Dymitr Bortniański (ros. Дмитрий Степанович Бортнянский, ukr. Дмитро Степанович Бортнянський, ur. 28 października 1751 w Głuchowie, zm. 10 października 1825 w Sankt Petersburgu) − ukraiński kompozytor, śpiewak i dyrygent.

Ród Bortniańskich wywodzi się z Łemkowszczyzny, ze wsi Bartne (łem. Bortne). Ojciec kompozytora, Stefan Szkurat, osiadły na Ukrainie w Głuchowie, zmienił nazwisko na bardziej szlachecko brzmiące Bortniański (od nazwy rodzinnej wsi). Matka kompozytora pochodziła z rosyjskiego rodu szlacheckiego Tołstych.

Podstawy wykształcenia muzycznego otrzymał Bortniański w Głuchowie, w istniejącej tu od 1740 r. szkole śpiewaków cerkiewnych. Od 1759 r. śpiewał w carskiej kapeli chóralnej w Petersburgu. Tu uczył się śpiewu i teorii muzyki, a ponadto kompozycji u Baldassara Galuppiego. Po wyjeździe Galuppiego z Petersburga Bortniański kontynuował u niego studia w Wenecji. W l. 1769-'79 przebywał w Wewnecji, Bolonii i Rzymie. Podczas pobytu we Włoszech napisał szereg kompozycji religijnych do tekstów łacińskich oraz wystawił trzy opery (Creonte, Quinto Fabio, Alcide), które spotkały się u współczesnych z dużym uznaniem. Po powrocie do Rosji został dyrygentem carskiej kapeli chóralnej, a od 1796 r. dyrygentem muzyki wokalnej i kierownikiem tejże kapeli. Działając na tym stanowisku, napisał wiele kompozycji religijnych i przyczynił się do znacznego podniesienia poziomu zespołu chóralnego. Ponadto Bortniański był związany z nadwornym zespołem muzycznym carewicza Pawła w Gatczynie i Pawłowsku. Tu kierował oprawą muzyczną wszelkich uroczystości dworskich, uświetniajac je własnymi kompozycjami (opery, utwory kameralne), napisanymi na użytek dworu.

Bortniański jest najwybitniejszym kompozytorem rosyjskiego kręgu kulturowego XVIII w. Jego styl operowy opiera się na zdobyczach włoskiej opery osiemnastowiecznej. Świadczą o tym obszerne arie skonstruowane z rozległymi partiami recytatywu akompaniowego i płynna melodyka typu bel canto. Rodzime tradycje przejawiają się w szerokim wykorzystywaniu chórów. Późniejsze opery, wystawione na dworze carewicza Pawła w wykonaniu amatorów ("Sokoł", "Święto seniora", "Syn-konkurent lub nowoczesna Stratonika"), wykazują wpływy francuskiej opery komicznej.

Twórczość instrumentalna Bortniańskiego ma wyraźne powiązania z muzyką klasycystyczną (np. Mozarta). Uwidacznia się to zarówno w formie, jak i w przejrzystej fakturze. Melodyka części powolnych jego sonat i innych utworów instrumentalnych nosi cechy stylu bel canto i odznacza się melancholijno-sentymentalnym charakterem.

Twórczość religijna Bortniańskiego reprezentuje szczytowe osiągnięcie rosyjskiej muzyki cerkiewnej XVIII w. Najbogatszą dziedzinę tej twórczości stanowią wielogłosowe koncerty religijne a capella. Są to obszerne kompozycje złożone z trzech lub czterech części, kontrastujących ze sobą pod względem tempa, faktury i typu melodyki. Kompozytor przeciwstawia partie solowe, duety lub tercety partiom chóralnym, części szybkie – częściom powolnym. Monumentalne pod względem brzmieniowym finały maja niekiedy formę fugi. W melodyce koncertów kompozytor wykorzystuje zwroty zaczerpnięte ze starocerkiewnych śpiewów znamiennych, łącząc je ze zwrotami typowymi dla ukraińskich i rosyjskich pieśni oraz włoską kantyleną operową. Brzmienie chórów świadczy o doskonałym opanowaniu przez Bortniańskiego techniki chóralnych śpiewów cerkiewnych. Szczególnie interesujące są pod tym względem koncerty na dwa chóry. Koncerty religijne Bortniańskiego cieszyły się w Rosji popularnością przez cały XIX w. Mimo zaniechania ich wykorzystania w praktyce liturgicznej są wykonywane w koncertach do dzisiaj. Mistrzostwo zastosowanej w nich techniki wielogłosowości podziwiał Hector Berlioz. Obecnie twórczość Bortnianskiego przeżywa swój renesans w repertuarze rosyjskich i ukraińskich instytucji muzycznych.

O przynależność narodową i kulturalną kompozytora od wielu lat sprzeczają się rosyjscy i ukraińscy naukowcy.

Przypisy

Bibliografia

1. Dobrochotow B.: Dymitro Stiepanowicz Bortnianski, Moskwa 1950
2. Kiełdysz J.: Rosyjska muzyka XVIII w., Moskwa 1965
3. Lissa Z.: Historia muzyki rosyjskiej, Kraków 1955
4. Rabinowicz A.: Opera rosyjska do Glinki, Moskwa 1948
5. Wolinskij J.: Dymitro Bortnianski i Zachodnia Ukraina w: Muzykologia ukraińska t. VI, Kijów 1971