Damaskinaż - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy zdobnictwa. Zapoznaj się również z: inne znaczenia tego słowa.

Damaskinaż (fr. damasquinage z łac. Damascus ‘Damaszek’) – technika zdobienia wyrobów metalowych, gł. żelaznych, brązowych i miedzianych oraz wykonanych z oksydowanej stali, przez inkrustowanie ich złotem lub srebrem, miedzią lub mosiądzem, w efekcie czego uzyskuje się surowy i szlachetny kontrast.

Islam (arab. الإسلام ; al-islām) – religia monoteistyczna, druga na świecie pod względem liczby wyznawców po chrześcijaństwie Świętą księgą islamu jest Koran, a zawarte w nim objawienie ma stanowić ostateczne i niezmienne przesłanie Boga do ludzi.

Egipt (arab. مصر Miṣr; dialekt egipski: Máṣr (/masˤɾ/); łac. Aegyptus, gr. Αίγυπτος Aígyptos), nazwa oficjalna Arabska Republika Egiptu (arab. جمهوريّة مصر العربيّة Dżumhurijjat Misr Al-Arabijja) – państwo położone w północno-wschodniej Afryce z półwyspem Synaj w zachodniej Azji. Egipt otoczony jest przez Morze Śródziemne na północy i Morze Czerwone na wschodzie; graniczy z Izraelem i Strefą Gazy na północnym wschodzie, Sudanem na południu i Libią na zachodzie.

Technika

Damaskinaż polega na rytowaniu powierzchni wyrobu w bruzdy, następnie wygrawerowany (lub wytrawiony kwasem) ornament wypełnia się odpowiednim drutem (np. złotym lub srebrnym) wklepywanym młotkiem na zimno. Po wygładzeniu i wypolerowaniu uzyskuje się jednolity z powierzchnią przedmiotu, delikatny, linearny ornament, który może mieć zróżnicowaną strukturę dzięki stosowaniu różnych metod rytowania (groszkowanie, puncowanie czy żłobkowanie.

Ornament (z łac. ornare - zaopatrzyć, ozdabiać) - motyw lub zespół motywów zdobniczych, stosowanych w sztukach plastycznych. Motywy te mogą pokrywać całą powierzchnię, występować tylko w określonych polach albo przybierać formę pasową. Mogą także współgrać z tektoniką lub nad nią dominować. Zazwyczaj ornament nie jest elementem niezbędnym dla istnienia struktury danego przedmiotu czy budowli.

Starożytność – okres w historii Bliskiego Wschodu, Europy i Afryki Północnej obejmujący dzieje tych regionów od powstania pierwszych cywilizacji do politycznego upadku cesarstwa zachodniorzymskiego w 476 roku[1].

Znane są dwa sposoby damaskinażu – starszy, polegający na wbijaniu w głęboko nacięty rysunek drobniutkich kawałeczków innego metalu (cechował się dużą trwałością przy stosunkowo małej efektywności), i młodszy – nabijanie pożądanego ornamentu drucikiem w powierzchnię drobno pokratkowaną rylcem.

Miecz – biała broń sieczna, charakteryzująca się prostą głownią, zwykle obosieczną (badacze średniowiecza nie uznają pojęcia miecz jednosieczny odnoszącego się do zakrzywionych mieczy - miecz prosty może być tylko obosieczny - jednosieczne są kord, tasak i szabla) i otwartą rękojeścią. W zależności od typu, miecz trzymany był jedną ręką (większość mieczy) lub dwiema rękami. Do mieczy jednosiecznych zalicza się też japońską broń sieczną typu katana, z zakrzywioną jednosieczną głownią.

Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Stosowanie

Znana od starożytności (Egipt, Indie) technika damaskinażu została we wczesnym średniowieczu przejęta z Bizancjum przez Arabów i rozwinęła się szczególnie w kręgu kultury islamu (Damaszek). Stąd, wraz z nazwą, trafiła do Europy, gdzie stosowano ją głównie do dekorowania zbroi oraz metalowych elementów różnych rodzajów broni.

Płatnerz – średniowieczny rzemieślnik wykonujący zbroje płytowe dla ludzi i koni, oraz elementy towarzyszące zbroi, jak np. przyłbice, rękawice, szyszaki, a także kolczugi. Wobec zaniku jazdy pancernej od XVI wieku płatnerzami zaczęto nazywać rzemieślników wyrabiających metalową broń białą, np. mieczników, szpadników.

Samuraj (jap. 侍, samurai?, wojownik) rzeczownik pochodzący od archaicznego czasownika saburau, który z czasem przeszedł zmianę fonetyczną w samurau, znaczącego służyć panu - pierwotnie świta służąca najwyższym dostojnikom japońskim, także gwardia cesarska (gosho-zamurai).

