Deesis - Polski Serwis Naukowy

Deesis, Hagia Sofia, mozaika z XIII wieku

Deesis (łac. z gr. Δεομαι, modlitwa, prośba) – motyw związany z ikonografią chrześcijańską.

Polega na trimorhionicznym (trójczęściowym) obrazowaniu osób świętych – centralną osobą jest Chrystus jako Pantokrator, obok Maryja, następnie Jan Chrzciciel. Często też kompozycja uzupełniana jest o znajdujące się poniżej postacie aniołów, świętych, apostołów lub proroków - wtedy powstaje tzw. Wielkie Deesis. Przedstawienie Deesis wiąże się z Sądem Ostatecznym i wyraża wiarę w Maryję, św. Jana i innych świętych, jako przedstawicieli ludzkości i orędowników za grzesznych, proszących Boga o łaskę.

Ikona (gr. εικων, eikón oznaczające obraz) - obraz sakralny, powstały w kręgu kultury bizantyńskiej wyobrażający postacie świętych, sceny z ich życia, sceny biblijne lub liturgiczno-symboliczne. Charakterystyczna dla chrześcijańskich Kościołów wschodnich, w tym prawosławnego i greckokatolickiego.

Bóg lub bóstwo – pojęcie istoty nadprzyrodzonej leżące u podstaw większości wierzeń religijnych. Zajmuje się nim teologia, a także filozofia i jest ono uważane za zagadnienie metafizyczno-egzystencjalne. Ze względu na duże zróżnicowanie rozumienia tego pojęcia, trudno jest o jego jednoznaczną definicję. Jako najbardziej różniące się od siebie, należy wyodrębnić definicje używane przez popularne religie politeistyczne i monoteistyczne, deizm, panteizm oraz panenteizm. Wśród religii monoteistycznych należy wyróżnić monoteizm trynitarny.

Czasem, kompozycja Deesis nie była jedną ikoną, ale trzema oddzielnymi ikonami umieszczonymi obok siebie lub składaną ikoną potrójną (gdzie Bogurodzica i Jan Chrzciciel byli umieszczeni na skrzydłach ikony). W domach obrządku prawosławnego, zwłaszcza na Rusi, w kąciku modlitewnym również komponowano ikony w układ Deesis z tym, że Jana Chrzciciela zastępowano Mikołajem Cudotwórcą.

Ikonoklazm (gr. eikōn – "obraz"; klao – "łamać", "obrazoburstwo") – ruch szerzący się w VIII-IX wieku na terenach Bizancjum i państwa Franków oraz w Niderlandach w XVI w.

Ikonostas (gr. eikón oznaczające obraz oraz stásis czyli pozycja, umiejscowienie) – ozdobna, pokryta ikonami ściana we wnętrzu cerkwi, która znajduje się między miejscem ołtarzowym (swiatłyszcze, sanktuarium, prezbiterium) a nawą (naos), przeznaczoną dla wiernych.

Deesis, ikonostas w cerkwi św. Proroka Eliasza w Jarosławiu, początek XVIII wieku

Wschodnie ikony Deesis znane były już w VI-VIIw. Po przezwyciężeniu ikonoklazmu w IX-XIw. była umieszczana na architrawie (pozioma belka, podtrzymująca belkowanie) templonu świątyń bizantyjskich. Na Rusi przekształciła się w rząd Deesis tzw. wysokiego ikonostasu.

Pantokrator (Wszechwładca, Pan wszystkiego, gr. Παντοκρατωρ) – w ikonografii przedstawienie Jezusa Chrystusa jako władcy i sędziego Wszechświata.

Najświętsza Maryja Panna (w skrócie: NMP, Święta Panienka lub Maryja) – jeden z dwóch oficjalnych tytułów Marii z Nazaretu, matki Jezusa, używany m.in. w Kościele katolickim w Polsce. Drugi tytuł to Matka Boża (pot. Matka Boska). Tytuły te bywają też używane w innych kościołach chrześcijańskich, zwłaszcza prawosławnych i mariawickich. Kościoły protestanckie odrzucają tytuł "Najświętsza Maryja Panna", uważając, iż jedynym "najświętszym" (jedynym "świętym" w ogóle) jest tylko Bóg.

