Druga Republika Hiszpańska - Polski Serwis Naukowy

Druga Republika Hiszpańska (Segunda República Española) – państwo istniejące między 14 kwietnia 1931 a 1 kwietnia 1939 na terenie Hiszpanii. Za początek Drugiej Republiki (Pierwsza istniała w latach 1873 – 1874) uznaje się dzień jej proklamowania i wyjazdu króla Alfonsa XIII z kraju, zaś za jej koniec – ostateczne zwycięstwo wojsk nacjonalistycznych w hiszpańskiej wojnie domowej, która wybuchła po zamachu stanu dokonanym 18 lipca 1936.

Partia Syndykalistyczna (hiszp. Partido Sindicalista) – hiszpańska partia polityczna utworzona w 1932 r. przez byłego sekretarza krajowego anarchosyndykalistycznego związku zawodowego CNT, Ángela Pestañę. Zamiarem Pestany było stworzenie ruchu robotniczego składającego się ze związku i partii politycznej, dzielących między siebie cele i działania związkowe oraz polityczne.
Kraj Basków (dawniej także: Baskonia; bask. Euskadi, Euskal Herria, hiszp. Pais Vasco, Vascongadas; nazwa oficjalna: Euskal Autonomia Erkidegoa - Comunidad Autónoma Vasca) — wspólnota autonomiczna w północnej Hiszpanii, położona nad Zatoką Biskajską. Tworzą ją prowincje: Gipuzkoa/Guipúzcoa, Bizkaia/Vizcaya i Araba/Álava. Zajmuje ona powierzchnię 7,3 tys. km². W roku 2001 zamieszkiwało ją w sumie około 2,1 mln ludzi. Najwięcej Basków mieszka w prowincjach Bizkaia i Gipuzkoa. Stolicą wspólnoty jest Vitoria-Gasteiz.

W tym okresie kolejne rządy (z wyjątkiem prawicowych, reakcyjnych gabinetów tworzonych w latach 1933 – 1936) starały się wprowadzać szeroko zakrojone, egalitarystyczne i laickie reformy po myśli klasy robotniczej. Wiele z tych reform spotykało się ze sprzeciwem bogatej i bardziej konserwatywnej części społeczeństwa hiszpańskiego oraz Kościoła.

Jezuici (pełna nazwa: Towarzystwo Jezusowe ) – męski papieski . Towarzystwo Jezusowe zostało założone w głównej mierze do walki z reformacją, by bronić i rozszerzać wiarę oraz naukę Kościoła rzymskokatolickiego, przede wszystkim przez publiczne nauczanie, .
Lewica – zwyczajowe określenie sił politycznych dążących do zmian polityczno-ustrojowych, społecznych i gospodarczych, przeciwstawiających się tzw. tradycyjnemu porządkowi społecznemu, przeciwne prawicy. Głównymi założeniami lewicy jest dążenie do wolności, równości i sprawiedliwości społecznej.

Dążenia anarchistów i komunistów do likwidacji instytucji państwowych znacznie utrudniały sytuację w ówczesnej Hiszpanii. Wolność i równość były zapisane w konstytucji, jednak w rzeczywistości nie były respektowane, między innymi ze względu na otwarty konflikt między komunistami i anarchistami z jednej strony, a prawicą zjednoczoną wokół CEDA – Hiszpańskiej Konfederacji Prawicy Autonomicznej z drugiej. Ze względu na organizowane przez lewicowców zamachy do konfliktu włączyli się później także falangiści.

Wielka Brytania (), Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (ang. United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) – unitarne państwo wyspiarskie położone w Europie Zachodniej. W skład Wielkiej Brytanii wchodzą: Anglia, Walia i Szkocja położone na wyspie Wielka Brytania, Irlandia Północna leżąca w północnej części wyspy Irlandia. Guernsey, Jersey i Wyspa Man, posiadają odrębny status dependencji Korony brytyjskiej i nie wchodzą w skład Zjednoczonego Królestwa.
Komunizm (. Komunizm oparty był na idei walki klas, mającej doprowadzić do osiągnięcia sprawiedliwości społecznej poprzez stworzenie społeczeństwa pozbawionego wewnętrznych podziałów ekonomicznych (bezklasowego) i etnicznych (bezpaństwowego), w którym wszystkie środki produkcji znajdą się w posiadaniu wspólnot. Ważnymi elementami ideologii komunizmu było promowanie internacjonalizmu i ateizmu, ponieważ komuniści uważali, że wszyscy ludzie są równi bez względu na narodowość, rasę czy religię, a podziały te uważają za szkodliwe i prowadzące do konfliktów.

