Nagrobek Amalii Mniszchowej w kościele św. Marii Magdaleny w Dukli

Cmentarz z I Wojny światowej zimą

Kościół Ojców Bernardynów

Ratusz

Góra Cergowa

Cmentarz wojskowy

Cmentarz żydowski

Dukla – miasto w woj. podkarpackim, w powiecie krośnieńskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Dukla. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. krośnieńskiego.

Według danych z 31 grudnia 2006 miasto miało 2154 mieszkańców.

W Dukli mieści się posterunek policji, ośrodek zdrowia, poczta, dom wycieczkowy PTTK, zajazd, dwa schroniska młodzieżowe, restauracja i stacja benzynowa oraz pełnowymiarowe boisko sportowe z sztuczną nawierzchnią i oświetleniem. Miasto położone nad Jasiołką, u podnóża góry Cergowej (716 m n.p.m.) na północnym skraju Beskidu Niskiego.

Historia

Najstarsze znaleziska świadczą o zasiedleniu tych terenów przez człowieka w epoce brązu i żelaza (2000 l. p.n.e. – 400 lat n.e.) – dowodzą tego znaleziska kurhanów w okolicy Dukli. W okresie lateńskim i wpływów rzymskich nastąpił zanik kultury łużyckiej na tym terenie i wytworzenie się nowej kultury materialnej, określanej mianem przeworskiej. Na jej tworzenia duży wpływ miała cywilizacja rzymska. Czego przykładem jest ceramika toczona na kole tzw. ceramika siwa oraz znajdowane monety rzymskie w Dukli i w Tylawie. Okres ten stanowił bardzo korzystne warunki dla osadnictwa. W tych czasach (l – IV w.) zasiedlone już były wszystkie wyniosłości na terenie Tylawy i Dukli oraz jej obrzeżach. W V i VI wieku po najazdach Hunów na Europę nastąpił rozwój osadnictwa słowiańskiego. Od VIII wieku rozpoczął się rozwój większych plemiennych i międzyplemiennych organizacji Słowian, Ziemie te zamieszkiwało plemię – czy raczej związek plemion – Lędzian, tworzących protopaństwo, które w IX wieku dostało się pod nieokreśloną bliżej zależność Wielkich Moraw, a wiek później Czech, a potem Polan. Należy do nich Wietrzno, z zachowanymi śladami potężnego grodu o poczwórnym pierścieniu wałów.

Pierwsza wzmianka o wsi w tym miejscu pochodzi z roku 1336. Od początku swojego istnienia Dukla była miastem prywatnym. W 1366 r. kanclerz Janusz Suchywilk otrzymał od swoich rodziców Duklę, Kobylany, Chyrową, Mszanę, Surowicę i Wisłoczek.28 sierpnia 1366 roku we Włodzimierzu Janusz Suchywilk przekazał swoje dobra bratankom Piotrowi i Mikołajowi. Byli to synowie Jakusza Cztana ze Strzelc. Ustanowił w ten sposób pierwszą ordynację w Polsce. Kazimierz Wielki potwierdził ten dokument. W 1373 kanclerz Janusz Suchywilk wydał dla Dukli akt lokacyjny na prawie magdeburskim. Następne prawa miejskie lokacyjne Dukla otrzymała w 1380 roku. Kolejni właściciele Dukli to Kobylańscy, Cikowscy, Jordanowie, Męcińscy, Ossolińscy, Mniszchowie, Stanisław Szczęsny Potocki, Stadniccy i ponownie Męcińscy. Wśród licznych przedstawicieli właścicieli Dukli z rodu Kobylańskich zasłynął Domarat z Kobylan – syn kasztelana, kasztelan biecki za Kazimierza Wielkiego, marszałek królestwa polskiego, który pod dowództwem Zyndrama z Maszkowic uczestniczył w bitwie pod Grunwaldem i pod Koronowem, zaś w 1422 roku podpisał przymierze między królem Władysławem Jagiełłą a Krzyżakami.

W 1474 r. najazd wojsk węgierskich Macieja Korwina na Duklę niszczy miasto.

W 1503 roku Duklę, w ramach wymiany za Majkowice koło Bochni, otrzymał Stanisław Cikowski z Mikluszowic, kasztelan biecki. Stanisław Szczykowski z Mikluszowic w 1504 roku wyjednał u króla Aleksandra przywilej dla mieszczan oparty na prawie niemieckim.

