Przełomowa dolina Wisły pod Fordonem

Zabudowa bydgoskiego osiedla Tatrzańskiego na tle zbocza Doliny Fordońskiej

Wisła w Trzęsaczu

Ostrogi regulacyjne na Wiśle

Most przez Wisłę w Grudziądzu

Góra Zamkowa w Grudziądzu

Prom w Gniewie

Wisła koło Tczewa

Dolina Dolnej Wisły (314.8) – kraina geograficzna oraz makroregion fizyczno-geograficzny w północnej Polsce, obejmujący dolinę Wisły na odcinku od Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej w Bydgoszczy do delty w okolicach Gniewu.

Charakterystyka

Dolina Dolnej Wisły jest obrębie podprowincji pojezierzy regionem odmiennym genetycznie i krajobrazowo. Szeroka dolina przecina wzniesienia pojezierzy rodzajem przełomu pomiędzy pradoliną Toruńsko-Eberswaldzką, a równiną Żuław Wiślanych. Odpływ wód wiślanych do zagłębienia Zatoki Gdańskiej powstał po wycofaniu się czoła lodowca fazy pomorskiej do zagłębienia bałtyckiego. Wtedy to Prawisła zmieniła kierunek na północny tworząc w okolicach Bydgoszczy przełom. Przewężenie doliny w rejonie Fordonu jest zaadoptowaną później przez rzekę rynną lodowcową, a poszerzenia doliny – rozległymi obniżeniami wytopiskowymi, w których występowały płaty martwego lodu.

Od Bydgoszczy, gdzie Wisła opuszcza pradolinę, po Gniew poniżej którego zaczyna się delta, długość doliny wynosi 120 km, a szerokość zmienia się w granicach 3-18  km w kotlinowatych rozszerzeniach. Najmniejsza szerokość dolina osiąga w przełomowym odcinku fordońskim: 3 km, 18 km w rejonie Grudziądza, 8 km koło Kwidzyna, zaś najczęściej spotykana szerokość wynosi 7-9 km.

Zbocza doliny osiągają wysokość względną 50-70 m, a ich nachylenie dochodzi nawet do 50°. Powierzchnie wysoczyznowe przylegające do górnych krawędzi doliny zalegają na zmiennych wysokościach, i tak: w bramie fordońskiej wznoszą się powyżej 90 m n.p.m., a z biegiem doliny ku północy oscylują często w granicach 80-100 m, obniżając się w obszarze wylotów dolin bocznych, gdzie schodzą przeważnie do wysokości 60 m w wyniku wzmożonej denudacji. Zbocza doliny w rejonie dawnych meandrów rzeki są znacznie wystromione, natomiast pozostałe zbocza ulegały rozczłonkowaniu przez dolinki zboczowe pochodzenia erozyjnego i denudacyjnego oraz poddane były procesom grawitacyjnych ruchów masowych (obrywy, osuwiska, spełzywanie, spłukiwanie).

Średnie zwierciadło Wisły obniża się od 28 m n.p.m. w obszarze Fordonu, 20 m w rejonie Świecia, 18 m w Basenie Grudziądzkim, 9 m na obszarze Gniewa, do 7 m u początku delty na Cyplu Mątowskim.

W południowej części Doliny Dolnej Wisły zachowały się fragmenty systemu tarasowego. Terasy najlepiej zachowały się w Basenie Grudziądzkim, w pełnym dziewięciostopniowym zespole. Na wszystkich z nich, z wyjątkiem terasy zalewowej, wykształciły się wydmy śródlądowe, które osiągają wysokość do kilkunastu metrów.

W skład Doliny Dolnej Wisły wchodzą trzy jednostki morfogenetyczne:

Dno doliny charakteryzuje się płaskim rolniczym krajobrazem, który przecina gęsta sieć kanałów melioracyjnych. W dnie doliny zachowały się również relikty lasów łęgowych, a krajobraz kształtuje linia ziemnych wałów przeciwpowodziowych. W wielu miejscach znajdują się strorzecza. Na północ od Chełmna znajduje się pas śródlądowych wydm.

Strome zbocza DDW w wielu miejscach porasta grąd zboczowy, w skład którego wchodzą m.in.: dąb, grab, klon, lipa, buk. Najbardziej strome zbocza często się obrywają i tworzą pozbawione roślinności osuwiska (np. w okolicach Sartowic). W innych miejscach, wzdłuż zboczy i grzbietów rosną krzewy lub roślinność ciepłolubna (kserotermiczna). Zbocza doliny często przecinają jary i dolinki, które powstały w wyniku wypłukania przez wody wypływające ze źródeł i wysięków. W takich miejscach odnotowano stanowiska skrzypu olbrzymiego.

