Drzewa - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy rośliny. Zapoznaj się również z: inne znaczenia tego słowa.

Drzewa – grupa roślin, do której zaliczają się największe rośliny lądowe. Grupa ta nie jest taksonem – grupuje tylko organizmy roślinne podobne morfologicznie i funkcjonalnie. Drzewa są roślinami wieloletnimi o zdrewniałych łodygach (i zwykle też korzeniach). Od innych roślin drzewiastych (krzewów i krzewinek) różnią się posiadaniem łodygi głównej (pnia) rozgałęziającej się dopiero od pewnej wysokości. Liczne rozgałęzienia wraz z listowiem tworzą koronę drzewa. Do drzew zalicza się niekiedy rośliny posiadające kłodzinę zamiast pnia zakończoną pękiem liści tj. paprocie drzewiaste, sagowcowe, palmy, pandany, juki i draceny. Bardziej zawężone definicje wyłączają wieloletnie rośliny o zdrewniałych łodygach, które nie posiadają zdolności przyrostu na grubość i nie tworzą korony ze zdrewniałych rozgałęzień łodygi. Dział botaniki zajmujący się drzewami to dendrologia (gr. δένδρον – drzewo). W Polsce kilkadziesiąt tysięcy najstarszych i najbardziej okazałych drzew podlega ochronie prawnej jako pomniki przyrody.

Soliter, drzewo soliterowe (z fr. solitaire – samotny) – w dendrologii i ogrodnictwie określenie oznaczające drzewo lub krzew rosnące pojedynczo na otwartym terenie, szczególnie eksponowane. Poza ekspozycją w aranżacji krajobrazu solitery wyróżniają się z reguły swymi walorami ozdobnymi – np. efektownym kwitnieniem lub zabarwieniem liści. W sztuce planowania ogrodów szczególnie cenione są do tej roli gatunki i odmiany uprawne ozdobne przez cały rok – podczas kwitnienia, owocowania, okryte listowiem i podczas zimy.

Puszcza Białowieska – rozległy kompleks leśny, pozostałość dawnych puszcz: Białowieskiej, Ladzkiej, Świsłockiej i Szereszewskiej, położony w województwie podlaskim oraz na Białorusi. Powierzchnia całej puszczy przekracza 1500 km2 (z czego w granicach Polski 620 km2). Jest pozostałością ostatnich na niżu Europy lasów naturalnych o charakterze pierwotnym w strefie lasów liściastych i mieszanych. Na jej terenie znajduje się Białowieski Park Narodowy (BPN). Obszar puszczy wchodzi w skład Nadleśnictw Białowieża, Browsk i Hajnówka. Puszcza leży w dorzeczu Narewki i Leśnej.

Morfologia

Drzewa posiadają zróżnicowaną budowę części nadziemnej. Z powierzchni ziemi wyrasta pień, który od pewnej wysokości otoczony jest koroną składającą się z rozdzielających się gałęzi zakończonych liśćmi. Pień oraz starsze, grubsze gałęzie są zdrewniałe, młode drewnieją z końcem okresu wegetacyjnego. Pień może na wysokości początku korony dzielić się na grubsze gałęzie, nazywane konarami, lub też może przebiegać pionowo w górę przez koronę, czasami nawet niemal do końca wysokości drzewa (zobacz: strzała, kłoda). Nieco odmiennym typem morfologicznym drzewa jest kłodzina, która nie wytwarza bocznych rozgałęzień i jest pojedynczym pniem zakończonym pióropuszem liści. Niektóre rośliny potocznie uznawane za drzewa wykształcają jedynie tzw. pień pozorny, pozostając bylinami (np. banan i niektóre inne imbirowce). Drzewa rosną pojedynczo (soliter), w grupach (zadrzewienia) lub tworząc rozległe skupienia (lasy).

