana Kostrzyńskiego i że jego małżonka margrabina Katarzyna z książąt brunszwickich kazała w mieście Nytamp wybudować ratusz. Ta data została przyjęta jako oficjalna przez Urząd Miasta i Gminy w 2007 r.. Fundatorem praw z pewnością był sam margrabia Jana z Kostrzyna, a nie jego małżonka Katarzyna Brunszwicka, gdyż zgodnie z prawem salickim, obowiązującym aż do upadku I Rzeszy Niemieckiej, kobiety nie posiadały praw administracyjno-sądowniczych.

Istniał tutaj już dwór, a Dębno było z pewnością ważnym centrum gospodarczym, być może spichlerzem dla panującego, gdzie również była owczarnia i rozwijało się garbarstwo. Żona Jana z Kostrzyna, margrabina Katarzyna Brunszwicka, dokonała przebudowy kościoła w stylu gotyckim. Sprowadziła ona następnie rzemieślników (głównie tkaczy) z Holandii i płd. Niemiec. W 1552 r. wybudowano młyn papierniczy, w 1568 r. w "Tham" powstała oficyna drukarska Christophera Runge zwanego Starszym (w 1599 r. na wniosek elektora Joachim Fryderyk Hohenzollern przeniósł się on do Berlina). Od 1615 r. istniało tutaj "Bractwo tkackie". Władze Dębna czerpały dochody głównie z rzemiosła, a częściowo także z wagi wełny i targów. Miasto nie posiadało murów obronnych], tylko wały (przetrwały do XIX w.), fosy, palisadę drewnianą, natomiast miało trzy bramy: Kostrzyńską (południowa), Papierniczą lub inaczej zwaną Barnowską (wschodnią) i Oborzańską (północną), które znajdowały się u wylotów ulic. Na widoku Dębna z XVII w. dostrzec można mur obwodowy.

Plan miasta z 1772 r.

Okres wojny trzydziestoletniej (1618-48) spowodował dewastację rolnictwa oraz wielki spadek zaludnienia. Ludność Dębna zmniejszyła się o 29%. Zarząd nad domeną przekazano burmistrzowi miasta. W 1716 r. miasto zniszczył pożar. W trakcie odbudowy przed bramą Myśliborską powstało nowe Dębno - Neudamm; miasto wykształciło się wzdłuż dzisiejszej ulicy Mickiewicza. Po 1730 r., kiedy to Dębno otrzymało pełne prawa miejskie, nazwa Neudamm objęła całe miasto. Od 1757 r. w mieście stacjonował garnizon (do 1777 r.). 25 sierpnia 1758 r. rozegrała się w okolicach Dębna bitwa pod Sarbinowem, po której miasto zamieniło się w swoisty wojenny lazaret. W latach 1760-1762 wojska rosyjskie ponownie zajmowały miasto, nakładając uciążliwe kontrybucje. 9 maja 1761 r. spaliła się wieża ratuszowa, która zajęła się od pożaru pobliskiej piekarni Lindego. Jej odbudowę zakończono dopiero 26 sierpnia 1794 r.

Od poł. XVI w. rozwijało się sukiennictwo i drukarstwo. W XVIII w. osiedlili się tutaj uchodźcy z Palatynatu, w 1752 r. powstała gildia kupiecka, a w 1783 r. pierwsza manufaktura sukiennicza; w mieście działało 104 warsztaty tkackie w 1759 r., zaś w 1779 r. już 130. Po koniec XVIII w. powstał tutaj również przemysł kaflarski. W XIX w. nastąpił bardzo szybki rozwój miasta; przekształciło się ono w silnie uprzemysłowiony ośrodek miejski, rozwinął się przemysł tekstylny i metalowy. W 1845 r. w fabryce sukna E. G. Jahn zainstalowano pierwszą maszynę parową w powiecie chojeńskim.

