Dolina Białej Wody - Polski Serwis Naukowy

Widok z Polany Biała Woda

Widok z Polany pod Wysoką

Ściany Młynarza nad górną częścią Doliny Białej Wody

Litworowy Staw w Dolinie Litworowej, w tle Ganek

Panorama z Doliny Litworowej

Fotografia Walerego Eljasza-Radzikowskiego

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Dolina Białej Wody

Dolina Białej Wody (słow. Bielovodská dolina, Podúplazská dolina, niem. Poduplaskital, Alpengrund, węg. Poduplaszki-völgy) – prawe odgałęzienie Doliny Białki. Położona jest na terytorium Słowacji, po północnej stronie Tatr Wysokich.

Biała Woda, również Biała Woda Białczańska (słow. Biela voda, niem. Poduplazkibach, węg. Poduplaszki-patak) – potok płynący Doliną Białej Wody w słowackich Tatrach. Jest głównym ciekiem wodnym tej doliny. Powstaje pod progiem Doliny Kaczej (na wysokości ok. 1420 m n.p.m.) z połączenia Kaczego Potoku i Litworowego Potoku. Na wysokości granicy polsko-słowackiej (ok. 1075 m n.p.m.) łączy się z Rybim Potokiem (płynącym Doliną Rybiego Potoku z Morskiego Oka) i razem tworzą rzekę Białkę. Biała Woda ma kilka większych dopływów w obrębie Doliny Białej Wody, są to: Ciężki Potok, Świstowy Potok, Rówienkowy Potok, Litworowa Woda, Żabi Potok Białczański i Spismichałowy Potok.

Dolina Białki – największa z tatrzańskich dolin walnych po północnej stronie gór (druga co do wielkości w całych Tatrach). Cały jej obszar to ok. 75 km², długość głównej gałęzi ok. 13,0 km. Położona jest w Tatrach Wysokich w granicach Polski i Słowacji (po ok. 50% powierzchni). W kierunku południowym rozgałęzia się na liczne, mniejsze doliny o bogatej rzeźbie glacjalnej. Są to:

Charakterystyka

Jest to największa ze słowackich dolin tatrzańskich po tej stronie Tatr (jej długość wynosi ponad 10 km). Jej stoki są zalesione i tylko górna część doliny jest skalista. Jej dnem płynie Biała Woda (Biela voda), która po połączeniu się z Rybim Potokiem tworzy rzeczkę Białkę.

Rumanowy Szczyt (słow. Rumanov štít) – dwuwierzchołkowy szczyt o wysokości 2428 m n.p.m. położony w głównej grani Tatr Wysokich na terytorium Słowacji.

Świstowe Turnie (słow. Svištové veže) – grupa pięciu turni w Świstowej Grani (Hrebeň Svišťových veží) oddzielającej Dolinę Świstową od Doliny Rówienki w słowackich Tatrach Wysokich. Ciągną się w bocznej, północno-zachodniej grani Świstowego Szczytu i opadają do głównego ciągu Doliny Białej Wody. W grani tej, poczynając od Świstowego Szczytu znajdują się kolejno (Świstowe Turnie wytłuszczone):

Słowacka nazwa Biela voda obejmuje Białkę razem ze źródłową Białą Wodą. Słowacy traktują je jako jeden ciek, którego dopływem jest Rybi Potok. Podobnie rzecz ma się z dolinami: Dolina Białki i Dolina Białej Wody obejmowane są wspólnym mianem Bielovodská dolina.

Dolina wyrzeźbiona została w granicie, jedynie część masywu Szerokiej Jaworzyńskiej zbudowana jest ze skał osadowych. Posiada klasyczny kształt żłobu lodowcowego i w górnej części kilka typowych dla lodowcowej rzeźby dolin wiszących z kotłami lodowcowymi. Do Doliny Białej Wody dolinki te opadają wysokimi ścianami stawiarskimi z wodospadami. Na dnie doliny jest kilka polan: Polana Biała Woda, Polana pod Upłazki, Polanka pod Aniołami i Polana pod Wysoką. Na niedostępnych ścianach skalnych uchowały się cenne gatunki roślin, a w bocznych zamkniętych dla turystów dolinkach są jedne z największych w Tatrach mateczniki niedźwiedzi.

