Plan podkrakowskiego miasta Kazimierz, w którym znajdowała się dzielnica żydowska objęta de non tolerandis Christianis, oraz części Krakowa, objętego de non tolerandis Judaeis. (XV wiek)

Privilegium de non tolerandis Judaeis (łac. przywilej o nieakceptowaniu Żydów) – przywilej królewski wydawany, od XVI wieku, niektórym miastom królewskim w Polsce, zakazujący Żydom zamieszkania w mieście którego dotyczył dokument i posiadania w nim nieruchomości, a także zabraniający im wstępu do miasta z wyjątkiem określonych dni, najczęściej targów i jarmarków. Dla dzielnic żydowskich wydawano analogiczny privilegium de non tolerandis Christianis. Oba przywileje ustanawiane były jedynie dla miast królewskich, w miastach prywatnych Żydzi posiadali pełną swobodę gospodarczą.

Przywileje

De non tolerandis Judaeis

Zakaz nie obejmował serwitorów królewskich oraz posiadających oddzielne przywileje wielkich bankierów, lekarzy etc., a także posiadłości miejskich szlachty, tzw. jurydyk i rezydencji magnackich (zarówno świeckich jak i duchownych).

Przywilej taki, w teorii, powinien skutkować wysiedleniem i usunięciem mieszkających w mieście Żydów poza mury miejskie, a wynikał najczęściej z dążenia chrześcijańskich mieszczan, głównie średniozamożnych rzemieślników i handlarzy, do wyeliminowania swoich żydowskich konkurentów. W praktyce był notorycznie łamany np. przez wynajmowanie Żydom lokali na użytek mieszkań, kantorów i sklepów, a miasta posiadające ten przywilej posiadały mieszkańców żydowskich, mieszkających zaraz za murami lub w obrębie ww. jurydyk, np. w jednej z nich w Wilnie założono gminę i wybudowano drewnianą bożnicę, a od 1633 roku Wielką Synagogę. Dokument miał niekiedy charakter klauzuli w statucie miejskim, a patrycjat miejski, często korzystający z żydowskich usług bankowych i prowadzący z nimi interesy, jego wielokrotnych odwołań i przywróceń używał jako formy nacisku przy wyznaczaniu opłat za pobyt w mieście.

Dokumenty takie w pewnym okresie swojej historii zatwierdziły m.in. Gdańsk (do 1620 r.), Warszawa, Kraków, Lublin, Radom i Biała (od XIV wieku w całym lennie mazowieckim oraz uzyskanych w wojnie trzynastoletniej Prusach Królewskich obowiązywał zakaz osiedlania się Żydów). W XVI wieku wieku na ogólna liczbę ponad 1300 miast wydano kilkadziesiąt przywilejów, ale już w Królestwie Kongresowym, w roku 1820, na 452 polskich osiedli posiadających prawa miejskie przywilej taki posiadało 90 miast (ok. 20%).

De non tolerandis Christianis

Dzielnice żydowskie w miastach królewskich Rzeczpospolitej Obojga Narodów uzyskiwały przeciwstawne przywileje – De non tolerandis Christianis (łac. [przywilej] o nieakceptowaniu chrześcijan). Akt taki uzyskało kilka kahałów na terenie Królestwa Polskiego, znacznie częstszy był na terenie Litwy. Król Zygmunt II August wydał w 1568 roku przywilej zakazujący zamieszkania chrześcijanom dla dzielnicy żydowskiej na podkrakowskim Kazimierzu i dla żydowskiej dzielnicy w Lublinie. W 1633 roku uzyskała go poznańska dzielnica żydowska. Od 1645 roku przywilej taki posiadały wszystkie gminy żydowskie w granicach Wielkiego Księstwa Litewskiego w liczbie co najmniej 28.

Skutki

Oppidum Judaeorum

Skutkiem prób wyparcia ludności żydowskiej z handlu i usług przez chrześcijańskie mieszczaństwo, było powstanie w początku XVII wieku miast żydowskich zwanych z łac. Oppidum Judaeorum , o liczebności zazwyczaj od kilkudziesięciu do kilkuset mieszkańców. Powstawały zarówno na przedmieściach jak i w oddaleniu do kilkunastu kilometrów od miast. Ich mieszkańcy na co dzień handlowali i pracowali u siebie, a w wyznaczone dni handlowe mogli udać się do pobliskiego, dużego miasta. Np. Żydzi z Kazimierza handlowali w Krakowie, z Przytyka w Radomiu, ze Swarzędza w Poznaniu, z Rozprzy w Piotrkowie, ze Starych Szkot, Wrzeszcza, Chmielnik i Winnicy w Gdańsku i wiele innych. Podobne duże skupiska żydowskie pojawiły się w Opatowie, Samborze, Drohobyczu, Śniatynie oraz na przedmieściach Jaworowa, Rzeszowa i Jarosławia.

Migracje i demografia

Kolejnym skutkiem była gwałtowna migracja żydowska na ziemie ruskie Rzeczypospolitej – latyfundia intensywnie zasiedlane przez polsko-rusko-litewską magnaterię oraz do ich miast prywatnych (np. Brody, Dubno, Krotoszyn, Leszno, Międzybóż, Ostróg, Pińczów, Zasław, Zamość czy Żółkiew). Miast takich było dwukrotnie więcej niż królewskich, i w ich granicach nic nie ograniczało przedsiębiorczości Żydów, którzy mogli uczestniczyć we wszystkich dziedzinach życia gospodarczego danego rejonu. Już wkrótce po przybyciu Żydzi zaczynali dominować wśród mniejszości religijnych i etnicznych (np. Ormian, Włochów, Niemców, Szkotów), a wykupując na zlecenie możnowładców ziemię z rąk szlachty, wydatnie pomagali w przekształcaniu republiki w oligarchię. Podczas gdy w prywatnych majątkach województw wschodnich liczebność Żydów ocenia się na 200–500 tys. (gdzie ta pierwsza liczba wydaje się bardziej prawdopodobna) w roku 1648, to w miastach i posiadłościach państwowych gwałtownie się zmniejszała. Od ok. 25–30 tys. ludzi w początkach wieku XVI, do 13 tys. w roku 1579, a w latach 1613–1630 zaledwie 3000 osób w całej Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Przypisy