Demokracja w Rosji - Polski Serwis Naukowy

Godło Centralnej Komisji Wyborczej Federacji Rosyjskiej ustanowionej w 1995 r.

Demokracja w Rosji w wielu okresach historii przybierała różne, niekiedy oryginalne formy ustrojowe, w innych z kolei niemal całkowicie zanikała ustępując monarchii absolutnej lub dyktaturze. Obecnie demokracja w Rosji uważana jest za słabo rozwiniętą, ale jednocześnie nieustannie ewoluującą.

Wybory parlamentarne w Rosji w 1917 roku były konsekwencją rewolucji w 1917 roku. Wybory odbyły się 25 listopada 1917 roku. Zakończyły się one zdecydowanym zwycięstwem eserowców, którzy zdobyli ponad dwa razy więcej głosów od bolszewików. Na dalszych miejscach znaleźli się kadeci oraz mienszewicy.

Wybory parlamentarne w Rosji w 1999 roku odbyły się 19 grudnia 1999 roku. Do zdobycia było 450 miejsc w rosyjskiej niższej izbie parlamentu Dumie Państowej.

Historia

Wiec pskowski. Obraz Wiktora Wasniecowa

Sobór Ziemski w 1612 r. Tłum zgromadzony przed Monastyrem Ipatiewskim prosi matkę Michaiła Romanowa, by pozwoliła mu wyjechać do Moskwy na koronację carską. Iluminacja książki z 1673 r.

Senat Rządzący, posiedzenie z dnia 7 maja 1901 r. – obraz pędzla Ilji Riepina z 1903 r. Muzeum Rosyjskie w Sankt Petersburgu.

Demokracja w średniowiecznej Rusi

Rosja należy do państw o starych tradycjach demokratycznych. W średniowieczu, w okresie rozbicia dzielnicowego Rusi, na obszarze pomiędzy Bałtykiem i Uralem istniała Republika Nowogrodzka (1136-1478), z której z czasem wyodrębniła się także Republika Pskowska (1348-1510), później wcielone do Wielkiego Księstwa Moskiewskiego. Władzę w republikach sprawował wiec złożony z bojarów i mieszczan, który m.in. ustalał wysokość podatków, wybierał księcia i zarazem posiadał prawo jego odwołania. Podobne ustroje posiadały w owych czasach: Islandia, Republika Wenecka i Republika Raguzy.

Kryzys konstytucyjny w Rosji 1993 (niekiedy przez zwolenników parlamentu określana mianem Drugiej Rewolucji Październikowej)– napięcie polityczne w Federacji Rosyjskiej pomiędzy prezydentem a parlamentem, wynikające ze sporu o kształt ustrojowy państwa.

Rewolucja październikowa – przejęcie przez partię bolszewików władzy w Rosji rozpoczęte w Piotrogrodzie w nocy z 7 na 8 listopada 1917 roku (według obowiązującego wtedy w Rosji kalendarza juliańskiego był to 24 i 25 października – stąd nazwa).

Demokracja w Carstwie Rosyjskim

W latach 1549-1653 były zwoływane przez cara (w okresie bezkrólewia przez Dumę) Sobory Ziemskie. Do ich kompetencji należały wybór cara oraz prawodawstwo, które mogło być dodatkowo sankcjonowane przez monarchę. W 1612 r. Sobór Ziemski Carstwa Rosyjskiego, złożony z mieszczan i bojarów ruskich, a także z wolnych chłopów, wybrał na cara księcia Michała Romanowa kończąc tym samym okres Wielkiej Smuty.

Republika Nowogrodzka lub Rzeczpospolita Nowogrodzka (rosyjski Новгородская республика lub Новгородская земля, staroruski Новгородская земьля) – średniowieczne państwo ruskie istniejące w latach 1136-1478, położone pomiędzy Bałtykiem a Syberią. Powstało na skutek usamodzielnienia się Księstwa Nowogrodzkiego w czasie rozbicia dzielnicowego Wielkiego Księstwa Kijowskiego. W państwie o ustroju feudalnym rozwinęła się z czasem specyficzna forma demokracji.

Zgromadzenie Ustawodawcze Rosji (ros. Всероссийское учредительное собрание, Konstytuanta) - najwyższy organ władzy ustawodawczej w Rosji w 1918 roku.