W 1532 roku, po śmierci męża, Ewa Cikowska przekazała okoliczne miejscowości, Mikołajowi Kobylańskiemu kasztelanowi rozpierskiemu, które potem dziedziczyła jego żona Anna Pilecka z Pilczy oraz ich synowie Jan i Krzysztof Kobylański. Jednak Ewa Cikowska zostawiła sobie Duklę. W 1540 r. od wdowy Ewy po Cikowskim kupił Duklę Jan Jordan z Zakliczyna herbu Trąby – rotmistrz, żupnik krakowski. Rozbudował zamek w Dukli i otrzymał w tym roku od króla Zygmunta Starego przywilej dla tego grodu na odbywanie dwóch dorocznych jarmarków i cotygodniowych targów. Po Janie Jordanie, dziedzicem został Wawrzyniec Jordan (1519–1580), kasztelan krakowski – brat przyrodni (z drugiej żony jego ojca, Anny Jarosławskiej), który w 1598 roku, przekazał Duklę, jako posag swojej córce Zofii Jordan – żonie Samuela Zborowskiego. Po jej śmierci, miasto dziedziczyli ich synowie. Ważnym dla Dukli wydarzeniem był przywilej króla Zygmunta III Wazy z 1588 r. (sprzedaż i skład win węgierskich) oraz ustanowienie w 1595 r. komory celnej, która rozpoczęła swoją działalność i dzięki niej miasto mogło się szybko bogacić.

W 1600 r. miasto wraz z okolicznymi miejscowościami otrzymał Krzysztof Drohojowski, który w 1601 r. sprzedał je Andrzejowi Męcińskiemu z Kurozwęk, poległemu po siedemnastu latach ( w 1618 r.) w czasie wyprawy na Moskwę. Dziedziczną część miasta dostała jego żona, a resztę odziedziczyli jej synowie i matka.

W 1636 r. sprzedała ona swą część Franciszkowi Bernardowi Mniszchowi (ok. 1590-1661) bratu carowej Maryny, staroście sanockiemu, kasztelanowi sądeckiemu. Mniszchowie byli wtedy dziedzicami wielu kluczy; m.in. wsi Potok, Uherce Samoklęski i miasta Sambor, Laszki Murowane, Dębowiec i rodem znanym dzięki carycy Marynie Mniszchównie i wyprawom jej ojca Jerzego Mniszcha na Moskwę.

Na początku Dukla była miastem handlowym na trakcie biegnącym z Polski przez Przełęcz Dukielską na Węgry i żyła głównie z handlu winem. Z czasem z powodzeniem rozpoczęła konkurencję z sąsiednimi Jaśliskami i w XVI wieku znalazła się w pełni swojego rozkwitu jako miasto ufortyfikowane, z dwoma bramami i komorą celną w ratuszu od 1595 roku. Franciszek Mniszech w 1638 r. rozpoczął rozbudowę pałacu z fortyfikacjami i z wałem, którą dokończył jego syn Jan Mniszech.

W pałacu 2 stycznia 1656 r. Męcińscy, posiadający część Dukli, gościli Króla Polski Jana Kazimierza, powracającego ze Śląska w czasach potopu szwedzkiego. Król z Dukli udał się do Krosna, a potem przez Łańcut do Lwowa, gdzie złożył Śluby Lwowskie. Rok później, 16 marca 1657 r. wojska Jerzego II Rakoczego złupiły Duklę. W 1661 roku w czasie epidemii zmarł Franciszek Mniszech.

Kolejne napady Rosjan, przemarsze wojsk i pożary w I połowie XVIII w. w 1703–1707 zniszczyły miasto. Dobra Męcińskich ucierpiały. W 1710 roku zadłużony Męciński sprzedał swoją połowę Dukli Józefowi Wandalinowi Mniszchowi – marszałkowi wielkiemu koronnemu i kasztelanowi krakowskiemu. Mniszchowie stali się właścicielami całej Dukli. Pożary stale nawiedzały drewnianą zabudowę dukielską w latach 1724, 1725, 1738 i najgroźniejszym – roku 1758.

W 1742 r. dziedzicem Dukli został Jerzy August Mniszech. W 1750 r. poślubił Marię Amalię z Brühlów – córkę Henryka Brüla – wszechwładnego ministra skarbu Polski i Saksonii, na dworze króla Augusta III. Na sejmie konwokacyjnym Jerzy August Mniszech poparł stronnictwo saskie i po wyborze Stanisław Augusta Poniatowskiego stracił wpływy i osiadł w Dukli, gdzie z żoną postanowił tu uczynić ośrodek życia kulturalnego i politycznego. Tu umieścił teatr, kapelę i Lożę wolnomularską. W tych też latach 1764–1765 powstają dzięki wsparciom Mniszchów dwa kościoły w Dukli. Mniszchowie konkurując z Czartoryskimi, starali się przyćmić swoją siedzibą Puławy i uczynić z Dukli centrum życia kulturalnego Rzeczypospolitej. Jerzy A. Mniszech w 1768 r. nadał miastu konstytucję, w której m.in. nałożył obowiązek nauczania dzieci bez względu na wyznanie.

