Dżuma Justyniana – pandemia, która dotknęła Cesarstwo Bizantyńskie, w tym jego stolicę Konstantynopol, w latach 541–542 n.e.

Przyczyną pandemii mogła być dżuma dymienicza, która najprawdopodobniej wywołała również czarną śmierć w XIV wieku. Według ówczesnych historyków dżuma Justyniana miała niemal ogólnoświatowy zasięg, docierając do centralnej i południowej Azji, Afryki Północnej i Arabii, a w Europie aż do Danii na północy i Irlandii na zachodzie. Dżuma powracała w basenie Morza Śródziemnego z każdym pokoleniem, aż do ok. 750 r. Współcześni historycy nazwali ją od imienia ówcześnie panującego władcy Bizancjum Justyniana I, który sam zapadł na tę chorobę.

Pochodzenie i rozprzestrzenianie

Pierwsze ogniska zarazy pojawiły się w Etiopii bądź w Egipcie i postępowały na północ aż dotarły do Konstantynopola. Miasto sprowadzało duże ilości zbóż, głównie z Egiptu i właśnie tą drogą mogły dotrzeć pierwsze źródła zakażenia wraz ze szczurami i pchłami, żyjącymi w miejskich spichlerzach. Ludność Konstantynopola, jak i całej Europy, mogła być wówczas bardziej podatna na choroby po okresie głodu związanym z występującymi kilka lat wcześniej anomaliami klimatycznymi lat 535-536. Niedobór zboża wynikający z klęski żywiołowej o szerokim zasięgu mógł też odbić się na populacji szczurów, zwiększając w konsekwencji migracje pcheł.

Bizantyjski historyk Prokopiusz z Cezarei odnotował, że w szczytowym okresie zaraza zabijała 10 000  mieszkańców Konstantynopola dziennie, chociaż dokładność tej liczby jest podawana w wątpliwość. Wiadomo natomiast, że brakowało miejsca na pochówek zmarłych i ciała pozostawiano niepogrzebane. Cesarz Justynian I zapewnił wprowadzenie nowego prawa, aby sprawniej uporać się z zalewem spraw spadkowych, będących rezultatem licznych zgonów.

Justynian wydał ogromne ilości pieniędzy na wojny z Wandalami w północnej Afryce oraz z Ostrogotami w Italii. Ofiarował również znaczące sumy na budowę kościołów (m.in. Hagia Sophia). Przy tych wydatkach wpływ zarazy na przychody z podatków miał katastrofalne skutki. Dżuma, która dotarła do miast portowych nad Morzem Śródziemnym, ułatwiła Ostrogotom walkę z Bizancjum. Pojawiła się ona w kluczowym momencie, kiedy wojska Justyniana prawie odbiły Italię.

Długofalowe skutki zarazy i jej wpływ na historię Europy i chrześcijaństwa był ogromny. Kiedy epidemia ustąpiła, wojska bizantyjskie zdołały odzyskać Italię ale nie udało im się przebić na północ. Zdołały one utrzymać te ziemie do końca życia Justyniana, ale wkrótce po jego śmierci zostały one utracone. Italia została zdziesiątkowana i podzielona na kolejne stulecia po tym jak plemiona Longobardów zaatakowały z północy.