Don Kichote z La Manchy (pełny tytuł: Przemyślny szlachcic Don Kichote z Manchy; hiszp. El ingenioso hidalgo don Quijote de la Mancha) – powieść Miguela de Cervantesa. Pierwsza część utworu została opublikowana w 1605, natomiast druga – w 1615 roku. Powieść opowiada o losach szlachcica, który wpada w obłęd pod wpływem romansów rycerskich i wyrusza w świat jako błędny rycerz, niesiony nieodłączną szczytną chęcią pomagania ludziom i bronienia najsłabszych.

Okoliczności powstania i publikacji utworu

Część pierwsza

Miguel de Cervantes

Nie wiadomo dokładnie jak długo trwały prace nad pierwszą częścią powieści. Sam autor wspomina w przedmowie, że utwór powstawał podczas jego pobytu w więzieniu (Cervantes był uwięziony kilkakrotnie, m.in. w 1595 i 1602 roku). Niektórzy badacze wątpią w deklarację autorską, uważając, że Cervantes nie przyznawałby się w przedmowie do tak wstydliwego faktu, jak uwięzienie, jednak pobyty pisarza w więzieniu musiały być powszechnie znane, nie było więc powodu, dla którego miałby je ukrywać. Jeszcze przed publikacją Don Kichot krążył w obiegu rękopiśmiennym. W tej formie zapoznał się z nim m.in. Lope de Vega, który w liście z 14 sierpnia 1604 stwierdził, że nie znajdzie się nigdy człowiek tak głupi, żeby chwalić tę powieść, a samego Cervantesa określił jako najgorszego spośród poetów. Uwagi te były jednak spowodowane nie tyle wartością Don Kichota, ile niechęcią jaką de Vega żywił wobec autora z powodu dwóch złośliwych sonetów z 1600–1602, przypisywanych Cervantesowi. Cervantes odniósł się do nich, wprowadzając w powieści liczne aluzje dotyczące samego de Vegi i hiszpańskiej komedii w ogóle.

Przywilej na druk utworu w Kastylii został wystawiony w Valladolid 26 września 1604 roku. Powieść została wydana przez Francisca de Robles na początku 1605 roku w Madrycie, w drukarni Juana de la Cruesta. Powieść zdobyła dużą popularność, w tym samym roku ukazało się jej sześć kolejnych wydań oraz nielegalne, pomijające prawa autorskie, wydanie w Lizbonie.

Część druga

Nie wiadomo dokładnie, kiedy Cervantes pracował nad drugą częścią utworu. Prawdopodobnie niektóre fragmenty powstawały już w 1611 roku, inne natomiast w 1614.

Druga część Don Kichota napisana przez Cervantesa ukazała się w 1615 roku i była dedykowana hrabiemu de Lemos.

Geneza i inspiracje

Według deklaracji Cervantesa z przedmowy do Don Kichota, utwór miał służyć krytyce literatury rycerskiej. Literatura sławiąca średniowieczne rycerstwo, rodzima lub adaptowana z literatur zagranicznych, była ówcześnie bardzo popularna w Hiszpanii i cieszyła się dużą poczytnością. Była wielokrotnie krytykowana, jako potencjalnie szkodliwa dla czytelnika, oparta na nieprawdopodobieństwach i cudowności. Krytykowali ją m.in. Luis Vives (Institución de la mujer cristiana), Juan de Valdés (Diàlogo de la Lengua), Juan de Mal Lara i Luis de Leon. O szkodliwości takich utworów krążyły również liczne anegdoty: Luiz Zapata opisywał przypadek człowieka, który wyruszył w podróż, mającą na celu powtórzenie przygód z Orlanda szalonego, krążyła też opowieść o studencie, który zaatakował szpadą wyimaginowanych chłopów, napadających na rycerza. Do utworów mogących zainspirować Cervantesa, zalicza się też anonimowe interludium Entremés de los romances, opowiadające o robotniku, który oszalał pod wpływem romansów rycerskich. Mimo, że interludium to wykazuje szereg zbieżności z Don Kichotem, to jednak nie wiadomo, czy powstało ono przed 1602, a więc czy mogło rzeczywiście służyć jako źródło do powieści Cervantesa.

Oprócz literatury rycerskiej w ogóle, w Don Kichocie sparodiowane zostały konkretne utwory. Najsilniej sparodiowany został Amadis (m.in. kult dla ukochanej damy oraz wątek umartwiania się w górskiej pustelni). Cervantes posłużył się również powieścią El caballero Cifar oraz romansem Przewaga Esplanadiana.

Wersja Avellanedy

Don Kichote na ilustracji wykonanej do powieści przez Gustave'a Doré'a

Latem 1614 Cervantes pisał prawdopodobnie rozdział LIX drugiej części powieści. Wtedy to dowiedział się o publikacji w Tarragonie kontynuacji Don Kichota, napisanej przez Alonzo Fernandeza de Avellaneda. W przedmowie do tego utworu de Avellaneda zaatakował Cervantesa, opisując go jako starego, samotnego kalekę i krytykując go za atakowanie de Vegi. Ponadto sama kontynuacja napisana przez Avellanedę stanowiła parodię Don Kichota – podkreślane są wulgarne cechy postaci, rysy psychologiczne bohaterów są zubożone, przeważa komizm o charakterze fizjologicznym.

Ta publikacja wywarła znaczny wpływ na kontynuację pisaną przez Cervantesa. Pisarz poprzedził ją przedmową, odpierającą zarzuty plagiatora, wprowadził również w treść powieści motyw literackiego falsyfikatu – Don Kichot i Sancho dowiadują się o powieści Avellanedy, spotykają też w karczmie szlachcica w niej przedstawionego; bohaterowie stanowczo odżegnują się od przedstawionej przez plagiatora wersji wydarzeń, a wspomnianemu szlachcicowi każą przysiąc, że wydarzenia opisane przez Avellanedę są nieprawdziwe. Fałszywa kontynuacja miała również wpływ na trasę podróży bohaterów – w pierwszej części utworu Cervantes zapowiedział, że udadzą się oni do Saragossy, ale ponieważ wysłał ich tam Avellaneda, zdecydował się na skierowanie ich do Barcelony. Konstantin N. Dierżawin twierdzi również, że utwór Avellaneda spowodował znaczącą zmianę tonu w końcowej części Don Kichota (rozdziały LIV–LXXIV) – według niego pod wpływem obniżenia tonu i wprowadzenia akcentów parodystycznych przez naśladowcę, Cervantes zdecydował się na wprowadzenie do powieści pierwiastków melancholijnych, pogłębił też wzruszającą część natury głównego bohatera. Badacz zwraca m.in. uwagę na wątek pobytu na dworze możnych w obu utworach – u Avellanedy żarty jakie możni stroją z Don Kichota i spotykające go upokorzenia mają wydźwięk komiczny, natomiast podobny epizod u Cervantesa (Don Kichot u pary książęcej) kończy się powrotem bohaterów i wykazaniem przez nich niesprawiedliwości tkwiącej w śmianiu się z szaleńca. Dierżawin podejrzewa również, że większa ilość wypowiedzi o charakterze filozoficznym, jakie w drugiej części wygłasza Don Kichot, mogła wynikać z polemiki ideowej z Avellanedą.

Utwór Avellanedy mógł również mieć wpływ na zakończenie utworu – być może uśmiercenie bohatera nie leżało w pierwotnych planach autora, a było jedynie sposobem w jaki Cervantes próbował zapobiec pojawianiu się kolejnych naśladownictw i kontynuacji.

Prawdziwa tożsamość de Avellanedy pozostaje do dziś nieustalona, przypuszcza się jedynie, że mógł być jednym z dramatopisarzy z kręgu Lope de Vegi. Niektórzy badacze podejrzewają ponadto, że jego personalia mogły być znane Cervantesowi.