Warianty Deesis

Król królów (Chrystus Wielki Arcykapłan)

W XII-XIVw. na Bałkanach, Chrystus na ikonach Deesis zaczął być przedstawiany nie tylko jako Pantokrator ale też jako Wielki Arcykapłan - tzw. Król królów (ros. Царь царей), przedstawienie rozwinięte w XIV-XVw. w sztuce serbskiej, później rozpowszechnione na Rusi, gdzie w początkowych wariantach Jana Chrzciciela zastępował król Dawid i inni prorocy. Przedstawienie opiera się na cytatach: Król królów i Pan panów (Ap 19,16) i Królowa (...) stoi po Twej prawicy (Ps 45,10-11) - gdzie Królem jest Chrystus a Królową Bogurodzica-Cerkiew.

Archanioł Gabriel (hebr. גַּבְרִיאֵל ġabrīēl, grec. Γαβριήλ, arab. جبريل Dżibril, Dżabra`il, „Bóg jest moją siłą”, „mąż Boży” albo „wojownik Boży”) – w tradycji chrześcijańskiej, judaistycznej i islamskiej, jeden najwyższych rangą aniołów. Jest aniołem zwiastowania, zmartwychwstania, miłosierdzia, zemsty, śmierci i objawienia. Obok Michała i Rafała (Rafaela), jest jednym z trzech znanych z imienia aniołów występujących w Starym Testamencie. Gabriel sprawuje władzę nad rajem.

Tum - staropolska nazwa kościoła wyższej rangi - katedry lub kolegiaty, z niemieckiego Dom, obecnie w zasadzie nie używana, choć niemieckie słow Dom należałoby właśnie tak tłumaczyć, a nie jako katedrę.

Anielskie Deesis (Chrystus Emmanuel)

Istnieje też kompozycja przedstawiając Chrystusa-Emmanuela i dwóch archaniołów - Michała i Gabriela, która nosi nazwę Anielskiego Deesis (istnieją interpretacja wskazujące, że ci aniołowie symbolizują pozostałe osoby Trójcy Świętej).

Chrystus - Salvator Mundi

Salvator Mundi (łac. Zbawiciel Świata) - w ikonografii tradycyjne przedstawienie Jezusa Chrystusa, który w lewej ręce trzyma jabłko królewskie zaś prawą błogosławi. W późniejszych epokach jabłko było niekiedy zastępowane globem uwieńczonym krzyżem. Wizerunek Salvator Mundi spotyka się zarówno w formach malarskich jak i rzeźbiarskich. Postać Jezusa stoi lub siedzi na tronie.

Trójca Święta, Święta Trójca – dogmatyczne określenie w chrześcijaństwie, stwierdzające, że Bóg jest Bogiem Troistym, istnieje jako trzy Osoby - po grecku hypostazy [1] - pozostając jednocześnie jednym Bytem.[2] Wszystkie trzy Osoby są rozumiane jako mające tę samą jedną istotę czyli naturę, a nie jedynie podobne natury. Od początku trzeciego wieku[3] doktryna Trójcy zaczęła być formułowana następująco: jest "jeden Bóg istniejący w trzech Osobach i jednej substancji, Ojciec, Syn, i Duch Święty".[4] Wiara w Trójcę jest wyznawana przez wszystkie Kościoły katolickie, prawosławne, oraz wszystkie główne wyznania wyrastające z nurtu reformacji takie, jak luteranizm, kalwinizm, anglikanizm, metodyzm i prezbiterianizm. Dogmat o Trójcy Świętej jest więc uważany za „centralną prawdę wiary teologii chrześcijańskiej” [5]. Formuła Trójcy zatwierdzona została w 325 roku podczas soboru nicejskiego. Uznanie wiary w Trójcę Świętą jest pierwszym koniecznym warunkiem wstąpienia do Światowej Rady Kościołów [6].

Język grecki albo greka — język indoeuropejski z grupy helleńskiej, w starożytności ważny język basenu Morza Śródziemnego. W cywilizacji Zachodu zaadaptowany obok łaciny jako język terminologii naukowej, wywarł wpływ na wszystkie współczesne języki europejskie, a także część pozaeuropejskich i starożytnych. Od X wieku p.n.e. zapisywany jest alfabetem greckim. Obecnie, jako język nowogrecki, pełni funkcję języka urzędowego w Grecji i Cyprze. Jest też jednym z języków oficjalnych Unii Europejskiej. Po grecku mówi współcześnie około 15 milionów ludzi.

Chrystus Boleściwy

Przykłady Deesis

Przykładem Deesis w Polsce jest np. na obraz w Tumie pod Łęczycą (z 1161). Przypuszcza się, że mógł on zainspirować autora Bogurodzicy, która powstała w tym samym okresie i także zawiera motyw deesis.