Punkty o jednakowej:
1 – szerokości geograficznej,
2 – długości geograficznej

Pomnik piętnastego południka w Stargardzie Szczecińskim

Długość geograficzna (ang. longitude; symbol λ) – jedna ze współrzędnych geograficznych, kąt dwuścienny zawarty między półpłaszczyzną południka 0 (południka przechodzącego przez obserwatorium astronomiczne w Greenwich), a półpłaszczyzną południka przechodzącego przez dany punkt na powierzchni Ziemi.

Punkty położone na półkuli wschodniej, czyli na wschód od południka 0° do 180°, mają długość geograficzną wschodnią (symbol E), czasem nazywaną też długością geograficzną dodatnią. Punkty położone na półkuli zachodniej, czyli na zachód od 0° do 180°, mają długość geograficzną zachodnią (symbol W), czyli ujemną. Wszystkie punkty położone na tym samym południku mają tę samą długość geograficzną.

W zależności od długości geograficznej, można obliczać matematycznie czas słoneczny miejscowy. Począwszy od południka 0°, na którym czas nosi nazwę czasu uniwersalnego (GMT) to:

Do obliczeń czasu:

W przeszłości dla wyznaczania długości geograficznej istotne było od którego południka ją liczono. Wyznaczano ją m.in. od Ferro na Wyspach Kanaryjskich, Paryża, Rzymu i Pułkowa k. Petersburga. W 1911 Międzynarodowa Unia Geograficzna przyjęła za powszechnie obowiązujący południk przechodzący przez główny teleskop w Królewskim Obserwatorium Astronomicznym w Greenwich (dzielnica Londynu).

Historia

Fragment mapy Górnego Śląska z 1746 roku z oznaczeniami długości geograficznej obliczanej względem Ferro (El Hierro)

Marynarze i podróżnicy we wszystkich czasach starali się znaleźć sposoby na precyzyjne określenie długości geograficznej. Szerokość geograficzna była obliczana poprzez obserwacje przez kwadrant lub astrolabium, poprzez pomiar położenia Słońca lub wybranych gwiazd, ale długości geograficznej nie można było określić w podobny sposób. Amerigo Vespucci był prawdopodobnie pierwszym, który zaproponował rozwiązanie, poświęcając wiele czasu i sił na studiowanie problemu podczas swoich podróży po Nowym Świecie.

"Co do długości geograficznej stwierdzam, że napotkałem tak wiele trudności w jej określeniu i sprawiło mi wiele bólów, by ustalić odległość wschód-zachód, które przemierzyłem. Efektem moich prac było to, że nie znalazłem nic lepszego do zrobienia niż obserwować w nocy koniunkcję jednej planety z inną, a zwłaszcza koniunkcję Księżyca z innymi planetami, ponieważ Księżyc jest szybszy w swoim obiegu niż jakakolwiek inna planeta. Porównałem swoje obserwacje z almanachem. Po wielu nocach prowadzenia eksperymentów, pewnej nocy 23 sierpnia 1499 miała miejsce koniunkcja Księżyca z Marsem, co według almanachu miało nastąpić o północy lub pół godziny wcześniej. I odkryłem, że... o północy pozycja Marsa była trzy i pół stopnia na wschód."

Minuta (łac. minuta – mała) – legalna jednostka czasu nie należąca do układu SI, równa 60 sekundom, oznaczana min (bez kropki na końcu). Wywodzi się z sumeryjskiego układu miar. Termin minuta pochodzi z łacińskiego wyrażenia pars minuta prima (pierwsza mała część).

Rektascensja, α (łac. recta ascensio – "wznoszenie proste") – jedna ze współrzędnych astronomicznych, określających położenie ciała niebieskiego na sferze niebieskiej w układzie współrzędnych astronomicznych zwanym układem równikowym równonocnym.

Poprzez porównanie względnych pozycji Księżyca i Marsa z ich pozycjami oczekiwanymi, Vespucci mógł w prosty sposób wywnioskować swoje położenie względem długości geograficznej. Jednak jego metoda miała kilka ograniczeń: po pierwsze, wymagała wystąpienia specyficznego zjawiska astronomicznego (w tym wypadku, przejścia Marsa w tej samej rektascencji co Księżyc) i obserwator musiał porównać te dane z danymi z almanachu. Trzeba było również znać dokładny czas, a to było trudne do ustalenia w dalekich krajach, jako że wymagało stabilnej platformy obserwacyjnej, o którą trudno na kołyszącym się na morzu statku.

W odróżnieniu od szerokości geograficznej, której naturalnym punktem zerowym, czyli punktem odniesienia, jest równik, dla długości geograficznej taki punkt nie istnieje. Zatem zerowy południk niebieski musi być wybrany umownie. Brytyjscy kartografowie przez długi czas używali południka przechodzącego przez Greenwich w Londynie. Były jeszcze inne umowne południki, np. El Hierro, Rzym, Kopenhaga, Jerozolima, Petersburg, Piza, Paryż, Filadelfia, czy Waszyngton. W 1884 International Meridian Conference zaakceptowała południk Greenwich jako uniwersalny południk zerowy.

Przypisy

Zobacz też