Dolnołużyczanie - Polski Serwis Naukowy

herb Dolnych Łużyc

Dolnołużyczanie inaczej Serbołużyczanie z Dolnych Łużyc, nazwa własna: Dolne Serby, nazwa niemiecka: Wenden, to najmniejszy naród słowiański (około 20 000 osób), mówiący obecnie głównie językiem niemieckim; starsze pokolenie posługuje się także językiem dolnołużyckim.

Język dolnołużycki (dolnoserbska rěc, dolnoserbšćina) - jeden z dwóch języków łużyckich, którym posługują się Dolnołużyczanie na niewielkim obszarze wokół Chociebuża we wschodniej części Niemiec.

Nowy Testament (gr. Καινή Διαθήκη, Kainē Diathēkē) - druga, po Starym Testamencie, część Biblii chrześcijańskiej, powstała na przestrzeni 51-96 r. n.e.; stanowi zbiór 27 ksiąg, przedstawiających wydarzenia z życia Jezusa i wczesnego Kościoła oraz pouczenia skierowane do wspólnot chrześcijańskich, tradycyjnie datowanych na drugą połowę I wieku; niektórzy bibliści datują część ksiąg również na pierwszą połowę II wieku; główne źródło chrześcijańskiej doktryny i etyki. Niektóre wyznania używają jako nazwy Nowego Testamentu określenia Chrześcijańskie Pisma Greckie.

Naród czy grupa etniczna?

Dolnołużyczanie mają cechy samodzielnego narodu (odrębną historię, kulturę i język), jednak przez większość badaczy z krajów słowiańskich oraz przez pozostałych Serbołużyczan uznawani są za część jednego narodu serbołużyckiego. Wynika to z chęci liczebnego wzmocnienia mniejszości serbołużyckiej w Niemczech jako całości. Badacze zachodnioeuropejscy oraz niemieccy często traktują Dolnołużyczan jako odrębny naród słowiański.

Śląsk (śl. Ślůnsk, niem. Schlesien, dś. Schläsing, czes. Slezsko, łac. Silesia) – region i kraina historyczna położona w Europie Środkowej, na terenie Polski, Czech i Niemiec. Ta historyczna kraina dzieli się na Dolny i Górny Śląsk oraz Śląsk Cieszyński. Historyczną stolicą Śląska jest Wrocław.

Kraków – i pod względem powierzchni. Jedno z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii. Kraków posiada wartościowe zabytki architektury, działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych.

Większość Dolnołużyczan ma poczucie własnej odrębności etnicznej w stosunku do Górnołużyczan. Wynika to z wielowiekowej izolacji obu narodowości, które od VI wieku do czasów nowożytnych rozwijały się niezależnie od siebie, rozdzielone szerokim pasem bezludnych puszcz, które dopiero stopniowo były zasiedlane.

Mato Kósyk (w języku niemieckim: Matthäus Kossick), ur. 18 czerwca 1853 we Wjerbnie (niem. Werben), zm. 22 listopada 1940 w Albion w Oklahomie - dolnołużycki poeta.

Marcin Luter (niem. Martin Luther, ur. 10 listopada 1483 r. w Eisleben, zm. 18 lutego 1546 r. tamże) – niemiecki reformator religijny, teoretyk i inicjator reformacji, mnich augustiański, doktor teologii. Autor 95 tez potępiających praktykę sprzedaży odpustów, w których odrzucał możliwość kupienia łaski Bożej.

Wytworzeniu narodowej wspólnoty obu grup nie sprzyjały także podziały polityczne: od 1815 Łużyce Dolne należały do Prus (obecnie do landu Brandenburgia), a Łużyce Górne do Saksonii, jak również podziały wyznaniowe: Dolnołużyczanie są narodem tradycyjnie protestanckim, podczas gdy Górnołużyczanie są w znacznej większości katolikami.