Demokracja w Imperium Rosyjskim

Duma jako organ władzy prawodawczej wykształciła się na Rusi już w X wieku. Prawo do uczestniczenia w Dumie posiadali aż do 1711 r. wyłącznie bojarzy, diakowie i dworiaństwo. W drugiej połowie XVII wieku carowie zaczęli umacniać swoją pozycję kosztem Dumy, wprowadzając rządy autokratyczne. W 1711 r. Duma została zastąpiona przez Senat Rządzący, który istniał do obalenia monarchii. Duma była ponownie reaktywowana jako bezpośrednie następstwo rewolucji w 1905-07 r. i istniała do 6 X 1917, kiedy rozwiązano ją na polecenie Rządu Tymczasowego. Po rewolucji październikowej została 12 XI 1917 demokratycznie wybrana Konstytuanta, którą jednak 6 I 1918 rozwiązali bolszewicy.

Państwowe Muzeum Rosyjskie w Sankt Petersburgu (ros. Государственный Русский музей, Gosudarstwiennyj Russkij Muziej) - muzeum zawierające największy w Sankt Petersburgu zbiór sztuki rosyjskiej i jeden z dwóch największych w Rosji (obok moskiewskiej Galerii Trietiakowskiej). Główny budynek muzeum znajduje się na ul. Inżeniernaja 4 - jest to Pałac Michajłowski, neoklasycystyczna siedziba wielkiego księcia Michała - brata carów Aleksandra I i Mikołaja I. Niektóre z sal muzealnych Pałacu zachowały bogaty wystrój w stylu włoskim.

Wielka Smuta (ros. Смутное время) – okres kryzysu Carstwa Rosyjskiego w latach 1598-1613, wywołany uzurpacją tronu carskiego, połączoną z interwencją wojsk polskich i szwedzkich.

Demokracja w Federacji Rosyjskiej

Do demokratycznych wyborów Rosja powróciła w ostatnich latach istnienia ZSRR w okresie pieriestrojki. 26 III 1989 odbyły się pierwsze alternatywne wybory do Zjazdu Deputowanych Ludowych, w którym zawiązała się opozycyjna Międzyregionalna Grupa Deputowanych. Pod jej naciskiem 15 III 1990 zniesiono konstytucyjną klauzulę o kierującej roli partii komunistycznej i proklamowano system wielopartyjny. 26 III 1990 odbyły się demokratyczne wybory do parlamentu Rosyjskiej FSRR oraz rad lokalnych. Przewodniczącym Rady Najwyższej Rosji obrano opozycjonistę Borysa Jelcyna, który w czerwcu 1991 zwyciężył w pierwszych wyborach prezydenckich w historii Rosji. W 1993 doszło do kryzysu konstytucyjnego, rozwiązania parlamentu i zniesienia radzieckiej konstutucji. Opór parlamentu przerodził się w pucz który został stłumiony przez wierne prezydentowi wojsko. Pierwsze poradzieckie wybory do Dumy odbyły się 12 XII 1993 r. wraz z wyborami do Rady Federacji i referendum konstytucyjnym. Kadencja pierwszej Dumy i Rady Federacji trwała 2 lata. Zniesiono wówczeas bezpośrednie wybory do Rady Federacji i wprowadzono klauzulę o tym, że tę Radę tworzą przewodniczący regionów (obierani bezpośrednio przez ludność) oraz przewodniczący parlamentów lokalnych. Kolejne wybory do Dumy odbyły się w 1995, 1999, 2003 i 2007 r. W 2000 zreformowano Radę Federacji – od tego czasu składa się z przedstawicieli powoływanych przez przewodniczących regionów oraz parlamenty lokalne. W 2005 zniesiono bezpośrednie wybory przewodniczących władzy wykonawczej regionów. Od tej pory kandydatów na przewodnioczących zgłasza prezydent a ich kandydaturę ma zatwierdzić lokalny parlament (przy braku zgody na kandydaturę prezydent posiada prawo do rozwiązania tego parlamentu).

Sobór Ziemski – zgromadzenie przedstawicieli stanów, głównie szlachty bojarskiej i duchowieństwa, w Rosji w XVI – XVII wieku. Należały do niego najważniejsze decyzje państwowe, w tym wybór carów.

Rewolucja rosyjska 1905 roku – ogólnokrajowy spontaniczny zryw skierowany zarówno przeciw rządowi, jak i przeciw przemocy państwa wobec obywateli. Wydarzenie to uważa się za początek zmian ustrojowych w Rosji, prowadzący do rewolucji 1917 roku.

Przypisy

Iwan D. Biеlajеw, Земские соборы на Руси (Moskwa: 1902).
Richard Pipes, Rosja carów, Warszawa 2006, str. 109-110