Dźwigacz - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy kręgu. Zapoznaj się również z: Dźwigacz (ujednoznacznienie).

Ludzki dźwigacz z podręcznika anatomii Greya

Dźwigacz, kręg szczytowy, kręg szyjny I (łac. atlas) – pierwszy kręg kręgosłupa kręgowców, począwszy od płazów, zestawiający się bezpośrednio z czaszką. Dźwigacz podtrzymuje czaszkę (nazwa wywodzi się od mitycznej postaci – Atlasa, który miał podtrzymywać niebo nad ziemią) oraz decyduje o jej ruchomości.

Ewolucja (łac. evolutio – rozwinięcie, rozwój) – ciągły proces, polegający na stopniowych zmianach cech gatunkowych kolejnych pokoleń wskutek eliminacji przez dobór naturalny lub sztuczny części osobników (genotypów) z bieżącej populacji.

Owodniowce (Amniota) – kręgowce mające zdolność rozwoju zarodkowego na lądzie (gady, ptaki i ssaki). Uzyskały ją dzięki wytworzeniu błon płodowych, które tworzą środowisko dla właściwego rozwoju zarodka. W obowiązującej systematyce grupa ta nie ma rangi żadnego taksonu.

Kręg szczytowy dźwiga głowę bezpośrednio, nie ma w swej budowie trzonu oraz właściwego wyrostka kolczystego kręgu. U ssaków zestawia się z dwoma kłykciami potylicznymi. Zamiast trzonu występują dwa łuki, a zamiast wyrostka kolczystego kręgu – mały guzek tylny (tuberculum posterius) u człowieka, a u pozostałych ssaków guzek dogrzbietowy (tuberculum dorsale).

Gady (Reptilia, od łac. repto – czołgać się) – parafiletyczna grupa zmiennocieplnych owodniowców. Współczesne gady są pozostałością po znacznie większej grupie zwierząt, której największy rozkwit przypadł na erę mezozoiczną. Obecnie żyją tylko cztery rzędy gadów, ich pozostałe znane linie ewolucyjne wymarły. Niektóre kopalne gady naczelne, czyli archozaury (takie jak pterozaury i dinozaury), były prawdopodobnie zwierzętami stałocieplnymi.

Ssaki (Mammalia) – zwierzęta należące do kręgowców, charakteryzujące się głównie występowaniem gruczołów mlekowych u samic, obecnością owłosienia (włosy lub futro) oraz stałocieplnością (potocznie "ciepłokrwistość"). Większość ssaków utrzymuje temperaturę w granicach 36-39 °C. Stałocieplność umożliwia aktywny tryb życia w różnych środowiskach – od mroźnych obszarów podbiegunowych do gorących tropików. Futro i tłuszcz pomagają uchronić się przed zimnem, a wydzielanie potu i szybki oddech pomagają pozbyć się nadmiernego ciepła.

W relatywnie krótkim kręgu szczytowym człowieka wyróżnia się łuk przedni (arcus anterior) i łuk tylny (arcus posterior) połączone w obrębie symetrycznych części bocznych kręgu (massae laterales). Na stronie górnej części bocznych znajdują się dołki stawowe górne (foveae articulares superiores) do połączenia z kością potyliczną czaszki, a na stronie dolnej dołki stawowe dolne (foveae articulares inferiores) do połączenia z kręgiem obrotowym (axis).

Płazy (Amphibia) – gromada kręgowców ziemnowodnych, czworonożnych (wyjątek: płazy beznogie), o ciele okrytym cienką skórą bez łusek (wyjątek płazy beznogie). Wilgotna skóra umożliwia płazom wymianę gazową. Wszystkie płazy są zmiennocieplne. W skórze znajdują się liczne gruczoły śluzowe, czasem jadowe (np. parotydy u ropuchy), a także komórki pigmentowe. Najbardziej niebezpieczny jest jad niewielkich, barwnych drzewołazów z Ameryki Południowej. Płazy są drapieżne. Występują na wszystkich kontynentach poza Antarktydą. Wielkość: od 9 mm do 1,8 m. Nauce znanych jest obecnie około 6200 gatunków płazów.

Powierzchnia stawowa (łac. facies articularis) – wygładzony obszar kości biorący udział w utworzeniu określonego stawu. Powierzchnie stawowe mogą przyjmować różne kształty, zależnie od ruchu wykonywanego w danym stawie. Zazwyczaj powierzchnia jednej z kości uczestniczących w utworzeniu stawu jest wypukła – tzw. główka, gdy druga stanowi jej negatyw i jest wklęsła – nazywana panewką.

U pozostałych ssaków wyróżnia się, analogicznie, łuk dobrzuszny (arcus ventralis) i łuk dogrzbietowy (arcus dorsalis) zespalające się w skrzydła kręgu szczytowego (alae atlantis) z zaznaczającym się na stronie brzusznej zagłębieniem dołu kręgu szczytowego (fossa atlantis), oraz dołki stawowe doczaszkowe (foveae articulares craniales) i doogonowe (foveae articulares caudales).

Wydawnictwo Naukowe PWN SA – polskie wydawnictwo z siedzibą w Warszawie, założone w 1951, w obecnej formie prawnej działające od 1997. Jednostka dominująca grupy kapitałowej, w skład której wchodzi kilkanaście przedsiębiorstw, głównie wydawnictw.

Żaba – zwyczajowa nazwa płazów z rodziny żabowatych (Ranidae), ale również gatunków z innych rodzin, a często w ogóle przedstawicieli płazów bezogonowych. W Polsce nazwę tę noszą między innymi następujące gatunki: żaba trawna, żaba wodna, żaba śmieszka, żaba zwinka i żaba moczarowa, co powoduje bliskoznaczność nazwy żaba i rodzaju Rana. Nazwa ta bywa jednak stosowana także wobec przedstawicieli innych rodzajów (np. żaba szponiasta). Wszystkie gatunki tej rodziny są w Polsce objęte ochroną gatunkową.

Na tylnej powierzchni łuku przedniego leży mała powierzchnia stawowa – dołek zębowy (fovea dentis), dla połączenia z zębem kręgu obrotowego. Na powierzchni przedniej łuku znajduje się mały guzek przedni (tuberculum anterius).

U płazów kręg szczytowy nie jest homologiczny z atlasem owodniowców. Jest on odmienny od pozostałych kręgów, np. u żab nie posiada wyrostków poprzecznych. Dźwigacz od strony czaszki posiada dwie powierzchnie stawowe (condyli occipitales). Także u owodniowców kręg ten jest inaczej wykształcony (także obrotnik axis) niż pozostałe. Tworzy jedną (ptaki, gady) lub dwie (ssaki) powierzchnie stawowe dla kłykci potylicznych przez co decyduje o ruchomości czaszki. W toku ewolucji redukcji uległ trzon kręgu, w miejsce którego wchodzi ząb obrotnika umożliwiający dodatkową ruchomość czaszki (u ssaków kiwanie "nie"). Od strony czaszki dźwigacz tworzy powierzchnie stawowe umożliwiające potakujące ruchy głowy.

Kręgosłup (łac. collumna vertebralis) – część szkieletu, stanowiąca jego główną oś i podporę. Kręgosłup u ludzi i u zwierząt nie posiadających ogona zbudowany jest z 33-34 kręgów, rozciągających się od głowy do kości ogonowej.

Kość potyliczna (łac. os occipitale) – w skład kości potylicznej wchodzą: część podstawna, dwie części boczne i łuska potyliczna. Jest to kość czaszki, w której podstawnej części znajduje się otwór potyliczny wielki, łączący jamę mózgoczaszki z kanałem kręgowym kręgosłupa. Struktura kości potylicznej jest chropowata.

Zobacz też

Zobacz hasło atlas w Wikisłowniku

Zobacz hasło dźwigacz w Wikisłowniku

szkielet

Bibliografia

Kazimierz Krysiak, Henryk Kobryń, Franciszek Kobryńczuk: Anatomia zwierząt. 1, Aparat ruchowy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007. ISBN 978-83-01-13451-8 (t. 1).