Germanizacja – proces przyswajania języka lub kultury niemieckiej przez jednostki i grupy społeczne funkcjonujące wcześniej w ramach innych kultur. Germanizacja może zachodzić zarówno w wyniku mniej lub bardziej wyraźnego przymusu (np. administracyjnego, edukacyjnego) jak i mieć charakter względnie dobrowolny, tzn. nie wiązać się z żadną bezpośrednią presją. Często rozumiana obecnie jako proces wynarodowienia, poprzez nakłanianie lub przymuszanie ludności rdzennej określonego terenu do przyswojenia języka niemieckiego oraz kultury niemieckiej, a także proces rozprzestrzeniania się języka, kultury i ludności poprzez asymilację lub adaptacje obcojęzycznych słów.

Mina Witkojc (w języku niemieckim: Wilhelmine Wittka), ur. 28 maja 1893 w Borkowych/Burg, zm. 11 listopada 1975 w Papojcach/Papitz) – pisarka i dziennikarka serbołużycka, tworząca w języku dolnołużyckim.

Dolnołużyczanie więcej mają do zawdzięczenia Niemcom, którzy często (wbrew rygorystycznym zakazom władz niemieckich) aktywnie propagowali i chronili język dolnołużycki (między innymi dzięki temu przetrwał do dziś).

Dolne Łużyce wcześniej zostały uprzemysłowione i w związku z tym szybciej zgermanizowane; Łużyce Górne do dziś są przede wszystkim krajem rolniczym i ostoją serbołużyckiego patriotyzmu.

Język i kultura Dolnołużyczan

Pierwszy zachowany zabytek piśmiennictwa dolnołużyckiego to pochodząca z połowy XVI wieku niedrukowana Przysięga mieszczan z Luboraza. W okresie Renesansu pojawili się humaniści i pisarze dolnołużyccy (piszący jednak w języku łacińskim, pochodzący głównie z mieszczaństwa: Jan Rak, zwany Rhagius Aesticampianus (1457-1520) był profesorem i dziekanem na Uniwersytecie w Krakowie , prekursorem slawistyki i autorem tomu Pieśni o Łużycach (Carmen de Lusatia). Innym wybitnym poetą był Jan Bok (lub Bokac, Bocatius) z miasta Wětošow.

Biblia, Pismo Święte (z greckiego βιβλίον, biblion – zwój papirusu, księga, l.m. βιβλία, biblia – księgi) – zbiór ksiąg, spisanych pierwotnie po hebrajsku, aramejsku i grecku, uznawanych przez żydów i chrześcijan za natchnione przez Boga. Biblia i poszczególne jej części posiadają odmienne znaczenie religijne dla różnych wyznań. Na chrześcijańską Biblię składają się Stary Testament i Nowy Testament. Biblia hebrajska – Tanach obejmuje księgi Starego Testamentu. Muzułmanie uważają, iż część Biblii[potrzebne źródło] (np. Księgi Mojżeszowe, Psalmy) powstała w wyniku boskiego objawienia, ale jej treść została zafałszowana.

Reformacja – ruch religijny i społeczny zapoczątkowany przez Marcina Lutra w XVI wieku, mający na celu odnowę chrześcijaństwa. Był reakcją na negatywne zjawiska, które miały miejsce w katolickiej hierarchii kościelnej, a także stanowił opozycję do katolickiej doktryny dogmatycznej. Podwaliny pod wystąpienie Marcina Lutra położyła działalność Jana Husa na początku XV wieku – ruch husycki (husyci) odegrał ważną rolę w rozwoju reformacji.

Znaczące dzieła w języku dolnołużyckim powstały dopiero z inspiracji Reformacji: były to głównie tłumaczenia Biblii. W 1548 pastor Mikołaj Jakubica przetłumaczył Nowy Testament na język dolnołużycki (a właściwie na dialekt wschodni , który zawierał wiele polonizmów). Było to pierwsze w historii tłumaczenie Biblii Marcina Lutra na język obcy. W tym samym czasie pojawiło się anonimowe tłumaczenie Psałterza w dialekcie zachodnim (z licznymi germanizmami). Obie te książki nie były drukowane.