Strefa zboczowa doliny przechodzi w wysoczyznę morenową, która stanowi płaską lub falistą równinę. Urozmaicają ją doliny i parowy oraz oczka wodne powstałe w wyniku zaniku brył martwego lodu. Strefę zboczową porastają najczęściej mieszane lasy i bory o urozmaiconym charakterze.

Dolinę dzieli się na trzy mezoregiony: Dolinę Fordońską, Kotlinę Grudziądzką i Dolinę Kwidzyńską. W DDW wykształcone są kilkunastokilometrowe rozszerzenia zwane basenami: Unisławski, Świecko-Chełmiński i Grudziądzki oraz przewężenia doliny, m.in. Fordoński Przełom Wisły.

Historia geologiczna

 Zobacz więcej w artykule Fordoński Przełom Wisły, w sekcji Historia geologiczna.

Obniżenie dolnego Powiśla, w które wcięła się współczesna Dolina Dolnej Wisły, nawiązuje do starszych kopalnych powierzchni geomorfologicznych rozwiniętych na seriach osadowych wieku kredowego, trzeciorzędowego, zlodowacenia południowopolskiego (interglacjał mazowiecki) i zlodowacenia środkowopolskiego (interglacjał eemski). Obniżenie dolinne z interglacjału eemskiego pokryły osady zlodowacenia bałtyckiego, lecz nie zdołały całkowicie zatrzeć czy zamaskować tego obniżenia. Stworzyło to predyspozycję do przelania się wód z pradoliny na północ po wytopieniu się lodu lodowcowego.

Po wycofaniu lądolodu zlodowacenia bałtyckiego na północ, w obniżeniu dolnej Wisły pozostały masy martwego lodu. Wisła podczas postoju czoła lądolodu wzdłuż strefy marginalnej pomorskiej, płynąca ku zachodowi pradoliną Toruńsko-Eberswaldzką, przeszła w etap bifurkacji w momencie, kiedy dostatecznie głęboko wtopiła się rynna polodowcowa (dolina sandrowa Wdy i Mątawy) założona południkowo na linii Fordon-Chełmno. Zmiana kierunku przepływu wód poniżej Fordonu na północny została zapoczątkowana według R. Galona 12 tys. lat temu, w poziomie dzisiejszej terasy IX Kotliny Toruńskiej. Bifurkacyjny przepływ wód Wisły pod Fordonem polegał na tym, że część wód kierowała się na zachód pradoliną Noteci-Warty ku systemowi Odry, a część na północ ku Bałtykowi. W ten sposób, zdaniem R. Galona wody płynęły w poziomach teras od IX do VI. Niska baza erozyjna (poziom kształtującego się Morza Bałtyckiego na etapie Jeziora Lodowego i Yoldiowego), spowodowała szybkie wcinanie się przełomowej doliny fordońskiej i ostateczne zaniknięcie odpływu na zachód na rzecz odpływu na północny-wschód wprost ku Morzu Bałtyckiemu. Skierowanie się Wisły wyłącznie na północ nastąpiło według R. Galona ok. 11 tys. lat temu.

Gdy Wisła dokonała pod Fordonem przełomu i skierowała swoje wody na północ w obszar Zatoki Gdańskiej, zastała tu już gotowe doliny wód roztopowych, które wykorzystała i przemodelowała. Zaznaczyło się to rozcięciami i średnio trzykrotnym poszerzeniem włączanych odcinków dolinnych z lokalnego układu form odwodnienia do nowego układu, formowanego już przy udziale wód wiślanych.

Po całkowitym roztopieniu lodowca i połączeniu Bałtyku z oceanem (Morze Litorynowe), poziom wód się podwyższył, erozja ustała, a rozpoczęła się akumulacja osadów w dolinie Wisły. Rzeka zaczęła meandrować i tworzyć szerokie poziomy zalewowe. Podczas błądzenia rzeki zakolami po całej szerokości koryta, następowało podcinanie krawędzi i poszerzanie doliny. Nurt przybierał charakter roztokowy i anastomozujący, czyli formę wielu ramion opływających wiślane kępy zbudowane ze zdeponowanego rumowiska rzecznego. Efektem tych procesów jest gruba, sięgająca 18-20 m w Basenie Grudziądzkim, pokrywa aluwialna doliny. Te maksymalne miąższości aluwiów rzecznych znaczą równocześnie najniższy poziom erozyjny doliny kopalnej Wisły powiązanej profilem z położoną 80 m niżej od współczesnej ówczesną bazą erozyjną, którą stanowiło Morze Bałtyckie z okresu Yoldia.