Różowate (Rosaceae Juss.) – rodzina roślin należąca do rzędu różowców. Jest szeroko rozprzestrzeniona na kuli ziemskiej. Należy do niej 90 rodzajów liczących ponad 2,5 tys. gatunków, spośród których dziko w Polsce występuje ok. 150. Rodzina o dużym znaczeniu gospodarczym. Należy do niej wiele uprawnych drzew i krzewów owocowych oraz roślin ozdobnych i leczniczych.

Daglezja zielona, jedlica zielona, jedlica Douglasa, jedlica Menziesa, (Pseudotsuga menziesii Carriere) – gatunek drzewa z rodziny sosnowatych. Występuje w zachodniej części Ameryki Północnej. Gatunek geograficznie dzielony jest na dwa podgatunki P. menziesii subsp. menziesii i P. menziesii subsp. glauca. W Polsce jest gatunkiem introdukowanym. Opis dotyczy podstawowego podgatunku subsp. menziesii, subsp. glauca (jedlica sina) odróżnia się pokrojem, igłami i szyszkami.

Ogólny kształt części nadziemnej drzewa (pnia i korony, w tym ułożenia gałęzi) określa się mianem pokroju drzewa. Wyróżnia się pokrój stożkowaty, kolumnowy, okrągławy i parasolowaty.

Pokrój drzewa: a,b. stożkowaty, c. kolumnowy d. okrągławy, e. parasolowaty

Cykl rozwojowy

W ciągu życia drzewo ciągle powiększa przekrój pnia i gałęzi. Za wzrost tego rodzaju odpowiada miazga, tzw. kambium, czyli warstwa nieustannie dzielących się komórek znajdujących się pod korą drzewa. Na przekroju pnia można zobaczyć wyraźne pierścienie przyrostów rocznych, które dają informację na temat wieku danego drzewa. Każdy pierścień pokazuje przyrost drewna podczas jednego okresu wegetacyjnego.

Wierzbowate (Salicaceae Mirb.) – rodzina roślin o zdrewniałych pędach należąca do rzędu malpigiowców (Malpighiales). Jej przedstawiciele występują na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy, w Australii występują nieliczni tylko na północnym wschodzie kontynentu.

Wilgotne lasy strefy umiarkowanej, lasy deszczowe strefy umiarkowanej, zawsze zielone lasy deszczowe strefy umiarkowanej – formacja roślinna zdominowana przez wiecznie zielone lasy występujące na obszarach panowania wilgotnych odmian klimatu umiarkowanego i podzwrotnikowego. Jeden z typów lasów deszczowych.

Roczny przyrost drewna w Polsce nie jest równomierny, gdyż sezon wegetacyjny nie trwa przez cały rok, zaś mając dwa okresy wegetacyjne w roku - drewno składa się z dwóch rodzajów słojów: jasnego i ciemnego. Słój jasny powstaje wczesną wiosną. Słój ciemny powstaje późnym latem.

Sagowcowe, sagowce (Cycadopsida Brongn.) – klasa roślin należąca do typu (gromady) nagonasiennych. W grupie tej wyróżnia się około 360 gatunków (100 żyjących), w tym wiele wymarłych żyjących niegdyś w mezozoiku. W naszym klimacie spotykane jedynie w szklarniach i palmiarniach ogrodów botanicznych, niektóre (np. przedstawiciele rodzajów Cycas, Zamia) oferowane są od kilku lat na rynku jako rośliny pokojowe.

Język grecki albo greka — język indoeuropejski z grupy helleńskiej, w starożytności ważny język basenu Morza Śródziemnego. W cywilizacji Zachodu zaadaptowany obok łaciny jako język terminologii naukowej, wywarł wpływ na wszystkie współczesne języki europejskie, a także część pozaeuropejskich i starożytnych. Od X wieku p.n.e. zapisywany jest alfabetem greckim. Obecnie, jako język nowogrecki, pełni funkcję języka urzędowego w Grecji i Cyprze. Jest też jednym z języków oficjalnych Unii Europejskiej. Po grecku mówi współcześnie około 15 milionów ludzi.

Wiele gatunków drzew charakteryzuje się długowiecznością. W Polsce wiek poszczególnych dębów oraz cisów dochodzi do 1000 lat. Najstarszym drzewem w Polsce jest cis pospolity, który rośnie na terenie prywatnym w Henrykowie Lubańskim (województwo dolnośląskie). Wiek drzewa ocenia się na ok. 1250 lat, obwód 512 cm, wysokość 13 m. Najbardziej sędziwy wiek osiągają okazy sosny długowiecznej (Pinus longaeva) rosnące w Górach Białych (ponad 4700 lat). Często określa się je mianem najstarszych roślin na Ziemi, jednak żyją znacznie krócej od wegetatywnie rozmnażających się okazów topoli osikowych i niektórych krzewów (np. okaz Lomatia tasmanica z Tasmanii istnieje od 43,6 tys. lat). Nawet najkrócej żyjące gatunki drzew dożywają zwykle kilkudziesięciu lat, nierzadko gatunki określane jako krótkowieczne (np. sumak octowiec lub topola osika) mają jedynie stosunkowo krótkotrwałe poszczególne pędy nadziemne, podczas gdy całe organizmy żyją znacznie dłużej tworząc z pędów podziemnych kolejne drzewiaste pędy nadziemne.

Pomnik przyrody – termin ten został wprowadzony przez Aleksandra von Humboldta na przełomie XVIII i XIX wieku, co dało początek kierunkowi konserwatorskiemu w ochronie przyrody.

Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang.: United States, United States of America, US, USA) – państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu, Oceanem Atlantyckim od wschodu.

Systematyka i pochodzenie

Skamieliny najstarszych znanych drzew paleontolodzy odnaleźli w latach 70. XIX w. w Gilboa w stanie Nowy Jork, USA. Nazwano je Eospermatopteris. Na podstawie fragmentów pni nie można było określić wyglądu całych roślin i przez lata powstało wiele ich wyobrażeń. W 2007 roku znaleziona została także korona drzewa, co pozwoliło poznać je w całości. Drzewa te rosły ok. 385 mln lat temu.

Korona drzewa - cechą charakterystyczną każdej rośliny drzewiastej jest to, że na pewnej wysokości nad ziemią pień przekształca się w zespół konarów, gałęzi, pędów i liści, który nazywamy koroną.

Korzeń (łac. radix) – część sporofitu, która dostarcza roślinom wodę i substancje odżywcze (sole mineralne), utrzymuje rośliny na podłożu i służy do gromadzenia substancji zapasowych. Występuje niemal u wszystkich roślin naczyniowych, nieobecny jest jedynie u posiadających chwytniki psylotowych i niektórych roślin, u których korzeń zanikł wtórnie (np. u pływaczy i wolffii bezkorzeniowej). Rośliny zakorzenione są zwykle w glebie, u epifitów wykształcają się korzenie powietrzne, u hydrofitów korzenie zanurzone.

W nowożytnych systemach klasyfikacji roślin drzewa nie stanowią taksonu. Formy drzewiaste należą do różnych współczesnych lub kopalnych jednostek taksonomicznych roślin lądowych – lepidofitów (widłaków drzewiastych), paproci, nagonasiennych i okrytonasiennych. W pewnych taksonach formy drzewiaste lub krzewiaste są jedyne lub niemal jedyne (np. nagonasienne, wierzbowate), w niektórych są rzadkie (np. astrowate), a w innych częste są zarówno drzewa, krzewy, jak i rośliny zielne (np. różowate).

Wiąz (Ulmus L. ) – rodzaj drzew, rzadziej krzewów z rodziny wiązowatych (Ulmaceae), obejmujący ok. 25 gatunków. Występują w strefie umiarkowanej półkuli północnej. Gatunkiem typowym jest Ulmus campestris L..

Miazga (kambium) - roślinna tkanka twórcza, razem z tkanką korkotwórczą należy do merystemów bocznych. Występuje w postaci warstwy cienkościennych i ulegających licznym podziałom komórek, położonych między drewnem i łykiem. U roślin dwuliściennych powstaje przez połączenie miazgi wiązkowej z wiązek z miazgą międzywęźli. Dzięki ciągłym podziałom miazga wytwarza drewno wtórne i łyko wtórne i roślina przyrasta na grubość. U roślin wieloletnich miazga funkcjonuje przez cały czas trwania ich życia, choć w tempie zależnym od warunków. W naszej strefie klimatycznej podziały komórkowe są najbardziej intensywne wiosną, a zanikają zimą.

Podział tradycyjny

W leśnictwie, jak i w tradycji, stosuje się podział na drzewa iglaste i liściaste oraz wydziela różne grupy użytkowe (np. drzewa owocowe).

Drzewa iglaste (szpilkowe) należą do nagonasiennych. Mają liście w postaci igieł lub łusek. W zdecydowanej większości są wiecznie zielone (tzn. nie zrzucają igieł na okres niekorzystnych warunków) – wyjątkiem są modrzewie, metasekwoje, cypryśnik błotny, modrzewniki oraz Glyptostrobus pensilis. Drzewa iglaste dominują w górach oraz zimnym klimacie dalekiej północy. Niektóre gatunki występują również w lasach tropikalnych i na pustyniach. Są dominantami lasów zajmujących strefy klimatyczne o krótkim sezonie wegetacyjnym, takich jak tajga lub niektóre lasy twardolistne, jak również lasów na obszarach o całorocznym sezonie wegetacyjnym, takich jak niektóre wilgotne lasy strefy umiarkowanej. W języku polskim pojęcie "iglaste" dotyczy również taksonu, do którego należą tego typu drzewa i krzewy (Pinopsida, znane również jako Coniferopsida). Niektórzy dendrolodzy do grupy drzew i krzewów iglastych na drodze wyjątku włączają również inne rośliny nagonasienne, nienależące do taksonu iglastych, mimo że mają one szerokie liście lub brak liści, takie jak uznawany za drzewo liściaste miłorząb dwuklapowy i przęśl. W kulturze anglojęzycznej analogiczną grupę roślin określa się jako softwoods, niezależnie od rzeczywistej twardości drewna konkretnych przedstawicieli.

Drzewa liściaste należą do okrytonasiennych. Mają stosunkowo szerokie blaszki liści. Występują i dominują w ciepłym i umiarkowanym klimacie, przy czym w klimacie umiarkowanym przeważnie zrzucają zimą liście. W kulturze anglojęzycznej analogiczną grupę roślin określa się jako hardwoods lub broadleaf trees.

Stosowany w polskiej tradycji podział dotyczy drzew i krzewów występujących współcześnie w strefie umiarkowanej i borealnej. Wyłamują się z niego niektóre drzewa i krzewy ze strefy międzyzwrotnikowej, takie jak przedstawiciele okrytonasiennych jednoliściennych: palmy, pandanowce, juki, draceny i in., a także nagonasienne sagowce i gniotowce czy paprocie drzewiaste. W literaturze botanicznej one jednak również określane są jako drzewa.

Rośliny wiecznie zielone lub rośliny zimozielone – w botanice mianem tym określa się rośliny, u których występuje całoroczny przyrost nowych liści, przy czym stare liście zrzucane są stopniowo, także w okresie całorocznym lub wieloletnim, przez co roślina jest cały czas zielona, nigdy nie tracąc wszystkich liści.

Park Narodowy Kings Canyon (ang. Kings Canyon National Park) - park narodowy położony w wschodniej części stanu Kalifornia w Stanach Zjednoczonych. Park został utworzony w 1940, na powierzchni 1869 km². Park Narodowy Kings Canyon przylega do Parku Narodowego Sekwoi. Oba parki są zarządzane przez National Park Service jako jedna jednostka.

Zastosowanie

Jadalne owoce kasztana

Drzewa odgrywają dużą rolę w życiu człowieka, dostarczają m.in. jeden z materiałów budowlanych, jakim jest drewno, a także takie substancje jak żywica lub kauczuk. Jednym z powszechnych zastosowań jest również produkcja papieru. Pewne części niektórych drzew i krzewów mogą być wykorzystywane w celach spożywczych – przede wszystkim owoce, ale także kora (cynamonowiec), liście (herbata), nasiona (kawa), a nawet kwiaty (goździkowiec).

Kłoda – pień drzewa, w którym nie da się wyróżnić jednej, prostej osi morfologicznej przebiegającej przez środek pnia (rdzeń pnia). Kłodę wytwarzają drzewa liściaste z wyjątkiem olszy.

Park Narodowy Redwood (ang. Redwood National Park) park narodowy położony w północnej części stanu Kalifornia w Stanach Zjednoczonych. Nazwa parku pochodzi od sekwoi wiecznie zielonych (ang. redwood), które rosną na jego terenie.

Symbol drzewa stosowany w zielnikach, przewodnikach itp.

W leksykonach lub spisach gatunków roślin drzewa bywają oznaczane symbolem przypominającym symbol Saturna lub alchemiczny symbol ołowiu, tj. podwójnie kreślone h. (Pojedynczo kreślone h, czyli ħ, oznacza krzew.)

Drzewa zapobiegają erozji i łagodzą wpływ pogody na ekosystem pod koroną drzew. Wpływają także na klimat – zatrzymują wiatry w 20–70%. Gdy jest dużo drzew wilgotność wzrasta i spada temperatura.

Iglaste, szpilkowe (Pinopsida Burnett, dawniej Coniferopsida) - klasa drzew lub krzewów należących do typu (gromady) nagonasiennych. Należy do niej ok. 600 gatunków.

Roślina drzewiasta – roślina wieloletnia o silnie zdrewniałych, trwałych łodygach nadziemnych, często także i korzeniach. W przeciwieństwie do bylin, u których cała część nadziemna zamiera na zimę, zdrewniałe nadziemne części roślin drzewiastych nie zamierają w okresie zimy. Nie jest to takson, ale grupa roślin o zbliżonej budowie morfologicznej. Rośliny drzewiaste to zazwyczaj rośliny długowieczne.

Przykłady

Drzewo liściaste w okresie fenologicznej zimy

Drzewo iglaste (świerk) w okresie fenologicznej zimy

Rodzaje drzew występujące w Polsce naturalnie (rodzaje rodzime)

liściaste:

dąb (Quercus)

buk (Fagus)

brzoza (Betula)

czeremcha (Padus)

jabłoń (Malus)

jarząb (Sorbus)

jesion (Fraxinus)

olsza (Alnus)

głóg (Crataegus)

grab (Carpinus)

topola (Populus)

klon (Acer)

lipa (Tilia)

wierzba (Salix)

wiąz (Ulmus)

wiśnia (Cerasus)

iglaste:

sosna (Pinus)

świerk (Picea)

jodła (Abies)

modrzew (Larix)

cis (Taxus)

Najwyższe drzewa

Na świecie:

Eukaliptus królewski (Eucalyptus regnans): Zachowały się doniesienia z XIX wieku (obecnie często kwestionowane) o drzewach osiągających 132,6 m i 114,3 m wysokości. Współcześnie najwyższym drzewem tego gatunku jest Centurion rosnący na Tasmanii osiągający 99,6 m

Sekwoja wiecznie zielona (Sequoia sempervirens): 115,6 m, Park Narodowy Redwood, Kalifornia, USA

Daglezja zielona (Pseudotsuga menziesii): 99,4 m, hrabstwo Coos, Oregon, USA

Świerk sitkajski (Picea sitchensis): 96,7 m, Park stanowy Prairie Creek Redwoods, Kalifornia, USA

Mamutowiec olbrzymi (Sequoiadendron giganteum): 94,9 m, Redwood Mountain Grove, Park Narodowy Kings Canyon, Kalifornia, USA

W Polsce:

Jodła pospolita (Abies alba): prawie 60 m, rezerwat przyrody Komorzno w województwie opolskim.

Świerk pospolity (Picea abies): 51 m, Puszcza Białowieska.

Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Drzewo

Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o drzewie

Zobacz hasło drzewo w Wikisłowniku

Przypisy

Alicja Szweykowska, Jerzy (red.) Szweykowski: Słownik botaniczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003. ISBN 83-214-1305-6.
↑ Encyclopedia Brittanica - Tree. [dostęp 7 lutego 2010].
Anna Szweykowska: Kłodzina. W: Słownik botaniczny. Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.). Warszawa: Wydawnictwo "Wiedza Powszechna", 1993. ISBN 83-214-0140-6.
↑ Dietrich von Denffer: Morfologia. W: Eduard Strasburger, i in.: Botanika: podręcznik dla szkół wyższych. Wyd. 2 pol. wg 28 oryg. Warszawa: PWRiL, 1967.
Krzysztof Ziarnek: Rekordy świata roślin (pol.). 2005. [dostęp 2007-05-21].
Full fossil found for the earliest trees. „Nature”, 2007-04-18. Londyn: Nature Publishing Group. doi:10.1038/news070416-10. ISSN 1476-4687. OCLC 47076528 (ang.). [dostęp 2008-11-11].
Wojciech Pastuszka: Pierwsze drzewo (pol.). Archeowieści, 2007-04-19. [dostęp 2008-11-11].
Włodzimierz Seneta: Drzewa i krzewy iglaste. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1981, s. 20. ISBN 83-01-01663-9.
Carder, A.: Forest giants of the world: past and present. Ontario: Fitzhenry and Whiteside, 1995. ISBN 978-1550410907.
Giant Tree Register (ang.). Giant Trees. [dostęp 2010-10-01].
Sequoia sempervirens description (ang.). [dostęp 2008-11-11].
Pseudotsuga menziesii var. menziesii description (ang.). [dostęp 2008-11-11].
Picea sitchensis (Sitka spruce) description (ang.). [dostęp 2008-11-11].
Sequoiadendron giganteum description (ang.). [dostęp 2008-11-11].
Rzeerwaty przyrody (pol.). W: Miasto i Gmina Wołczyn [on-line]. UM Wołczyn. [dostęp 2010-11-08].
Świerk Gigant (pol.). [dostęp 2009-05-24].

Krzew - roślina wieloletnia o zdrewniałej łodydze, czasem także korzeniach, przekraczająca 0,5 m wysokości. Krzewy mają krótki pęd główny, z którego wyrastają równorzędne, rozgałęziające się pędy boczne. W przeciwieństwie do drzew u krzewów brak osi głównej, która u drzew przechodzi przez system pędowy. W rozwoju krzew powstaje przez rozwój pączków bocznych, znajdujących się u nasady pędu głównego, który zostaje szybko opanowany przez tworzące się liczne pędy boczne i wcześnie zamiera. Krzewy mają korzeń palowy, podobnie jak drzewa.

Cis pospolity (Taxus baccata L.) – gatunek wiecznie zielonego iglastego drzewa lub dużego krzewu z rodziny cisowatych. Pierwotnie cis pospolity rósł w Europie, w górach Atlas w Maroku i w zachodniej Azji (Kaukaz). Największe osobniki znane są z Kaukazu i Anglii (Fortingall), gdzie osiągają do 32 m wysokości i 9 m obwodu pnia.