Rozwój przemysłu sprzyjał inwestycjom miejskim. W 1820 r. rozpoczęto przebudowę ratusza (w 1891 r. ponownie gruntownie przebudowany), w 1850 r. uporządkowano fosę miejską, wzdłuż której urządzono promenadę, zaś w 2 poł. XIX w. miasto zakupiło od sąsiednich gmin wiejskich znaczne tereny, na których poprowadzono nowe ulice. Powstały również szkoły (w 1825 r. tzw. szkoła mieszczańska - Bürgerschule; w 1842 r. szkoła podstawowa; w 1870 r. szkoła dla ubogich dzieci; w 1902 r. szkoła dla młodzieży męskiej), szpital miejski (przebudowa w 1835 r. i 1880 r.; w latach 1907-8 postawiono drugi nowoczesny szpital, w 1910 r. magistrat odkupił gazownię, która od powstania w 1890 r. znajdowała się w rękach prywatnych. W latach 1852-53 miasto otrzymało połączenie szosowe po wybudowaniu drogi Kostrzyn – Myślibórz, zaś w 1882 r. przeprowadzono przez Dębno połączenie kolejowe łączące Stargard z Kostrzynem.

W 1845 r. zawalił się kościół z XIII w., w miejsce którego w latach 1852-1857 wzniesiono nowy, w tzw. stylu Rundbogen - łuków kolistych, w oparciu o istniejący projekt kościoła św. Mateusza w Berlinie.

W 1872 r. uruchomiono dużą drukarnię Juliusza Neumanna, zatrudniającą kilkuset pracowników. Wydawała ona Gazetę Tygodniową („Wochenblatt”) dla powiatu chojeńskiego w nakładzie 200 egz., w późniejszym okresie również szereg fachowych czasopism ogólnokrajowych, z których kilka osiągnęło nakład kilkudziesięciu tysięcy egzemplarzy. Drugą, mniejszą drukarnię, założył w 1898 r. A.Haenel. Na przełomie XIX/XX w. w mieście znajdowało się 9 fabryk sukienniczych, organizowane były targi sukiennicze, na które zjeżdżali się przedstawiciele krajowych i zagranicznych firm. Dynamiczny rozwój przemysłu kapeluszniczego stawiał Dębno w szeregu czołowych ośrodków Rzeszy (pierwsze fabryki powstały z początkiem 1870 r., kiedy to Wicke sprowadziłmaszyny do ich produkcji, zaś w 1880 r. Karl i Gustaw Löwe oraz Fritz i Emil John założyli swoje fabryki). Kapelusze i sukno z Dębna trafiały do większości krajów europejskich, Ameryki, a nawet na Daleki Wschód. Ponadto w Dębnie w tym okresie działały: fabryka dekstryny, oleju jadalnego, smarów maszynowych, stolarnia, wytwórnia konserw owocowych, cygar, fabryka rękawiczek skórzanych. Koncentracja zakładów przemysłowych w Dębnie wysuwała miasto na jedno z pierwszych miejsc wśród ośrodków przemysłowych w rolniczej prowincji, osiągając poziom rozwoju spotykany jedynie w Zagłębiu Ruhry lub w Westfalii. Do Dębna napływało wielu nowych mieszkańców z okolicznych miast i wsi, jak i ze Śląska, Wielkopolski i Nadrenii. 19 lutego 1894 r. do miasta formalnie włączono terytorium wsi Damm, choć obie miejscowości od dawna były ze sobą związane gospodarczo i kulturalnie.

Akcja 100 marek fabryki kapeluszy Neudammer Hutfabriken Aktiengesellschaft z 1934 r.

Okres I wojny światowej to zastój gospodarczy. W XX leciu międzywojennym podupadł przemysł sukienniczy Dębna, nastawiony na eksport, z powodu odpadnięcia Rzeszy jednego z głównych importerów – Włoch, oraz wzrostu konkurencyjności przemysłu USA i Wielkiej Brytanii na rynku południowo-amerykańskim. Natomiast na rynku wschodniej Azji prężnie zaczął działać przemysł japoński. Trudności wystąpiły również na rynku wewnętrznym Rzeszy, gdzie poza ogólną recesją powojennej gospodarki, nałożył się wzrost opłat za przewozy kolejowe o prawie 100% w stosunku do przedwojennych. Niemniej, Dębno nadal odgrywało kluczową rolę posiadając 9 fabryk i plasowało się na 17 miejscu spośród 232 ośrodków produkcji sukna na terenie Rzeszy. W 1922 r. Dębno otrzymało prąd elektryczny.

Struktura zatrudnienia w 1939 r. przedstawiała się następująco:

Nadal działała duża drukarnia Verlag J. Neumann, zatrudniająca przeszło 500 osób. Wydawała ona obok książek czasopisma o zasięgu ogólnoniemieckim, zaś z powiatowych tygodnik "Neudammer Tageblatt". W 1925 r. założono filę wydawnictwa w Berlinie.