Dolina Staroleśna (słow. Veľká Studená dolina, niem. Großes Kohlbachtal, węg. Nagy-Tarpataki-völgy) – jedna z największych dolin tatrzańskich położonych na terenie Słowacji. Otwarta w kierunku południowo-wschodnim łączy się z Doliną Małej Zimnej Wody (Malá Studená dolina), tworząc Dolinę Zimnej Wody. System Doliny Zimnej Wody i jej dwóch gałęzi tworzy dolinę walną.

Litworowy Szczyt (słow. Litvorový štít) – zwornikowy szczyt o wysokości 2423 m n.p.m. położony na terenie Słowacji w głównej grani Tatr. Od Litworowego Szczytu główna grań Tatr prowadzi początkowo w kierunku południowym, później w południowo-wschodnim przez Litworową Przełęcz do Zadniego Gerlacha (Zadný Gerlach), zaś w kierunku wschodnim przez Wielicką Przełęcz na Wielicki Szczyt (Velický štít) i dalej przez Polski Grzebień (Poľský hrebeň) do Małej Wysokiej (Východná Vysoká). W kierunku północno-zachodnim odchodzi boczna grzęda oddzielająca Dolinę Litworową (Litvorová kotlina) od Doliny Kaczej (Kačacia dolina). Grań główna na tym odcinku graniczy z systemem Doliny Białej Wody (Bielovodská dolina) (do niego należą doliny Kacza i Litworowa) oraz z Doliną Wielicką (Velická dolina).

Topografia

Dolinę otaczają granie, wśród których wznoszą się szczyty: Młynarz (Mlynár), Rysy, Wysoka (Vysoká), Ganek, Rumanowy Szczyt (Rumanov štít), Żłobisty Szczyt (Zlobivá), Zmarzły Szczyt (Popradský Ľadový štít), Batyżowiecki Szczyt (Batizovský štít), Zadni Gerlach (Zadný Gerlach), Mała Wysoka (Východná Vysoká), Świstowy Szczyt (Svišťový štít), Mały Jaworowy Szczyt (Malý Javorový štít), Szeroka Jaworzyńska (Javorinská Široká). Na odcinku od Rysów do Małego Jaworowego Szczytu ograniczona jest od południa granią główną Tatr.

Tatry Wysokie (słow. Vysoké Tatry, niem. Hohe Tatra, węg. Magas-Tátra) – najwyższa część Tatr o charakterze alpejskim, rozciągająca się pomiędzy Tatrami Zachodnimi od strony zachodniej oraz Tatrami Bielskimi od strony północno-wschodniej. W linii prostej odległość między granicznymi przełęczami wynosi ok. 16,5 km, zaś ściśle wzdłuż grani ok. 26 km. Tatry Wysokie zajmują obszar około 340 km² (czyli nieco mniej niż Tatry Zachodnie), z czego większość (260 km²) znajduje się na Słowacji.

Christian Hohenlohe właściwie Christian Kraft, Fürst zu Hohenlohe-Öhringen, Herzog von Ujest (ur. 21 marca 1848 Öhringen, zm. 14 maja 1926 Somogy) – syn Hugona zu Hohenlohe-Öhringen oraz Pauliny von Fürstenberg, potomek ks. Fryderyka Ludwika Hohenlohe. Książę, generał, polityk, właściciel dóbr ziemskich na Dolnym i Górnym Śląsku oraz na Węgrzech, w tym w Tatrach. Przemysłowiec górnośląski. Żonaty z Otylią, księżną Lubraniec-Dąmbski, z domu Brauns.

Dolina rozgałęzia się w liczne, ułożone piętrowo doliny. Są to (w kolejności od północnego zachodu):

Dolina Żabich Stawów Białczańskich (Žabia Bielovodská dolina) – odgałęzia się powyżej Polany pod Żabiem, jej długość wynosi ok. 3,0 km. Górują nad nią Żabi Szczyt Niżni, Żabi Mnich, Żabi Szczyt Wyżni i masyw Młynarza. W górnej części doliny znajdują się dwa jeziorka: Niżni i Wyżni Żabi Staw Białczański (Nižné a Vyšné Žabie Bielovodské pleso). Z Niżnego Żabiego Białczańskiego Stawu wypływa Żabi Potok Białczański, który wpływa do Białej Wody. Dolina jako rezerwat przyrody jest niedostępna dla turystów.

