Zasięg dialektu północnokresowego wg Zofii Kurzowej

Dialekt północnokresowy – zespół dość zróżnicowanych gwar powstawały stopniowo po zawarciu unii lubelskiej w roku 1569 na obszarach Wielkiego Księstwa Litewskiego i istniejący współcześnie. Jego cechy są wynikiem nałożenia się języka polskiego na substrat białoruski i litewski. Najbardziej zbliżony jest do gwary białostockiej dialektu mazowieckiego.

Geneza dialektu

W procesie kształtowania się dialektu północnokresowego odegrały główną rolę dwa zjawiska:

Proces napływu na Litwę fal osadniczych z Mazowsza i Podlasia tzn. mazowieckiej szlachty zagrodowej, rzemieślników, drobnego mieszczaństwa, duchowieństwa, ludności dworskiej i żołnierzy zaznaczył się w okresie istnienia Rzeczypospolitej Obojga Narodów w wiekach XVI-XVIII, chociaż istniały też wcześniejsze fale osadnictwa z okresu XIII-XV stulecia. Śladem tych fal osadniczych jest pokrewieństwo według wielu cech dialektu północnokresowego z dialektem mazowieckim.

Drugi z procesów językotwórczych – polonizacja warstw feudalnych możnowładztwa litewsko-ruskiego Wielkiego Księstwa Litewskiego przebiegał nierównomiernie. Warstwa feudalna na Żmudzi, Suwalszczyźnie, w Auksztocie uległa polonizacji już przed zawarciem unii lubelskiej, na co wskazują relacje Macieja Miechowity (1517 r.) oraz Rotundusa Mieleckiego (1576 r.). Istotną rolę odegrał tu Kościół katolicki genetycznie wywodzący się od Kościoła katolickiego w Polsce oraz unia horodelska z roku 1413, w wyniku której pogańskie do niedawna, świeżo ochrzczone w 1387 roku rody litewskie, a od 1413 także żmudzkie zostały adoptowane do rodów i herbów polskich. Horodelskie obdarowanie herbami i adoptowanie do polskich rodów nie objęło wszakże rodzin prawosławnych bojarów ruskich. Na ziemiach ruskich Wielkiego Księstwa Litewskiego proces przyjmowania kultury polskiej nabrał tempa dopiero po unii lubelskiej w 1569, chociaż początek tego zjawiska został zainicjowany wcześniej przez docierającą na ziemie białoruskie reformację. Poważnym ośrodkiem polskojęzycznej reformacji był od lat 30. XVI wieku Królewiec, a nieco później dwór Radziwiłłów, którym zawdzięczać należy wydanie w roku 1563 w języku polskim Biblii zwanej brzeską, a kilka lat później Biblii nieświeskiej (1572 r.). Jednakże do połowy XVII wieku polskojęzyczność ograniczała się w Wielkim Księstwie do wąskiej warstwy magnaterii, bogatej i częściowo średniej szlachty. Ludność wieśniacza Wielkiego Księstwa mówiła po rusku bądź litewsku, przeważająca część szlachty drobnej i znaczne odłamy średniej używały języka ruskiego, podobnie jak uboższe mieszczaństwo. Należy jednak odnotować, że znajomość i wpływy języka starobiałoruskiego w Wielkim Księstwie Litewskim systematycznie kurczyły się, na co wskazują perypetie Szymona Budnego, który podjął w latach sześćdziesiątych XVI wieku próby rozpowszechniania literatury reformacyjnej w języku starobiałoruskim. Brak szerokiego kręgu odbiorców tego języka skłonił go do tworzenia swych utworów po polsku. Był to wyraźny regres w porównaniu z pierwszą połową XVI wieku, kiedy Franciszek Skaryna wydawał dzieła w języku starobiałoruskim. Nowy etap w rozprzestrzenianiu się języka polskiego na Litwie otworzyła kontrreformacja, a zwłaszcza jezuickie kolegia stanowiące jej awangardę intelektualną. Największe z nich wileńskie, podniesione do rangi akademii w roku 1579, stanowiło kuźnię elit intelektualnych w Wielkim Księstwie.

Wielkie znaczenie dla upowszechnienia się północnokresowej wersji polszczyzny miały dwa wydarzenia historyczne: unia brzeska oraz wojna z Rosją w latach 1654-1667. Zawarcie międzywyznaniowej unii w Brześciu Litewskim w roku 1596 otwarło nowy okres polonizacji ruskiej i prawosławnej szlachty w Koronie i Wielkim Księstwie Litewskim. W efekcie w pierwszej połowie XVII stulecia spolonizowaniu uległa znaczna część średniej i drobnej szlachty ruskiej. Natomiast w latach 1654-1667 wyniszczająca i okresowo granicząca z ludobójstwem polityka carska na opanowanych terenach ruskich spowodowała wytępienie lub wywiezienie w głąb państwa moskiewskiego znacznej części szlachty, mieszczaństwa i ludności chłopskiej. Po zakończeniu działań wojennych na wyludnione tereny napłynęła nowa szlachta i mieszczaństwo w dużej mierze polskojęzyczne.

Spowodowało to w okresie od końca lat 60. XVII wieku do połowy lat 90. XVIII wieku spolonizowanie warstw szlacheckiej i znacznej części mieszczańskiej w Wielkim Księstwie Litewskim. W 1697 roku język ruski został usunięty z ksiąg sądowych, grodzkich i urzędów Wielkiego Księstwa. Równocześnie następował proces rutenizacji chłopstwa.