Dębno stanowiło również centrum kulturalne powiatu. Działało kilkadziesiąt organizacji kulturalnych, naukowych i sportowych. Licznie reprezentowane były również organizacje zawodowe i polityczne – w tym paramilitarne, później współpracujące z partią hitlerowską. Dębno należało również do znanych ośrodków kręglarstwa. Na łączna liczbę 23 klubów i organizacji sportowych działało 9 klubów kręglarskich. Ożywioną działalnością wyróżniały się miejscowe muzeum regionalne i biblioteka ludowa. Miasto nadal się rozbudowywało, w 1923 r. nad jeziorem Lipowo powstał ośrodek sportowo-wypoczynkowy.

Podczas II wojny światowej część przemysłu przestawiono na produkcję wojskową, jak np. filc. W mieście działały obozy pracy, stanowiące filie obozu koncentracyjnego Sachsenhausen-Oranienburg. 31 stycznia 1945 r. Armia Czerwona wkroczyła do miasta, w którym nie było już żołnierzy niemieckich, a tylko mała grupa Własowców. Część mieszkańców uciekła za Odrę. Zniszczenia wojenne dokonane przez Armię Czerwoną sięgnęły 35% zabudowy. 13 lutego 1945 r. pozostali mieszkańcy dostali nakaz opuszczenia miasta, jednocześnie Rosjanie kontynuowali wywózkę wyposażenia fabryk i cennych przedmiotów. W kwietniu 1945 r. powstała pierwsza Komendantura Wojska Polskiego na czele z sierżantem Tomkinem.

Kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła

Oficjalne przejęcie miasta przez administrację polską, podległą Rządowi Tymczasowemu R.P., nastąpiło 15 maja 1945 r., zaś w lipcu 1945 r., ze względu na duże zniszczenia Chojny, podjęto decyzję o przeprowadzce władz powiatowych do Dębna. Napływać zaczęli osadnicy - rodziny zdemobilizowanych żołnierzy przybyłych zza Buga (powiat chojeński był przeznaczony na osadnictwo wojskowe, głównie dla żołnierzy z byłych terenów wschodnich, służących w 1 Armii Wojska Polskiego; osadnicy wojskowi stanowili 75-80% ogółu osiedleńców). Osadnicy w Dębnie pochodzili głównie z województw tarnopolskiego, wileńskiego i stanisławowskiego (repatrianci z ZSRR 53,8%, stan w miastach w powiecie chojeńskim na 31 grudnia 1948 r.), dużą grupę (27,6%) stanowili przesiedleńcy z Polski centralnej (poznańskie, warszawskie i łódzkie) oraz południowej, zaś reemigranci z terenów Niemiec i Francji stanowili znikomy procent (7,8%%). W pierwszych latach powojennych nastąpiła odbudowa infrastruktury miejskiej i przemysłowej: w sierpniu 1945 r. uruchomiono fabrykę przetworów owocowych, w październiku 1945 r. otwarto pierwszą szkołę średnią oraz odbudowano linię kolejową z Dębna do Kostrzyna i Myśliborza, w styczniu 1946 r. uruchomiona zostaje fabryka kapeluszy, w maju 1945 r. drukarnia, w listopadzie 1946 r. Wytwórnia Wód Gazowych, w 1948 r. powstają Spółdzielnia Szewców i Cholewkarzy oraz Przedsiębiorstwo Budownictwa Terenowego. W latach 1964–67 Dębno zajęło pierwsze miejsce w konkursie "Ziemia Szczecińska – piękna, gospodarna, kulturalna". W 1972 r. utworzono Gminę Dębno, zaś w 1975 r. w wyniku reformy administracyjnej Dębno zostało włączone do województwa gorzowskiego.

W 1992 r. odkryto w rejonie Dębna złoża ropo-gazowe Zielin, w 1993 r. złoża gazu ziemnego Różańsko oraz ropy naftowej i gazu ziemnego Barnówko-Mostno-Buszów (BMB).

W 2002 r. Dębno otrzymało nagrodę Rady Europy za krzewienie idei jedności narodowej i współpracy międzynarodowej.

Architektura

Lista zabytków znajdujących się Dębnie: