Diecezje pruskie - Polski Serwis Naukowy

Diecezje w Prusach w XIII wieku

Diecezje pruskie – biskupstwa na podbijanym w XIII w. terytorium Prus.

Pierwszą diecezją była diecezja chełmińska położona na ziemi chełmińskiej. Papież Innocenty III w 1216 r. mianował pierwszego biskupa misyjnego mnicha cysterskiego Chrystiana, którego w 1218 r. nazwano biskupem Prus. Papież Honoriusz III bullą Cum in partibus z 5 maja 1218 upoważnił Chrystiana do podzielenia Prus na dwie lub więcej diecezji i wyświęcenia dla nich biskupów.

Diecezja pomezańska - jedna z czterech diecezji pruskich położona pomiędzy Warmią a ziemią chełmińską. Katedrą diecezjalną była katedra w Kwidzynie.

Zakon krzyżacki – pełna nazwa brzmi: Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie (Zakon Krzyżacki, Zakon Niemiecki, łac. Ordo fratrum domus hospitalis Sanctae Mariae Theutonicorum in Jerusalem, Ordo Teutonicus, OT, niem. Orden der Brüder vom Deutschen Haus Sankt Mariens in Jerusalem, Deutscher Orden, DO) – zakon rycerski, jeden z trzech największych, obok joannitów i templariuszy, które powstały na fali krucjat w XII wieku. Zakon na wiele setek lat opanował obszary późniejszych Prus Wschodnich oraz dzisiejszej Łotwy i Estonii tworząc z tych ziem Prusy Zakonne. Zakon podbił także niektóre ziemie Polski i Litwy.

Sprowadzenie Krzyżaków (1226) oraz uwięzienie Chrystiana przez Sambijczyków (1233-1239) skomplikowały sytuację. Kolejny papież Grzegorz IX bullą Cum exultatione spiritus z 30 maja 1236 polecił swemu legatowi Wilhelmowi z Modeny podzielić Prusy na trzy diecezje, do czego nie doszło na skutek działań bp. Chrystiana.

Diecezja chełmińska została utworzona 28 lipca 1243 roku decyzją legata papieskiego Wilhelma z Modeny, a zniesiona bullą papieża Jana Pawła II z 25 marca 1992 r.

Wilhelm z Modeny, Guglielmo de Savoy, Guglielmo de Chartreaux (ur. 1184?, zm. 31 marca 1251) – włoski duchowny, z zakonu kartuzów. Wicekanclerz Św. Kościoła Rzymskiego 1219-1222, biskup Modeny 1222-1233, kardynał-biskup Sabiny od 28 maja 1244. Sprawował także urząd penitencjariusza apostolskiego.

Dopiero 29 lipca 1243 r. papież Innocenty IV ponownie upoważnił Wilhelma do podziału diecezji. Tak też się stało i Wilhelm stworzył trzy diecezje w podbijanych Prusach oraz jedną na ziemi chełmińskiej. W liście z 30 lipca papież powiadomił Chrystiana o podziale i polecił mu wybrać jedną (sugerował chełmińską). Listem do Krzyżaków z października 1243 potwierdził podział Prus.

Cystersi (łac. Cistercienses, pełna łacińska nazwa Ordo Cisterciensis, skrót OCist.) – zakon katolicki wywodzący się z benedyktynów i posługujący się regułą benedyktyńską, założony w 1098 r. przez Roberta z Molesme, pierwszego opata z Cîteaux (z łac. Cistericium) (obecnie Saint-Nicolas-lès-Cîteaux) we Francji. Nazwa zakonu pochodzi od łacińskiej nazwy tego właśnie miejsca (Cistertium - to określenie z kolei pochodzi od sformułowania cis tertium lapidem - "przy trzecim kamieniu (milowym)"). Pierwsze klasztory powstały w La Ferté (1113), Pontigny (1114), Clairvaux (1115) i Morimond (1115).

Ziemia chełmińska (niem. Kulmerland) – kraina historyczna i region geograficzny, do których początkowo zaliczano obszar leżący w łuku Wisły pomiędzy jej prawym, wschodnim brzegiem a Drwęcą na południu i Osą aż do jej ujścia na północy. Dwa główne i najstarsze (prawa miejskie 1233 r.) miasta ziemi chełmińskiej to Chełmno – od którego pochodzi nazwa regionu i Toruń, położone nad Wisłą.

Były to diecezje:

Prusy oddano w lenno wielkiemu mistrzowi krzyżackiemu Gerhardowi von Malbergowi.

Wszystkie cztery diecezje były podporządkowane nowej metropolii Prus, Inflant i Estonii, co potwierdził papież Aleksander IV bullą Cum universis z 31 marca 1255 r., wydanej z okazji ustanowienia stolicy metropolii w Rydze.