Chełmska diecezja katolicka istniała od 1375 do 1807 r. Wcześniej, ok. 1220 r., powstała chełmska diecezja prawosławna. W latach 1596-1875 istniała również chełmska diecezja unicka.

Katolicka diecezja chełmska powstała na terenach tzw. Grodów Czerwieńskich, będących przedmiotem sporów pomiędzy Rurykowiczami a monarchią pierwszych Piastów. W I poł. XIII w. Chełm stał się stolicą potężnego księstwa halicko-włodzimierskiego, stworzonego przez Daniela Romanowicza Halickiego (utworzył on w Chełmie diecezję prawosławną). O schedę po tym państwie rozegrała się w latach 1340-1387 walka pomiędzy Polską, Litwą i Węgrami. Teren byłych Grodów Czerwieńskich (część włodzimierską księstwa) opanował ok. 1340 r. Kazimierz III Wielki. Dalsze walki o Ruś Halicką ze Lwowem i Haliczem oraz nacisk Litwinów spowodowały, że król Polski zgodził się oddać w lenno tereny włodzimierskie księstwa poprzedniemu jego władcy, Jerzemu Narymuntowiczowi, bratankowi nienarodzonego jeszcze wówczas Władysława Jagiełły, jako księstwo bełskie. Księstwo to było formalnie lennem zarówno Polski i Litwy. W samym Chełmie Polacy pozostawili dla zapewnienia swoich praw załogę wojskową.

Początki diecezji

Kazimierz Wielki próbował na zajmowanych prawosławnych terenach zorganizować kościół katolicki. Planowano utworzenie metropolii halickiej z kilkoma sufraganiami. Jedna z nich miała mieć siedzibę w Chełmie. 20 maja 1358 lub 1359 r. franciszkanin Tomasz z Sienna otrzymał nominację papieską na biskupstwo chełmskie jako sufraganię metropolii gnieźnieńskiej (arcybiskupstwo w Haliczu jeszcze nie zostało zorganizowane). Opisane wyżej okoliczności nie pozwoliły erygować diecezji, a biskup chełmski pozostał w Krakowie i pracował jako biskup pomocniczy diecezji krakowskiej. Diecezję, jako sufraganię metropolii halickiej (od 1412/1414 lwowskiej), powstałej w 1366 r., erygował dopiero w 1375 r. papież Grzegorz XI bullą z 13 lutego. W 1377 r. Ludwik Węgierski usunął Jerzego Narymuntowicza i powstały warunki do faktycznej organizacji diecezji. W 1377 r. król węgierski Ludwik, wraz ze swoim namiestnikiem na Rusi Władysławem Opolczykiem, uzyskał u papieża Grzegorza XI zgodę na utworzenie Metropolii halickiej z sufraganami: w Przemyślu, Włodzimierzu i Chełmie. Bulla nominacyjna została wydana 13 lutego 1377 r. Nie postępowała ta nominacja jednak szybko. Dopiero w 1388 r. biskupem został mianowany franciszkanin Stefan ze Lwowa). W 1388r, utworzona jednocześnie została ziemia chełmska jako samodzielna jednostka administracyjna, korzystająca z praw niemal równych województwu i ustanowiono niedźwiedzi herb Chełma. Nie kwapił się bp Stefan z objęciem sufraganii, pozostając kolejno biskupem pomocniczym kamieńskim, poznańskim i włocławskim. Przyczyną była prawdopodobnie niepewna jeszcze do końca sytuacja polityczna terenów diecezji, a i brak uposażenia biskupstwa miał pewnie niemałe znaczenie. Dopiero gdy arcybiskup metropolii halickiej, Jakub Strzemię, zaczął organizować na terenie diecezji chełmskiej pierwsze parafie (10), nominat pojawił się ok. 1404 r. w swojej siedzibie, bojąc się prawdopodobnie likwidacji biskupstwa. Sprawę komplikowały jeszcze pretensje biskupów lubuskich do tych terenów, odrzucone przez papieża w 1375 r., ale wciąż ponawiane. Jego działania nie były zbyt imponujące, gdyż w 1409 r. diecezję chełmską włączono do litewskiej diecezji łuckiej (wcześniej włodzimierskiej). Było to również wyrazem trwającego ciągle sporu pomiędzy Polską a Litwą o tereny diecezji. Unia horodelska (1413) ostatecznie potwierdziła, że ziemia chełmska należy do Polski, jednocześnie przywrócono diecezję chełmską. Mianowany w 1417 r. biskupem dominikanin Jan Biskupiec otrzymał od Władysława Jagiełły jako uposażenie biskupstwa 8 wsi i mógł przystąpić do budowy struktury kościelnej oraz rozpocząć walkę o rząd dusz z dominującym na terenie jego diecezji prawosławiem. Wśród biskupów chełmskich warto wymienić jeszcze takich jak np. :

Obszar diecezji

Diecezja miała wówczas ok. 19 000 km² i była jedną z mniejszych w państwie polsko-litewskim. Według bulli z 1375 r. miała być identyczna jak wcześniej powstała diecezja prawosławna. Ostatecznie objęła teren województwa bełskiego (do 1462 r. lennego księstwa w posiadaniu książąt mazowieckich) bez powiatu lubaczowskiego (diecezja przemyska) i dwóch parafii (Radziechów, Busk), należących do arcybiskupstwa lwowskiego. Oczywiście należał do niej teren ziemi chełmskiej, będącej enklawą województwa ruskiego, oddzieloną od pozostałej części województwa, województwem bełskim. Ponadto na zachodzie należały do niej okolice Biłgoraja z województwa lubelskiego (do 1474 r. sandomierskiego), a na wschodzie dwie parafie z województwa wołyńskiego (do 1569 r. należącego do Wielkiego Księstwa).