Dolina Ciężka (Ťažká dolina) z Dolinką Spadową (Spádová dolinka) – mała dolinka o długości ok. 2,0 km. Otaczają ją: masyw Młynarza, Żabi Szczyt Wyżni, Niżnie Rysy, (dalej odcinek grani głównej) Rysy, Ciężki Szczyt (Ťažký štít), Wysoka i Ganek oraz niewielkie granie Kaczych Turni (Kačacia veža) i Pustych Wież (Pusté vežé). W dolnym piętrze Ciężkiej Doliny znajduje się Ciężki Staw (Ťažké pleso), a w górnym Zmarzły Staw pod Wysoką (Zmrzlé pleso), ponad którym zawieszony jest kocioł Dolinki Spadowej. Do Doliny nie prowadzi żaden znakowany szlak turystyczny.

Dolina Kacza (Kačacia dolina) – krótka dolinka (długość ok. 1,7 km) otoczona granią Pustych Turni, Kaczych Turni (od północy) i szczytami głównej grani: Ganek, Rumanowy Szczyt, Żłobisty Szczyt, Zmarzły Szczyt, Kacza Turnia, Batyżowiecki Szczyt, Zadni Gerlach (od południa) oraz od południowego wschodu granią Litworowych Turni. W Dolinie znajduje się Zielony Staw Kaczy (Zelené Kačacie pleso), z którego wypływa potok tworzący kaskadę zwaną Kaczą Siklawą (Hviezdoslavov vodopád). Pozostałe stawki w dolinie to Mały Kaczy Staw oraz Jeleni Stawek. Szlak turystyczny prowadzący przez Dolinę Białej Wody skręca przy Zielonym Kaczym Stawie w kierunku Doliny Litworowej.

położona najbardziej na południe Dolina Litworowa (Litvorová kotlina) – długości ok. 1,0 km stanowi odnogę Kaczej Doliny, od której oddziela ją grzęda Litworowego Szczytu (Litvorový štít). W otoczeniu doliny wznoszą się: Wielicki Szczyt i Hruba Turnia (Hrubá veža). (Od Doliny Wielickiej oddziela ją odcinek głównej grani Tatr od Litworowego Szczytu do Wielickiego Szczytu). W dolinie znajduje się Litworowy Staw, obok którego prowadzi szlak turystyczny w kierunku Świstowej Doliny.

Kocioł pod Polskim Grzebieniem (Zmrznutý kotol) ze Zmarzłym Stawem (2047 m). Kocioł jest wspólną częścią górnych pięter Doliny Litworowej i Doliny Świstowej. Obok stawu przebiega szlak turystyczny na przełęcz Rohatkę lub Polski Grzebień.

(dalej w kolejności od południowego wschodu:)

Hruba Turnia (słow. Hrubá veža, niem. Dicker Turm, węg. Vastagtorony, 2086 m n.p.m.) – odosobniona, wybitna turnia rozdzielająca Dolinę Świstową i Dolinę Litworową w słowackiej części Tatr Wysokich. Od Wielickiego Szczytu oddzielona jest głęboko wciętą Litworową Przehybą, przez którą przechodzi znakowany niebiesko szlak turystyczny prowadzący z Łysej Polany przez Dolinę Białej Wody na Rohatkę.

Wielicki Szczyt (słow. Velický štít) – zwornikowy szczyt o wysokości ok. 2318 m n.p.m. znajdujący się w grani głównej Tatr Wysokich w ich słowackiej części. Od Małego Wielickiego Szczytu na wschodzie oddzielony jest Wyżnią Wielicką Ławką, a od Litworowego Zwornika na południowym zachodzie oddziela go głęboko wcięta Wielicka Przełęcz. Wielicki Szczyt nie jest dostępny żadnymi znakowanymi szlakami turystycznymi, dla taterników najciekawsze są jego północne i północno-zachodnie urwiska.

Dolina Świstowa (Svišťová dolina) – tarasowe (długość ok. 1,75 km), wschodnie odgałęzienie Doliny Białej Wody odchodzi od niej na wysokości Polany pod Wysoką. Dolina otoczona jest granią Hrubej Turni, częścią głównej grani Tatr od Wielickiego Szczytu do Małej Wysokiej z przełęczą Polski Grzebień oraz granią Świstowych Turni (Svišťové vežé).