W 1934 rewolucjoniści lewicowi, nie akceptując odniesionego w listopadzie poprzedniego roku wyborczego zwycięstwa prawicowej CEDA, zorganizowali falę strajków nazywanych w Hiszpanii Rewolucją 1934 dając dowód, że sami nie akceptują demokracji, w imię której doprowadzili króla Alfonsa XIII do emigracji. Po wyborach w roku 1936 przyszedł czas na niezadowolenie konserwatywnych kręgów wojska, co doprowadziło do zorganizowania przez oficerów José Sanjurjo i Emilio Molę – do których później dołączył generał Francisco Franco – zamachu stanu 18 lipca 1936, który doprowadził do wojny domowej trwającej aż do kwietnia 1939.

Estremadura (hiszp. Extremadura - z łac. [tereny] za [rzeką] Duero) jest autonomiczną wspólnotą w Hiszpanii. Składa się z prowincji Cáceres i Badajoz. Graniczy z Kastylią i Leónem, Kastylią-La Manchą i Andaluzją oraz Portugalią na zachodzie. Stolicą jest Mérida.
Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.

Proklamowanie Republiki

Po dymisji generała Miguela Primo de Rivera w styczniu 1930, Alfons XIII usiłował, mimo słabości partii monarchistycznych, powrócić swoje rządy na ścieżki konstytucyjne, z których zboczył w czasach dyktatury Primo do Rivera. W tym celu zwołano wybory do parlamentu (który miał opracować nową konstytucję), wybory samorządowe i głosowanie w sprawie nowego Statutu Autonomicznego Katalonii.

Prawa człowieka to koncepcja, według której każdemu człowiekowi przysługują pewne prawa, których źródłem obowiązywania jest przyrodzona godność ludzka. Prawa te mają charakter:
Kościół (gr. ekklesia - "społeczność/zgromadzenie wywołanych" lub dosł. staropol. "zwołanie") - w teologii chrześcijańskiej - wspólnota wiernych założona przez Jezusa Chrystusa. Potocznie w tym znaczeniu jest to ogół wierzących w Chrystusa, określający się jako lud Boży, połączony wspólnotą wiary i sakramentów (głównie chrztu) (tudzież określone wyznanie chrześcijańskie lub chrześcijanie zamieszkujący określony teren). Zajmuje się nią gałąź teologii - eklezjologia.

Wybory samorządowe z 12 kwietnia 1931 były porażką monarchistów i to mimo zdobycia prawie cztery razy większej liczby mandatów niż republikanie. Przeciwnicy króla wygrali w większości ważnych miast, w tym w 41 z 50 stolic prowincji; w Madrycie liczba mandatów republikańskiej lewicy przewyższała zdobycz monarchistycznej prawicy trzykrotnie, a w Barcelonie – czterokrotnie. Pełne wyniki wyborów są praktycznie niemożliwe do ustalenia, roczniki statystyczne publikowane po 1931 najprawdopodobniej zdecydowanie zawyżają wyniki republikanów. Jest to temat sporny w pracach historyków, których stanowisko zależy często od własnych sympatii politycznych. Większość z nich zgadza się jednak co do tego, że podział mandatów był mniej więcej równy, z lekką przewagą monarchistów, którzy jednak polegli w najważniejszych miastach.

Włochy (Republika Włoska, wł. Italia, Repubblica Italiana) – państwo położone w Europie Południowej, na Półwyspie Apenińskim, będące członkiem wielu organizacji, m.in.: UE, NATO, należące do ośmiu najbardziej uprzemysłowionych i bogatych państw świata – G8.
Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang.: United States, United States of America, US, USA) – państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu, Oceanem Atlantyckim od wschodu.

Premier rządu – admirał Aznar podał się do dymisji. Część ministrów proponowała rozwiązania siłowe. Aznar pytany, czy uważa, że w kraju może wybuchnąć kryzys odpowiedział Jakiego większego kryzysu chcecie niż ten, że państwo idzie spać jako monarchia a budzi się republiką? Podobnie myśleli hrabia de Romanones i sam król, który uświadomił sobie brak poparcia w miastach. De Romanones rozpoczął rokowania z przywódcą republikańskim Niceto Alcalá-Zamora, żeby zagwarantować Alfonsowi bezpieczeństwo. Ale Alcalá-Zamora, który zaledwie kilka godzin później mianował się Szefem Państwa i Premierem Rządu Tymczasowego, mając poparcie generała José Sanjurjo a co za tym idzie również Guardia Civil i wojska, odmówił gwarantowania czegokolwiek, żądając natychmiastowego wyjazdu Alfonsa z kraju. Żądanie to powtórzył w opublikowanym w gazetach manifeście Komitet Rewolucyjny, który przekształcił się w Rząd Tymczasowy. Alfons XIII udał się na wygnanie w nocy z 14 na 15 kwietnia 1931 roku. 16 kwietnia upubliczniono odezwę króla, którą nazajutrz na pierwszej stronie opublikował tylko jeden, prawicowy dziennik ABC:

Niceto Alcalá-Zamora (ur. 6 lipca 1877 w Priego de Córdoba, zm. 18 lutego 1949 w Buenos Aires), pierwszy prezydent Drugiej Republiki Hiszpańskiej od 1931 do 1936.
Madryt (hiszp. Madrid) – stolica i największe miasto Hiszpanii, położony w środkowej części kraju u podnóża Sierra de Guadarrama (Wyżyna Kastylijska) nad rzeką Manzanares.

Flaga republikańska podniesiona przed ratuszem w mieście Éibar w 75. rocznicę proklamacji Republiki

W międzyczasie, 13 kwietnia, dzień przed oficjalną datą, Republikę proklamowano w trzech miastach: Sahagún (w prowincji León), Eibar (w prowincji Guipúzcoa) i Jaca (w prowincji Huesca). Rząd Republiki nadał za to każdemu z nich tytuł Najjaśniejsze Miasto (Ilustrísima Ciudad). Pierwszym miastem, w którym już o 6:30 rano 14 kwietnia podniesiono flagę Republiki było Eibar. Za jego przykładem poszły pozostałe miasta gdzie przeważali republikanie, w tym Barcelona – najludniejsze wówczas miasto Hiszpanii oraz Madryt – stolica kraju.

Corona muralis (łac.) - w Rzymie w okresie republiki korona ze złota w kształcie murów, dawana temu, który pierwszy wdarł się na mury obleganego, nieprzyjacielskiego miasta. Początkowo mógł ją otrzymać każdy, później nagrodę tę otrzymywali tylko dowódcy.
Rewolucja hiszpańska 1936 roku – przemiany ekonomiczne i społeczne, jakie miały miejsce w republikańskiej części Hiszpanii w czasie hiszpańskiej wojny domowej.

Alfons XIII Hiszpański, mimo opuszczenia kraju, oficjalnie nie abdykował. Wyjechał do Paryża, a później do Rzymu, w którym pozostał aż do śmierci. W styczniu 1932 abdykował na rzecz swojego trzeciego syna, Jana. Zmarł 28 lutego 1941.

Pochodzący z Eibar pisarz Toribio Echeverría w swojej książce Podróż po krainie wspomnień (Viaje por el país de los recuerdos) tak opisuje proklamację Drugiej Republiki Hiszpańskiej w swoim mieście:

Konstytucja z 1931 roku

Po proklamowaniu Republiki władze w kraju od 14 kwietnia do 14 października sprawował Rząd Tymczasowy kierowany przez Niceto Alcalá-Zamora. Alcalá-Zamora podał się do dymisji ze względu na swój sprzeciw wobec laickości państwa. Jego następcą został ateista Manuel Azaña. 10 grudnia 1931 Niceto Alcalá-Zamora został wybrany Prezydentem II Republiki Hiszpańskiej. Głosowało na niego 362 spośród 410 obecnych deputowanych (36 było nieobecnych). Pozostał na tym stanowisku do 7 kwietnia 1936, kiedy to rząd Frontu Ludowego po wygranych wyborach zażądał jego dymisji; znów zastąpił go Manuel Azaña.

Iberyjska Federacja Anarchistyczna (Federación Anarquista Ibérica) – organizacja utworzona w 1927 w El Saler w Walencji, jako kontynuacja dwóch organizacji anarchistycznych, Unión Anarquista Portuguesa (Portugalskiego Związku Anarchistycznego) oraz Federación Nacional de Grupos Anarquistas de España (Federacji Krajowej Hiszpańskich Grup Anarchistycznych); terenem jej działania miał być Półwysep Iberyjski.
Stolica Apostolska, inaczej Stolica Święta (łac. Sedes Apostolica, wł. Sede Apostolica, Santa Sede) – siedziba papieży, także papiestwo, czyli władza zwierzchnia papieża w Kościele katolickim wraz z jej instancjami wykonawczymi, stanowiąca podmiot prawa międzynarodowego. Jej siedziba mieści się w państwie Watykan, z którym jest połączona unią personalną i funkcjonalną. Stolica Apostolska sprawuje wyłączne zwierzchnictwo oraz suwerenną władzę i jurysdykcję nad Watykanem, który jest również jej własnością. Traktowanie Stolicy Apostolskiej i Watykanu jako odmiennych podmiotów, jakkolwiek uzasadnione z punktu widzenia ustrojowego, nie występuje jednak wyraźnie na gruncie prawa międzynarodowego. W stosunkach międzynarodowych nazwy te bywają stosowane zamiennie, a zaciągnięcie zobowiązania pod jedną z nich jest rozumiane jako wiążące dla obu. I tak np. w Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej podmiot ten występował początkowo pod nazwą Państwa Watykańskiego, a następnie (bez odrębnego przystąpienia) pod nazwą Stolicy Apostolskiej.

28 czerwca 1931 odbyły się wybory do Kortezów Ustawodawczych; 9 grudnia deputowani przyjęli opracowaną przez siebie Konstytucję.

Konstytucja Republiki Hiszpańskiej z 1931 roku stanowiła krok do przodu w sprawie ochrony praw człowieka przez władzę sądowniczą oraz w kwestii demokratycznej organizacji państwa: prawie jedna trzecia artykułów dotyczyła wymienienia i ochrony praw i wolności indywidualnych i zbiorowych. Bierne i czynne prawa wyborcze zostały rozszerzone na obywateli obu płci, którzy przekroczyli 23 rok życia. Konstytucja przekazywała władzę ustawodawczą w ręce obywateli, którzy sprawowali ja poprzez swoich przedstawicieli w jednoizbowym parlamencie zwanym Kortezami lub Kongresem Deputowanych, natomiast wybór Szefa Państwa – Prezydenta miał być dokonywany przez deputowanych i elektorów, którzy sami mieli być wybierani w wyborach powszechnych.

Admirał (adm.) – wojskowy stopień oficerski w Polskiej Marynarce Wojennej, odpowiadający generałowi w Wojskach Lądowych i Siłach Powietrznych. Jego odpowiedniki znajdują się także w marynarkach wojennych innych państw.
Ateizm – odrzucenie lub stanowisko, że . W najszerszym znaczeniu jest to brak wiary w istnienie bóstw. Słowo ateizm pochodzi od greckiego ἄθεος – ἀ- (a-, “nie”) + θεός (theos, “bóg”). Określenie to było przypisywane każdemu, kogo uznano za wierzącego w fałszywych bogów, żadnych bogów lub doktryny wchodzące w konflikt z ówczesnymi religiami.

Szczególnie ważne elementy hiszpańskiego porządku prawnego w myśl Konstytucji z 1931 roku:

Zasada równości wszystkich Hiszpanów wobec prawa i uznanie Hiszpanii za republikę ludzi pracujących wszystkich klas.

Zasada laickości, w myśl której nie tyle rozdzielono Kościół i Państwo, co dążono do eliminacji religii z życia politycznego. Dopuszczono również zawieranie ślubów cywilnych i rozwody.

Zasada elekcyjności i kadencyjności wszystkich stanowisk publicznych, w tym również Prezydenta Republiki.

Zasada parlamentu jednoizbowego, mającego realizować ideały demokratyczne poprzez likwidację drugiej, arystokratycznej i uprzywilejowanej izby; władzę ustawodawczą miały sprawować wyłącznie jednoizbowe Kortezy.

Możliwość przymusowego wywłaszczenia (za odszkodowaniem) oraz nacjonalizacji sektora publicznego w celach społecznych.

Szeroki zakres praw i wolności. Przyznanie powszechnego prawa wyborczego kobietom.

Symbole II Republiki

Flaga II Republiki Hiszpańskiej

Peseta z czasów II Republiki

Za symbole II Republiki uznano symbole republikańskie z XIX wieku: flagę o trzech poziomych pasach, od góry do dołu: czerwonym, żółtym i fioletowym, godło pozostało podobne, jednak koronę królewską zastąpiła corona muralis. Wybito również monety z nowym godłem.

Dziennik ABC - hiszpańska gazeta, o zapatrywaniach konserwatywnych i monarchicznych. Został założony w Madrycie 1 stycznia 1903 r. przez Torcuato Luca de Tena y Álvarez-Ossorio. Początkowo wychodził jako tygodnik, a od czerwca 1905 stał się dziennikiem.
Miguel Primo de Rivera y Orbaneja (8 stycznia 1870 - 16 marca 1930) – hiszpański wojskowy, dyktator Hiszpanii w latach 1923-1930. Ojciec José Antonia Prima de Rivery.

Hymn zwany Marszem Królewskim (Marcha Real) zastapiono popularną w XIX wieku pieśnią Himno de Riego.

Himno de Riego

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)