Czasy Konfederacji barskiej

W dukielskim pałacu Jerzego Mniszcha pojawiali się niemal wszyscy ówcześni przywódcy konfederaccy z terenu Małopolski, by przygotować zgromadzenie Konfederatów barskich koło Rymanowa. W dniu 6 i 7 lipca 1768 r. odbył się na polach między Sieniawą a Rymanowem, generalny zjazd szlachty sanockiej i dukielskiej, który skupił około 6000 ludzi. Ogłoszono akt konfederacji ziemi sanockiej, a na marszałka wybrano Jakuba Ignacego Bronickiego, h. Korwin, dziedzica Nowotańca. Spod Sieniawy ruszył nowo wybrany marszałek przez Krosno do Krakowa. Franciszek Stadnicki, który od Ossolińskich w 1809 r. zakupił Duklę, w czasie konfederacji barskiej brał udział wraz ze swoim regimentem w obronie krakowskiego zamku i został uwięziony przez Rosjan. Dzięki staraniom kuzynki Teresy Ossolińskiej wyszedł z rosyjskiego więzienia. Maria Amalia Mniszech bardzo często bywała w Presovie, Zborowie, gdzie przebywały władze konfederacji barskiej i tam wydawały najważniejsze pisma i rozkazy. Nawiązała kontakty z biskupem kamienieckim Krasińskim i księciem Karolem Radziwiłłem. Przez Duklę i przełęcz często przechodzili Konfederaci, staczając boje, np. pod Jaśliskami. W latach 1769–1770 częstym gościem na dukielskim dworze był Kazimierz Pułaski – dowódca konfederacki. Dążył on nakłonienia Mniszcha do przekazania pod komendę konfederacką dworskiego oddziału. Marii Amalii Mniszchowej z Brühlów (ur. 1737, zm. 30 kwietnia 1772 w Dukli) – córce pierwszego ministra Augusta III, Henryka Brühla, drugiej żonie Jerzego Augusta Mniszcha, marszałka nadwornego koronnego, przypisywane jest zorganizowanie 13 lutego 1771 wspólnie z Potockimi zamachu na pierwszą żonę 18-letniego wówczas Szczęsnego Potockiego Gertrudę z Komorowskich w związku z tym, że małżeństwo z Potockim, Mniszchowie i Potoccy planowali dla jedynaczki Józefiny Mniszchówny. Zamachu dokonano we włościach Mniszchów, w okolicach Dukli; rok później 30 kwietnia 1772 w wieku 35 lat zmarła Maria Amalia, druga żona Jerzego W. Mniszcha, według wersji oficjalnie ogłoszonej przez rodzinę – na gruźlicę, według innej wersji – po zażyciu trucizny.

Po jej śmierci toczyły się walki powstrzymujące rozbiorowe wojska korpusu austriacko-preszowskiego – straży przedniej gen. Esterhazego, przed wkroczeniem do Dukli w maju 1772 r. Duklę, mimo oporu konfederatów zajęły wojska austriackie, dokonujące I rozbioru Polski. Zespół dworski został zajęty bez akceptacji Mniszcha na koszary dla wojska, a oddziały mniszchowskie 20 września 1772 r. musiały złożyć broń i zostały wcielone do armii zaborcy.

Czasy zaborów

1 grudnia 1774 odbył się w Dukli ślub i jedno z większych w Polsce wesel Józefiny Amalii Potockiej z Mniszchów i Stanisława Szczęsnego Potockiego.

Po przeniesieniu stolicy cyrkułu do Jasła, prześladowane pożarami miasteczko podupadło i straciło ostatecznie na znaczeniu, gdyż ośrodki życia gospodarczego przeniosły się w pobliże nowo wybudowanych linii kolejowych.

19 października 1775 r., czyli rok po ślubie gospodarzy, Tadeusz Kościuszko złożył wizytę w pałacu Mniszchów.

Po roku od śmierci Jerzego Wandalina Mniszcha (zm. 1778), żona Józefina Amalia Potocka z Mniszchów 7 stycznia 1779 r. sprzedała Duklę Józefowi Ossolińskiemu. W 1786 roku Dukla stała się się stolicą jednego z 18 cyrkułów. Od Ossolińskich Duklę nabył w 1809 r. Franciszek Stadnicki (zm. w 1810 r. i pochowany w grobowcu w Farze w Dukli).

Córka Franciszka Stadnickiego; Helena Stadnicka poślubiła gen. Wojciecha Męcińskiego h. Poraj, dziedzica Żarek (zm. 1839)- mjr. pospolitego ruszenia, rotmistrza ziemskiego województwa krakowskiego, i wniosła mężowi w posagu Duklę, która powróciła do Męcińskich.

W styczniu 1846 r. hr. Cezar Męciński (ur. 1809) ożeniony z Gabrielą Katarzyną Konstancją Starzeńska h. Lis (1821-1849), odmówił wojskowego wsparcia powstania krakowskiego. Jeszcze w 1878 r. hr. Cezar Męciński i jego syn Adam Męciński (1847-1923) byli właścicielami Dukli.

Po powstaniach 1846 i 1848 r. car Mikołaj I w 1849 r. odbywał w Dukli przegląd wojsk idących na Węgry. Największe klęski epidemii cholery nawiedziły miasto w 1865–1867 oraz 1873–1876 a w l. 1884–1885 i w 1888 r. pożary. Ofiarnie skrzywdzonym pomagał Cezar Męciński. W początkach XIX wieku wyrabiano w Dukli sukno i handlowano winem. Dukla podupadła po pożarach w XIX w. i po wybudowaniu linii kolejowej z Przemyśla do Budapesztu w 1872 r.

Ożywienie gospodarcze przerwała I wojna światowa w 1914 r. Stacjonowały tu wojska rosyjskie, powodując potężne straty od grudnia 1914, do wejścia wojsk austriackich 6 maja 1915. Została spalona cześć Dukli, która stopniowo tracąc znaczenie gospodarcze, zdołała jednak utrzymać prawa miejskie aż po dziś dzień.

II wojna światowa

Do 1939 roku miasto znajdowało się na obszarze powiatu krośnieńskiego województwa lwowskiego, miasto stanowiło garnizon macierzysty Batalionu KOP "Dukla". Batalion został sformowany w roku 1939, po przejęciu przez KOP ochrony dawnej granicy z Czechosłowacją od Straży Granicznej. Wchodził w skład 2 Pułku Piechoty KOP "Karpaty" jako I batalion. W wojnie obronnej 1939 roku włączony w struktury 3 Brygady Górskiej podzielił los innych jednostek Armii Karpaty. Stoczył potyczki na trasie Barwinek-Dukla, w Jasionce 9 września 1939 r. w walce z Niemcami, zginęło tu 17 polskich żołnierzy z wycofującego się batalionu. Zwłoki ich ekshumowano na cmentarz wojenny w Dukli. Batalion przemieścił się w okolice Lwowa, a potem przez Przełęcz Tatarską na Węgry. Niektórzy powrócili do domów. Dowódcą Batalionu KOP "Dukla" był mjr Karol Józef Piłat. W czasie kampanii wrześniowej do Dukli wkroczył ukraiński oddział płk. Suszki pseudonim „Brandenburg” wspierany przez Słowaków i zajął zamek. Po nim stacjonowały w pałacu kolejno: Grenzschutz, SS „Galicien”, oddziały Wermachtu.

Hitlerowcy w 1940 spalili synagogę zbudowaną w 1758 r. Dziś pozostały tylko ruiny. Niemcy zamknęli Żydów w getcie, wielu z nich rozstrzelali na miejscu, wielu w okolicznych lasach np. koło Tylawy-Błudna. Miejscowa ludność ukrywała Żydów, mimo grożącej za to kary śmierci. Jeszcze we wrześniu 1944, niedługo przed wycofaniem się, Niemcy rozstrzelali Mieczysława Roja oraz pięciu Żydów, których ukrywał.