W XV w. pojawiła się we Włoszech, gdzie mistrzostwo w tej dziedzinie osiągnęli płatnerze weneccy (Paolo Azzimino, Paolo Rizzo) i mediolańscy (Giovanno Figino, Martin Chinello, Bartolomeo Piotti, Francesco Pallizone). Technikę damaskinażu uprawiał w młodości także Benvenuto Cellini.

Europa – część świata (określana zwykle tradycyjnym, acz nieścisłym mianem kontynentu), leżąca na półkuli północnej, na pograniczu półkuli wschodniej i zachodniej, stanowiąca wraz z Azją kontynent Eurazję.

Zbroja – część pasywnego uzbrojenia ochronnego wojowników, stosowana od starożytności do ok. XVII wieku. W Polsce przetrwały aż do wieku XVIII jako zbroje husarskie i kolczugi pancernych.

We Francji damaskinaż wprowadzono u schyłku XVI w., gdzie do wybitnych twórców w tej dziedzinie należeli Davet, Carteyon i Cursinet.

Damaskinaż znano i stosowano też w Hiszpanii, będącej spadkobierczynią rzemiosła mauretańskiego i ośrodkiem wyrobu stali toledańskiej. Technikę damaskinażu odnowiono w Toledo w XIX w., stosując ją wymiennie z niellem.

W Polsce damaskinażem posługiwano się m.in. przy zdobieniu głowni szablowych w XVII w.

Język Québec oraz Ontario, Nouveau-Brunswick, – ok. 8 mln osób. Ok. 201 milionów używa francuskiego na całym świecie jako języka głównego (oszacowanie z r. 2009 wg Organisation mondiale de la Francophonie) a 72 miliony jako drugiego języka codziennego (w tym krajach Maghrebu). Wiele z tych osób mieszka w krajach, gdzie francuski jest jednym z języków urzędowych bądź powszechnie używanych (54 kraje). Paradoksalnie, w Algierii, Maroku, i Tunezji, gdzie nie ma statusu języka urzędowego jest bardziej rozpowszechniony niż w wielu krajach Czarnej Afryki, gdzie jest jedynym językiem urzędowym i używa go 96 milionów ludzi.

Srebro (Ag, łac. argentum) - pierwiastek chemiczny z grupy metali przejściowych w układzie okresowym. Jest srebrzystobiałym metalem, o największej przewodności elektrycznej i termicznej. W przyrodzie występuje w stanie wolnym, a także w minerałach, takich jak argentyt czy chlorargyryt. Większość wydobywanego srebra występuje jako domieszka rud miedzi, złota, ołowiu i cynku.

Zdobnictwo japońskie

Technika damaskinażu ma także długą historię w Japonii, gdzie obok innych technik zdobniczych, była używana do dekoracji gard (tsuba) tradycyjnych mieczy samurajskich (katana) oraz towarzyszących im wakizashi. Tsuby były najczęściej wykonane z żelaza (i patynowane na zimno) lub takich stopów jak shakudo ( 95% miedzi i 5% złota), shibuichi ( 75% miedzi i 25% srebra) i sentoku (miedź, cyna, cynk i ołów), rzadziej z kości lub rogu, a następnie bogato dekorowane kompozycjami geometrycznymi, roślinnymi i figuralnymi. Japońskie techniki analogiczne do inkrustacji noszą nazwę zogan:
Wakizashi (?) - krótki japoński miecz jednosieczny (broń biała). Posiada głownię o długości 30-45 cm, w większości posiadającą wzdłużną, wzmacniającą krawędź zwaną shinogi. Przy pochwie wakizashi noszono krótki nożyk, szpikulec kogai i pałeczki wari-kogai. Rękojeść wakizashi nosi nazwę tsuka, a charakterystyczny wzór na niej to uchi-himo (uchi = atak, himo = sznurek, linka).

Stal – stop żelaza z węglem plastycznie obrobiony i obrabialny cieplnie o zawartości węgla nieprzekraczającej 2,06%, co odpowiada granicznej rozpuszczalności węgla w żelazie (dla stali stopowych zawartość węgla może być dużo wyższa). Węgiel w stali najczęściej występuje w postaci perlitu płytkowego. Niekiedy jednak, szczególnie przy większych zawartościach węgla cementyt, występuje w postaci kulkowej w otoczeniu ziaren ferrytu.

- gomoku-zogan przylutowywanie drutu z innych metali i nadtapiania go w całości lub częściach,
- taka-zogan – grawerowanie,
- hon-zogan wypełnianie rytów innym metalem.
Inne znaczenia

Damaskinażem nazywany jest także linearny ornament otrzymany tą techniką oraz stosowane w heraldyce ozdobne wypełnienie pól w figurach heraldycznych – damaskinaż (heraldyka)- adamaszek (heraldyka).