Stary Testament, Biblia Hebrajska, Pisma Hebrajsko-Aramejskie – starsza część Biblii, przyjęta przez chrześcijaństwo z judaizmu. Judaistyczna (a za nią protestancka) wersja obejmuje 39 ksiąg (tylko hebrajskich), katolicka zawiera 46, a prawosławna w sumie 50-53 (księgi hebrajskie i greckie z Septuaginty oraz niekiedy apokryfy).

Łużyce (grnłuż. Łužica, dlnłuż. Łužyca, niem. Lausitz, cz. Lužice, ru. Лужица; od ług - zbiornik wodny, kałuża) jest to kraina geograficzno-historyczna częściowo w Niemczech i częściowo w Polsce, położona między Kwisą i Łabą, zamieszkana przez Niemców, Polaków i Serbołużyczan.

Pierwszą wydrukowaną książką dolnołużycką był śpiewnik i katechizm Lutra, przetłumaczony (na dialekt zachodni) w 1552 przez pastora ze wsi Tšupc/Straupitz Albina Mollera i wydrukowany w roku 1574 w Budziszynie. To dzieło odegrało dużą rolę w popularyzacji pisanego języka dolnołużyckiego. W 1610 wydano we Frankfurcie nad Odrą Podręcznik serbskiego (Enchiridion Vandalicum). Wszystkie te dzieła nie przyczyniły się jednak do powstania jednolitego literackiego języka dolnołużyckiego.

Jan Bok (łac. Ioannes Bocatius, niem. Johannes Bock) (ur. 1569 w Wětošowie, zm. 1621) - humanistyczny poeta, polityk, oraz pedagog pochodzenia dolnołużyckiego.

Renesans lub odrodzenie – okres w historii kultury europejskiej, obejmujący przede wszystkim XV i XVI wiek, określany często jako "odrodzenie sztuk i nauk" oraz koncepcja historiozoficzna odnosząca się do historii kultury włoskiej od Dantego do roku 1520 (Il Rinascimento).

Od XIV wieku język dolnołużycki rozwijał się w izolacji od innych języków słowiańskich, stąd pojawiły się w nim liczne germanizmy (np. bom [drzewo] , niem. Baum), uprościła się znacznie wymowa (w porównaniu do języka górnołużyckiego) , np. źěśi [dzieci] zamiast grnłuż. dźěći, tšawa zamiast trawa, šejc zamiast šewc i gramatyka (brak kategorii męskoosobowości oraz wołacza, inaczej tworzy się liczba podwójna: dwa doma zamiast grnłuż. dwaj domaj).

Romantyzm (z fr. romantisme, od roman – powieść, opowieść) – epoka w historii sztuki i literatury, trwająca od lat 90. XVIII wieku do lat 40. XIX wieku. Romantyzm był ruchem ideowym, literackim i artystycznym, który rozwinął się początkowo w Europie i wyrażał się w poezji, malarstwie i muzyce.

Georg Sauerwein, serb. Juro Surowin, lit. Jurgis Zauerveinas, Georgas Sauerweinas, ps. Girėnas (ur. 15 stycznia 1831 w Hanowerze, zm. 16 grudnia 1904 w Oslo) – niemiecki filozof i językoznawca, działacz społeczny i kulturalny, publicysta, poeta.

Kolejne ożywienie twórczości przyniósł pietyzm. Pietystyczne gminy wyznaniowe uczyły ludność wiejską modlitw i pieśni w języku łużyckim.

Niemiecki pastor Jan Bogumił Fabricius, po objęciu parafii we wsi Korenj/Kahren, nauczył się języka dolnołużyckiego i zaczął aktywnie przeciwstawiać się germanizacji: mimo zakazu władz pruskich stworzył sieć wiejskich szkół w których uczono dzieci po dolnołużycku i na własny koszt drukował literaturę religijną w tym języku: Katechizm Lutra i Nowy Testament 1709 (w dialekcie chociebuskim, który od tej pory stał się podstawą języka literackiego). Poświęcenie Fabriciusa dla sprawy Dolnołużyczan było tak wielkie, że wydał na nią cały majątek i umarł w biedzie. 67 lat później pastor Jan Fryco przetłumaczył Stary Testament.