Działały tu oddziały AK OP-15. Po nawiązaniu łączności z grupą z Miejsca Piastowego konspiratorzy z Dukli weszli w skład organizacji Służba Zwycięstwa Polski, a po jej wchłonięciu przez Związek Walki Zbrojnej, stali się głównymi organizatorami Placówki ZWZ w Dukli (kryptonim "Dalia"). Po aresztowaniu i uwięzieniu jej dowódcy – por. Michała Zygmunta ps. Michał w 1942 r. w Auschwitz-Birkenau, komendantem Placówki AK Dukla (Dalia, Dorota) został Jan Kopcza "Waldemar". Od 1942 r. do 15 czerwca 1944 Placówka obejmowała ponad dwadzieścia miejscowości Dukielszczyzny. Zajmowała się gromadzeniem broni, rozbudową siatki konspiracyjnej, ukrywaniem ludzi poszukiwanych przez Niemców – głównie w domach górnej części wsi, przysiółku Doły i Kolonia, akcjami propagandowymi i sabotażowymi, jak m.in. wypuszczenie ropy w kopalni Lubatówka. W 14 czerwca 1944 r. przeprowadzono udany zamach partyzantów Beksy i J. Kopczy na Paula Diebala Majstra, krwawego komendanta Schutzpolizei w Dukli. W odwecie Niemcy rozpętali terror, organizując łapanki, aresztowania i obławy na przywódców organizacji podziemnej i żołnierzy AK, a zwłaszcza na Jana Kopcza.

Po zastrzeleniu przez Niemców Jana Kopczy, od 2 lipca 1944 dowódcą Placówki AK Dukla był pchor. Kazimierz Wołtosz.

W dniu 24 czerwca 1941 r. słowackie oddziały Rýchla Skupina wspomagające niemieckie natarcie na Związek Radziecki, o godz. 12:45 przekroczyły granicę w Barwinku, potem po przejściu przez Duklę, o godz. 17:00 dotarły do Haczowa, a potem przekroczyły granicę radziecką na Sanie koło Sanoka i uderzyły na Lesko i Ustrzyki.

Przed II wojną światową większość mieszkańców Dukli (do 80%), stanowili Żydzi. W 1940 r. Niemcy wygnali część z nich na wschód za San. Reszta trafiła później do powstałego w Dukli getta, gdzie przywożono też Żydów z okolicznych miast i wsi (np. z Jaślisk, czy Rymanowa). 12 lutego 1942 r. na cmentarzu żydowskim w Dukli hitlerowcy rozstrzelali 11 Żydów. Zakopano ich na miejscu egzekucji w zbiorowej mogile. Gestapo z Krosna rozstrzelało tu 8 Polaków, w tym kilku Żydów.

Dukielskie getto zlikwidowano 13 sierpnia 1942 r., a ok. 500 jego mieszkańców wraz z rymanowskimi Żydami zostało rozstrzelanych na stokach góry Błudna (565 m n.p.m.), koło leżącej nieopodal Dukli – wsi Tylawa.

Dukla bardzo ucierpiała we wrześniu 1944 r., w czasie operacji dukielsko-preszowskiej została zniszczona w 85%. W pobliżu, Iwli i w miejscowości Głojsce – rozgorzała bitwa pancerna o drogę Dukla – Nowy Żmigród. Tej akcji towarzyszyło natarcie 2 Czechosłowackiej Samodzielnej Brygady Desantowej na Wzgórze Franków. W czasie walk, wzgórze trzykrotnie zmieniało zdobywców. Ostatecznie zostało zdobyte przez czechosłowacki oddział por. Sochara. Pozwoliło to w dniu 20 września 1944 r. na atak 31 i 4 Korpusu Gwardii i zdobycie Iwonicza, Lubatowej i Dukli.

Miasto w czasie okupacji zostało ograbione i w 90% zniszczone, przy życiu pozostało kilkadziesiąt osób.

Jan Paweł II w Dukli

9 czerwca 1997 r. przybył do Dukli papież Jan Paweł II, który w czasie nabożeństwa w wygłoszonej homilii zapraszał: "Bracia i Siostry, często nawiedzajcie to miejsce! Ono jest wielkim skarbem tej ziemi, bo tu przemawia Duch Pana do ludzkich serc za pośrednictwem waszego świętego Rodaka.", "Jakże raduje się moje serce, że dane mi jest dzisiaj na moim pielgrzymim szlaku stanąć w mieście, w którym się urodził błogosławiony Jan z Dukli. Wracam pamięcią do dnia, a było to wiele lat temu, kiedy nawiedziłem dukielskie sanktuarium, w szczególności kaplicę błogosławionego Jana "na puszczy", jak zwykło się mówić. Dzisiaj ponownie przybywam do waszego miasta, które całą swoją historią "śpiewa Panu pieśń chwały i uwielbienia"".

W swoich wędrówkach po Beskidach Jan Paweł II odwiedzał Duklę i tu jako papież też spędził noc w klasztorze bernardynów.

Inni znani ludzie związani z miastem