Dolina Rówienki (Rovienková dolina) – oddzielona od Doliny Świstowej granią Świstowych Turni, od Doliny Wielickiej odcinkiem głównej grani Tatr od Świstowego Szczytu do Małego Jaworowego Szczytu, a od Doliny Jaworowej grzbietem Jaworowych Turni (Javorové vežé) i Jaworowych Wierchów. W górnej części doliny znajdują się trzy niewielkie stawy, z których wypływa Rówienkowy Potok (Rovienkový potok), dopływ Białej Wody. Dolinka jako ścisły rezerwat przyrody jest niedostępna dla turystów.

Litworowy Żleb (Litvorový žľab) i Dolina Spismichałowa (Špismichalova dolina) – niewielkie odgałęzienia w masywie Szerokiej Jaworzyńskiej (ścisły rezerwat przyrody).

Turystyka i taternictwo

Dolina Białej Wody dzięki olbrzymim szczytom, wysoko zawieszonym bocznym dolinkom, stawom, spływającym ze ścian stawiarskich wodospadom oraz bogactwu świata roślinnego i zwierzęcego jest atrakcyjna dla turystów. Znajduje się na obszarze TANAP-u. Poprowadzono przez nią znakowany szlak turystyczny wzdłuż potoku i przez próg Kaczej Doliny i Dolinę Litworową. Przy Zmarzłym Stawie (Zamrznuté pleso) szlak rozdwaja się i prowadzi przez przełęcz Rohatka (Prielom) do Doliny Staroleśnej (Veľká Studená dolina) albo przez Polski Grzebień (Poľský hrebeň) do Doliny Wielickiej (Velická dolina). Do Polany Biała Woda można dojechać rowerem. Atrakcyjna jest również dla taterników, gdyż ściany otaczające dolinę należą do największych w Tatrach. Dla części turystów walorem doliny jest również to, że nie ma tutaj żadnego schroniska ani bufetu. Na Polanie pod Wysoką, pod potężnymi ścianami Młynarza znajduje się jedyne w całych słowackich Tatrach Wysokich obozowisko namiotowe dla taterników.

Batyżowiecki Szczyt (słow. Batizovský štít) – najwyższy szczyt (2448 m n.p.m.) głównej grani Tatr na odcinku zamykającym od północnego wschodu Dolinę Batyżowiecką (Batizovská dolina). Jednocześnie jest to granica tej doliny z systemem Doliny Białej Wody (Bielovodská dolina). Dolina Kacza (Kačacia dolina), dokładnie jej odnoga – Dolina Litworowa (Litvorová kotlina), należąca do jej systemu, graniczy z Doliną Batyżowiecką na odcinku od Zmarzłego Szczytu (Popradský Ľadový štít) do Zadniego Gerlacha (Zadný Gerlach). Batyżowiecki Szczyt znajduje się pomiędzy Kaczym Szczytem (Kačaci štít) a Zadnim Gerlachem, w pobliżu masywu Gerlacha.

Niżni Żabi Staw Białczański (słow. Nižné Žabie pleso Bialčanské lub Bielovodské, niem. Unterer Froschsee, węg. Alsó-Békás-tó) – staw położony w środkowych partiach Doliny Żabich Stawów Białczańskich (odnoga Doliny Białej Wody) w słowackiej części Tatr Wysokich. Znajduje się na wysokości 1676 m n.p.m., pomiędzy stokami Żabiej Czuby i Małego Młynarza, Pomiary pracowników TANAP-u z lat 60. XX w. wykazują, że jego powierzchnia to 4,650 ha, wymiary 360 × 185 m a głębokość ok. 20,2 m. Ze stawu wypływa Żabi Potok Białczański uchodzący do Białej Wody.