Serbołużyczanie – Łużyczanie, Serbowie łużyccy, nazwa własna: grnłuż. (Łužiscy) Serbja, dlnłuż. (Łužyske) Serby, nazwa niemiecka: Sorben i Wenden (ta ostatnia dotyczy głównie Dolnołużyczan) – słowiański naród zamieszkujący Łużyce, ziemie leżące na terytorium Niemiec. Historycznie Łużyce obejmują także niewielkie fragmenty terytorium Polski i Czech.

Pietyzm (niem. Pietismus) — nurt religijny w luteranizmie z XVII i XVIII wieku kładący nacisk na rozbudzenie uczuć religijnych poprzez modlitwę, studiowanie Biblii oraz działalność charytatywną. Szczególnie rozwinął się w Prusach w XVII w.

Od 1728 pastorom zakazano dopuszczać do komunii dzieci łużyckich niewładających językiem niemieckim.

Niemcy: Johann Hauptmann i Georg Körner wydali na początku XVIII wieku pierwsze gramatyczne i słownikowe opracowania języka dolnołużyckiego. W dialekcie mużakowskim tworzył rolnik Hanzo Njepila (1766-1856) ze wsi Rowne/Rohne; jego książki pozostały w rękopisach.

Po 1815 całe Łużyce Dolne znalazły się w granicach Prus, które nasiliły germanizację: zlikwidowano wszystkie szkoły łużyckie i zakazano używania języka dolnołużyckiego w kościołach. W rezultacie Dolnołużyczanie stali się narodem typowo chłopskim, bez własnej inteligencji. Rozbudowa linii kolejowych i postępujące uprzemysłowienie regionu (w tym rozwój wydobycia węgla brunatnego) spowodowały rozpad tradycyjnych wiejskich struktur i masową emigrację Dolnołużyczan ze wsi do miast, gdzie szybko się zniemczali. W XIX wieku zasięg języka dolnołużyckiego ograniczył się do kilku okręgów wokół Chociebuża, na skutek germanizacji około 300 miejscowości.

Brandenburgia (niem. Brandenburg, dolnołuż. Bramborska, górnołuż. Braniborska) - jeden z 16 krajów związkowych Niemiec. Podobnie jak pozostałe kraje związkowe we wschodniej części kraju, powstała w 1990 roku po połączeniu NRD z RFN. Stolicą jest Poczdam. Obecny premier Brandenburgii to Matthias Platzeck (SPD), stojący na czele lokalnej koalicji SPD/CDU.

Język niemiecki – język z grupy zachodniej rodziny języków germańskich. W rzeczywistości stanowi on grupę kilku języków zachodniogermańskich, które często są określane jako języki niemieckie; standardowy język niemiecki (Standard Hochdeutsch) oparty jest na Biblii Marcina Lutra, która z kolei opiera się na języku mówionym w Górnej Saksonii i Turyngii.

Wiosna Ludów dała kolejny impuls do rozwoju kultury narodowej: w 1848 zaczęto wydawać w Chociebużu Bramborski Serbski Casnik (Brandenburską Gazetę Łużycką), potem nazwaną Casnik. Na jej łamach publikowali swoje artykuły i wiersze: Kito Šwjela i Marcin Grysa. W 1847 Jan Šwora (Johann Zwahr) wydał kompletny Dolnołużycko-wendyjsko-niemiecki słownik. Pierwszym poetą epoki romantyzmu był pastor Paweł Broniš, wykładowca języka dolnołużyckiego w chociebuskim gimnazjum.