Jednakże aż do połowy XIX wieku był dialekt północnokresowy językiem kulturalnym warstw wyższych szlachecko-mieszczańskich pozbawionym naturalnego zaplecza w postaci gwar ludowych. Większość ludności chłopskiej mówiła po rusku i litewsku.

Powstanie gwar ludowych dialektu północnokresowego

Przełomowe znaczenie w upowszechnianiu się mowy polskiej wśród ludności chłopskiej miało uwłaszczenie chłopów w roku 1864. Awansująca ekonomicznia uwłaszczona ludność wiejska, dotąd litewskojęzyczna i białoruskojęzyczna, przejęła język szlachty i uległa polonizacji. Powstał zwarty obszar języka polskiego, w znacznej mierze zachowany do dzisiaj i ciągnący się od Podlasia do Łotwy poprzez Ziemię Grodzieńską, Ziemię Wileńską aż po Berezynę.

Obok kulturalnego dialektu północnokresowego powstały ludowe gwary północnokresowe. Był to istotny fakt, ponieważ język polski będący dotąd językiem warstw bogatszych i osobliwością w otoczeniu litewskim i białoruskim, stał się pełnoprawnym językiem ludu. Dzięki temu potrafił przetrwać do dnia dzisiejszego.

Jest to sytuacja będąca przeciwieństwem tej, w której znalazł się dialekt południowokresowy. Pomimo tego, że pokaźne grupy greckokatolickiej szlachty i mieszczaństwa uległy polonizacji, to większość chłopstwa pozostała przy języku ruskim. W Galicji Wschodniej po uwłaszczeniu chłopstwa w 1848 roku włościanie nie przyjęli języka polskiego, ponieważ zapobiegł temu silnie rozwijający się od lat 1837-1848 nacjonalizm ukraiński i poczucie odrębności Rusinów wspierane energicznie przez władze w Wiedniu. Dlatego na kresach południowo-wschodnich polszczyzna nie wytworzyła zwartego obszaru językowego, a tylko setki mniejszych bądź większych miejsc występowania w otoczeniu ukraińskim ciągnących się od Przemyśla, Jarosławia poprzez Lwów, Trembowlę, Tarnopol, Skałat aż po Kamieniec Podolski.

Na kresach północno-wschodnich po uwłaszczeniu w roku 1864 nie istniał jeszcze wykształcony nacjonalizm litewski i białoruski, który mógłby zapobiec polonizacji świeżo uwłaszczonej ludności wiejskiej. Istniały natomiast resentymenty antyrosyjskie, które silnie zbliżały tę ludność do kultury polskiej. Sam proces przechodzenia chłopów litewskojęzycznych na język polski został zainicjowany już w latach 50. XIX stulecia i miał ważne uzasadnienie socjolingwistyczne. Otóż na pierwotnym pograniczu litewsko-(biało)ruskim ludność tam zamieszkująca doświadczała zjawiska zwanego "rozluźnieniem się więzów językowych". Polegało ono na braku silniejszego przywiązania do obu pogranicznych języków skoro musiano znać je obydwa by móc się porozumieć z sąsiadem. Dochodziło do mieszanych małżeństw litewsko-białoruskich, w których współmałżonkowie mówiący odmiennymi językami nie potrafili się zrozumieć. Potrzebny był zatem język uniwersalny zrozumiały dla obu współmałżonków i takim też stała się polszczyzna. Dzieci z małżeństw mieszanych znały już jedynie język polski, gdyż tylko w tym języku mogły porozumieć się z oboma rodzicami. Polonizacja chłopstwa litewskiego na pograniczu litewsko-białoruskim doprowadziła do wytworzenia się dwóch obszarów polskojęzycznych: trocko-wileńskiego oraz skupiska wokół Brasławia i Jeziorosów. Polonizacja litewskich wiosek pociągnęła za sobą polonizację sąsiednich wiosek białoruskich, jednakże efekty obu procesów nie były jednakowe. O ile litewscy chłopi przyjmowali język polski i polską świadomość narodową, to chłopi białoruscy stawali się dwujęzyczni, gdzie język polski był "językiem drugim" – oficjalnym po "języku domowym" białoruskim. Z tego względu nie doszło do pełnego przyswojenia przez chłopów białoruskich polskiej świadomości narodowej. Mieszkańcy określali się jako tutejsi i mieli trudności z określeniem własnego poczucia narodowego. Sytuacja taka uległa znaczącej zmianie dopiero w dwudziestoleciu międzywojennym, kiedy to polska świadomość narodowa zakorzeniła się silniej wśród nich. Ważną rolę w przyswojeniu języka polskiego przez ludność białoruskojęzyczną odegrało jej wyznanie katolickie. W ciągu kilku wieków po chrzcie Litwy wzdłuż dawnego pogranicza bałtyjsko-ruskiego ukształtował się bowiem pas zasiedlony przez białoruskojęzyczną ludność katolicką. Byli to potomkowie zeslawizowanych Bałtów, którzy po 1387 przyjęli wiarę katolicką pozostając jednakże przy języku starobiałoruskim. Właśnie ta grupa ludności przyjęła język polski za własny język mówiony.

Warto zauważyć, że proces przyjmowania przez ludność chłopską języka polskiego i polskiej kultury, mimo że zdeterminowany przez warunki socjologiczne, był jednak całkowicie dobrowolny.

czytaj dalej: [2], [3]