Dependencja - Polski Serwis Naukowy

Dependencja - termin wywodzący się z łacińskiego dependare, czyli "być rządzonym przez kogoś", "zależeć od kogoś". Obecnie termin dependencja stosowany w politologii, dotyczy dwóch rodzajów zależności terytoriów.

Pierwszy rodzaj dotyczy specyficznej formy zależności kolonialnej terytorium od metropolii. W sensie tym termin dependencja jest wyróżniany w języku polskim - w wielu innych językach jest on natomiast synonimem określenia "terytorium zależne". Obecnie istnieją cztery takie terytoria:

Wielka Brytania (), Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (ang. United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) – unitarne państwo wyspiarskie położone w Europie Zachodniej. W skład Wielkiej Brytanii wchodzą: Anglia, Walia i Szkocja położone na wyspie Wielka Brytania, Irlandia Północna leżąca w północnej części wyspy Irlandia. Guernsey, Jersey i Wyspa Man, posiadają odrębny status dependencji Korony brytyjskiej i nie wchodzą w skład Zjednoczonego Królestwa.

Rotuma - wyspa pochodzenia wulkanicznego na Oceanie Spokojnym, należy do Fidżi. Powierzchnia 44 km kwadratowych (z przybrzeżnymi wysepkami 47). 2,7 tysiąca mieszkańców (1986), głównie Polinezyjczycy. Odkryta w 1791 roku przez brytyjski statek Pandora podczas poszukiwań zbuntowanych marynarzy ze statku HMS Bounty. Od 1987 na wyspie działają dwie organizacje zbrojne, które walczą o niepodległość wyspy.

Dependencje Korony brytyjskiej - terytoria w praktyce zależne od Wielkiej Brytanii, choć formalnie nie wchodzące w skład Zjednoczonego Królestwa. Obecnie istnieją trzy takie dependencje: Guernsey, Jersey, Wyspa Man.

Dependencja Rossa - terytorium zależne Nowej Zelandii stanowiące konstytucyjną część tego państwa.

Drugi rodzaj dotyczy specjalnego statusu danego obszaru będącego formalnie integralną częścią jakiegoś państwa lub terytorium zależnego. Status taki mogą posiadać zarówno jednostki administracyjne jak ich części. Status dependencji może być ustalony formalnie (odpowiednią regulacją prawną) lub wynikać z tradycji pomimo braku formalnego ustanowienia takowego. Obecnie dependencje tego typu posiadają m.in.:

Nowa Zelandia (ang. New Zealand, język maoryski Aotearoa – Kraj Długiej Białej Chmury) – państwo wyspiarskie, położone na południowo-zachodnim Pacyfiku i składające się z dwóch głównych wysp (Północnej i Południowej) oraz szeregu mniejszych wysp, w tym Wyspy Stewart i Wysp Chatham. Archipelag Nowej Zelandii jest najdalej na południe wysuniętą częścią Oceanii, na południowy wschód od Australii. Tradycyjna maoryska nazwa państwa, Aotearoa, jest najczęściej tłumaczona jako Kraj długiej białej chmury. W skład Nowej Zelandii (a dokładnie w skład Commonwealth realm Nowej Zelandii, czyli są to terytoria stowarzyszone lub zależne Nowej Zelandii, ale wchodzące wraz z nią w skład wspólnej domeny królewskiej tudzież królestwa stowarzyszeniowego, połączonego unią personalną ze Zjednoczonych Królestwem i innymi Commonwealth realms) wchodzą również Wyspy Cooka i Niue, które są samorządne, oraz Tokelau i Dependencja Rossa.

Sark (ang. Sark, Isle of Sark, fr. Sercq, serc. Sèr) - czwarta co do wielkości wyspa należąca do archipelagu Wysp Normandzkich, dependencja i administracyjnie część Baliwatu Guernsey. De facto feudalna monarchia dziedziczna pod władzą seniora, uznająca zwierzchność króla Anglii.

Antigua i Barbuda - dwie dependencje: Barbuda oraz Redonda

Fidżi - Rotuma

Grenada - Carriacou and Petite Martinique

Guernsey - dwie dependencje: Alderney, Sark

Gwadelupa - trzy dependencje (nie są formalnie jednostkami administracyjnymi): Marie-Galante, La Désirade, Les Saintes (do 2007 dependencjami były też wyspy Saint-Barthélemy i Saint-Martin)

Mauritius - trzy dependencje: Agalega Islands, Cargados Carajos, Rodrigues

Święta Helena - dwie dependencje: Wyspa Wniebowstąpienia, Tristan da Cunha (uwaga: w wyniku uchwalenia The St Helena, Ascension and Tristan da Cunha Constitution Order 2009, która weszła w życie 1 września 2009, formalnie przestał być stosowany termin dependencje odnośnie tych dwóch terytoriów)

Wenezuela - Dependencje Federalne (wyspy położone na Morzu Karaibskim z dala od wybrzeża)

Historycznie dependencji tego typu było więcej, np.:

Tristan da Cunha – archipelag sześciu wysp wulkanicznych, położonych w południowej części Oceanu Atlantyckiego. Główna wyspa, Tristan da Cunha, jest jedną z najbardziej odosobnionych, zamieszkanych wysp na świecie. Najbliższym sąsiedztwem są położona 2420 km na północ Wyspa Świętej Heleny, wraz z którą Tristan da Cunha wchodzi w skład kolonii Wyspa Świętej Heleny, Wyspa Wniebowstąpienia i Tristan da Cunha (do 2009 ze statusem dependencji), i położony 2800 km na wschód Kapsztad.

La Désirade – wyspa w archipelagu Gwadelupy na wschód od Grande-Terre stanowiąca część gminy la Désirade, do której należą również dwie wysepki Petite-Terre.

Georgia Południowa i Sandwich Południowy były dependencją Falklandów

przed ustanowieniem w 1962, obecne Brytyjskie Terytorium Antarktyczne było trzema osobnymi dependencjami Falklandów (Ziemia Grahama, Orkady Południowe, Szetlandy Południowe)

obszary obecnych Francuskich Terytoriów Południowych i Antarktycznych były do 1955 dependencją francuskiego Madagaskaru

Wyspy Lojalności były dependencją Nowej Kaledonii

Kajmany oraz Turks i Caicos były do 1959 dependencjami Jamajki

Wallis i Futuna była do 1961 dependencją Nowej Kaledonii

Przypisy

W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych. Wierdza Powszechna, Warszawa 1989.
M. Sobczyński, "Państwa i terytoria zależne. Ujęcie geograficzno-polityczne", s. 404-409. Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2006. ISBN 87-7441-530-4
Antarctica and the Southern Ocean - New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade
Géographie
The St Helena, Ascension and Tristan da Cunha Constitution Order 2009