Łacina (łac. lingua Latina, język łaciński) – język indoeuropejski z podgrupy latynofaliskiej języków italskich, wywodzący się z Lacjum (łac. Latium), krainy w starożytnej Italii, na północnym skraju której znajduje się Rzym. Łacina była językiem ojczystym Rzymian. Stała się z czasem językiem urzędowym całego Imperium Rzymskiego, wypierając inne wcześniej używane na tym obszarze języki (takie jak oskijski czy umbryjski).

Wiosna Ludów – seria zrywów rewolucyjnych i narodowych, jakie miały miejsce w Europie w latach 1848 - 1849, przy czym określeniem "lud" nazywano społeczności dążące do uzyskania udziału w rządach, warstwy społeczne dążące do polepszenia warunków bytowych i narodowości walczące o spełnienie swoich aspiracji w różnej postaci: autonomii, niepodległości, lub zjednoczenia w ramach jednego państwa. W latach 1848-1849 można więc wyróżnić trzy nurty rewolucyjne: ustrojowy, społeczny i narodowy.

Wielkim przyjacielem Dolnołużyczan był niemiecki językoznawca Georg Sauerwein (1831-1904), który nauczył się języka dolnołużyckiego i zaczął w nim pisać poezje, inspirując się ludową twórczością. Walczył też o wprowadzenie tego języka do szkół.

Największym narodowym poetą dolnołużyckim był Mato Kosyk, który inspirował się folklorem. Jego poematy epickie: Serbska swajźba w Błótach (Łużyckie wesele w Błotach) 1880 , Branibora pad (Upadek Braniboru) i Pśerada markgroby Gera (Zdrada margrabiego Gerona) 1881, a także patriotyczna liryka: Z paradiza wšyknych swětow (Z raju światów wszystkich) i Ze stwórena źo mój spiw (Od przyrody pochodzi mój śpiew), stanowią szczytowe osiągnięcie literatury dolnołużyckiej. Pisał też utwory dramatyczne i reportaże. Po nim podobnie wysoki poziom reprezentowała jedynie wybitna poetka, pisarka i dziennikarka Mina Witkojc (1893-1975).

Po 1945 Łużyce Dolne zostały zaludnione przez Niemców, wysiedlonych ze Śląska . Spowodowało to dalszą germanizację; od tego czasu język dolnołużycki przestał być przekazywany młodszym pokoleniom. Dziś posługują się nim prawie wyłącznie osoby starsze (powyżej 60 lat) i mimo podejmowanych prób odrodzenia języka, wszystko wskazuje na to, że język dolnołużycki za 20-30 lat będzie praktycznie językiem martwym; nauczanym być może w nielicznych szkołach, ale nieistniejącym jako język codziennej komunikacji (już dziś bardzo rzadko spełnia taką rolę).

Język dolnołużycki, mimo, iż jest językiem literackim, jest słabo zróżnicowany stylistycznie i środowiskowo, brakuje w nim własnego nazewnictwa dla pojęć abstrakcyjnych i terminologii fachowej. Wynika to ze stale malejącej liczby użytkowników tego języka.

Większą żywotność wykazują obyczaje, kultywowane nawet w całkowicie zniemczonych wsiach: Zapusty, obrzędy wielkanocne, ustawianie maika (Majski bom) i Łapanie koguta. Szeroko znany jest piękny dolnołużycki kobiecy strój ludowy (noszony często do dziś).

Przypisy

Madlena Norberg: Sammelband zur sorbischen/wendischen Kultur und Identität. Sind die sorbische/wendische Sprache und Identität noch zu retten? [w:] Potsdamer Beiträge zur Sorabistik Nr. 8, Universitäts-Verlag, Potsdam 2008, ISBN 9783940793355
Die Sorben/Wenden in der Niederlausitz, Domowina-Verlag 2000. ISBN 3-7420-1668-7
Joachim Bahlcke: Geschichte der Oberlausitz: Herrschaft, Gesellschaft und Kultur vom Mittelalter bis zum Ende des 20. Jahrhunderts. s. 131. ISBN 9783935693462.