Historia

Dawniej nazywana była Doliną pod Upłazki lub Doliną pod Wysoką. Jej żyzne hale wypasali górale z Jurgowa, Rzepisk i Czarnej Góry, Lendaku i Łapsz. Na polanach mieli liczne szałasy. W 1879 cały obszar doliny dla celów myśliwskich wykupił książę Christian Hohenlohe i silnie ograniczył pasterstwo. Ostatecznie wygasło ono w latach przed II wojną światową. Schroniska istniały tutaj tylko przez krótki czas. Pierwsze schronisko turystyczne (tzw. schronisko Salamona) wybudował w 1877 ówczesny właściciel tych terenów baron Aldar Salamon z Niedzicy, dwa lata później Christian Hohenlohe przeznaczył je na budynek dla straży leśnej. W 1924 Klub Czechosłowackich Turystów wybudował małe Schronisko na Polanie pod Wysoką, spłonęło ono w 1926. Dolina odwiedzana była przez zakopiańskich kłusowników w XIX wieku i jeszcze w czasie I wojny światowej. W XIX w. dolinę zaczęli odwiedzać turyści, głównie Polacy, chodzono przez nią na Rysy. Duży wkład w badanie doliny wnieśli polscy uczeni. Prof. Mieczysław Klimaszewski opracował monografię Morfologia zamknięcia Doliny Białej Wody, w 1929 ekipa z UJ prowadziła kompleksowe badania geograficzne i pomiary stawów.

Rówienkowy Potok (słow. Rovienkový potok, niem. Rovinkibach, węg. Rovinki-patak) – potok odwadniający Dolinę Rówienki (boczną odnogę Doliny Białej Wody w słowackich Tatrach). Wypływa na wysokości ok. 1750 m ze źródła w okolicy Rówienkowych Stawków i płynie na północny zachód w kierunku Doliny Białej Wody. Wpada na wysokości ok. 1280 m do Białej Wody (jako prawy dopływ) nieco poniżej Polany pod Wysoką. Na skalnych progach Doliny Rówienek tworzy dwa wodospady: Wyżnią i Niżnią Rówienkową Siklawę. Rówienkowy Potok ma kilka mniejszych, prawobocznych dopływów, są to: Goryczkowa Woda, Zielona Woda i Jaworkowa Woda.

Żabi Mnich (słow. Žabi Mních, niem. Froschmönch, węg. Békás Bárat) – szczyt w Tatrach Wysokich o wysokości 2146 m n.p.m., położony na południowym krańcu Żabiej Grani, na granicy polsko-słowackiej, pomiędzy zwornikowym Żabim Szczytem Wyżnim, oddzielonym Białczańską Przełęczą Wyżnią, a Żabim Szczytem Niżnim, oddzielonym Białczańską Przełęczą.

Szlaki turystyczne

– niebieski szlak z Łysej Polany wzdłuż Białki i Białej Wody do Doliny Litworowej, stamtąd do Kotła pod Polskim Grzebieniem i na Rohatkę.

Czas przejścia z Łysej Polany do rozdroża pod Polskim Grzebieniem: 4:55 h, ↓ 4:25 h

Czas przejścia od rozdroża na Rohatkę: 45 min, ↓ 35 min

– zielony szlak w Dolinie Świstowej od szlaku niebieskiego na przełęcz Polski Grzebień, a stamtąd do Doliny Wielickiej.

Czas przejścia od rozdroża na Polski Grzebień: 15 min w obie strony

Czas przejścia z przełęczy nad Wielicki Staw: 1:30 h, ↑ 2 h

Przypisy

Zofia Radwańska-Paryska, Witold Henryk Paryski: Wielka encyklopedia tatrzańska. Poronin: Wydawnictwo Górskie, 2004. ISBN 83-7104-009-1.
Turystyczna mapa Słowacji. [dostęp 2012-02-18].
Grzegorz Barczyk, Ryszard Jakubowski (red.), Adam Piechowski, Grażyna Żurawska: Bedeker tatrzański. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000. ISBN 83-01-13184-5.
Tomasz Nodzyński, Marta Cobel-Tokarska: Tatry Wysokie i Bielskie: polskie i słowackie. Warszawa: ExpressMap, 2007. ISBN 978-83-60120-88-0.

Bibliografia

Marian Kunicki, Tadeusz Szczerba: Tatry. Mapa grzbietowa w skali 1:50 000. Gliwice: Schola-Tur, 1996. ISBN 83-905904-0-9.
Witold Paryski: Tatry Wysokie. Przewodnik taternicki. Cz. IX. Warszawa: Sport i Turystyka, 1964.
Józef Nyka: Tatry słowackie. Przewodnik. Wyd. II. Latchorzew: Wyd. Trawers, 1998. ISBN 83-901580-8-6.