Dyfuzja kulturowa - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy nauk społecznych. Zapoznaj się również z: dyfuzja w naukach przyrodniczych.

Dyfuzja kulturowa – proces przenikania elementów między co najmniej dwiema kulturami, lub wewnątrz kulturowo zróżnicowanego społeczeństwa, poprzez kontakty członków kultury dawców i kultury odbiorców. Pojęcie wprowadzone zostało do nauki przez Edwarda Burnetta Tylora.

Funkcjonalizm – jeden z głównych kierunków teoretycznych antropologii, powstały w latach 1920., polegający na założeniu, że każde, nawet najmniejsze zjawisko kulturowe ma jakąś funkcję ważną dla całości systemu społecznego. Twórcami i głównymi przedstawicielami tej orientacji badawczej był polski antropolog Bronisław Malinowski i brytyjski Alfred Reginald Radcliffe-Brown.

Akulturacja – ogół zjawisk powstałych w wyniku bezpośredniego lub pośredniego kontaktu (zderzenie kultur) dwóch grup kulturowych, prowadzący do zmian wzorów kulturowych jednej, drugiej lub obu kultur. Końcowym efektem tego procesu może być unifikacja wzorów kulturowych obu grup, bądź przejęcie wzorów jednej grupy przez drugą. Przez akulturację rozumie się szczególnie proces rozwiązywania problemów związanych ze znalezieniem się w kulturze odmiennej od tej, w której nastąpiła pierwotna kulturalizacja.

Możliwa jest ona m.in. dzięki bezpośredniemu kontaktowi poprzez migracje, ale także bez przemieszczania się w przestrzeni grup ludności, np. poprzez media. Sama komunikacja międzykulturowa nie wymusza jednak procesów dyfuzji. Jest ona dwukierunkowa, chociaż niekoniecznie symetryczna. Jej przedmiotem mogą być przedmioty materialne, jak i idee. W ujęciu XIX-wiecznych dyfuzjonistów kultura miała kształtować się przede wszystkim poprzez przenikanie się elementów kulturowych społeczeństw żyjących w bezpośredniej styczności.

Innowacja (łac. innovatio – odnowienie) w socjologii oznacza akceptację celów dyktowanych przez istniejące w grupie społecznej lub społeczeństwie wartości, przy jednoczesnym odrzuceniu tradycyjnych sposobów ich osiągania w danym systemie aksjonormatywnym. Jest to jedna z dewiacji społecznych, czyli odchyleń od konformizmu w ujęciu Roberta K. Mertona.

Dyfuzja - proces samorzutnego rozprzestrzeniania się cząsteczek lub energii w danym ośrodku (np. w gazie, cieczy lub ciele stałym), będący konsekwencją chaotycznych zderzeń cząsteczek dyfundującej substancji między sobą lub z cząsteczkami otaczającego ją ośrodka. Ze względu na skalę zjawiska, rozpatruje się dwa podstawowe rodzaje dyfuzji:

Procesy dyfuzji mogą wynikać ze świadomego oddziaływania kultury dawców, zainteresowania się danym elementem lub elementami przez kulturę odbiorców lub też dokonywać się w sposób spontaniczny. Przyjmowany element staje się innowacją dla przyjmującego go społeczeństwa.

Czynniki warunkujące przyjęcie elementu kultury

Użyteczność danego elementu lub związane z nim kwestie estetyczne

Prestiż społeczeństwa przekazującego i zarazem funkcja prestiżowa przyjmowanego elementu

Zdarzają się przypadki przyjmowania elementów kultury ze względu na prestiż danego elementu bez przyjmowania jego użytkowości. Elementy takie, które w kulturze dawców pełnią określone funkcje użytkowe w kulturze biorców mogą pełnić funkcję ozdoby. W wyniku nadmiernej dyfuzji może dojść do akulturacji.

Sir Edward Burnett Tylor (ur. 2 października 1832, zm. 2 stycznia 1917) – angielski archeolog, antropolog i etnolog, od 1871 członek Royal Society, w latach 1896-1909 profesor antropologii społecznej Balliol College w Oksfordzie.

Komunikacja międzykulturowa (ang. Intercultural Communication) to wszelkie oddziaływania między różnymi kulturami mające na celu nawiązanie kontaktów pomiędzy nimi i wzajemne poznanie. Brak tych kontaktów może prowadzić do nieznajomości innych kultur (szok kulturowy) i nieporozumień pomiędzy nimi (konflikt kultur). Komunikacja międzykulturowa to także badanie sytuacji, gdy pomiędzy ludźmi z różnych kręgów kulturowych zachodzi interakcja. Komunikacja międzykulturowa odgrywa istotną rolę w takich dziedzinach jak: antropologia, kulturoznawstwo, językoznawstwo, psychologia oraz badania komunikacji. Komunikowanie się kultur można podzielić ze względu na kontekst kulturowy który to dzieli się na: kultura niskokontekstowa i kultura wysokokonktekstowa

Rodzaje dyfuzji

W badaniach dyfuzji, wyodrębnia się jej następujące dychotomiczne kategorie:

bezpośrednia – bezpośrednie przekazanie odbiorcom elementów kultury dawców;
pośrednia – za pośrednictwem jednostek należących do kultury trzeciej lub środków masowego przekazu;
zamierzona – następuje poprzez presję kultury przekazującej lub planowany odbiór;
niezamierzona – przebiega żywiołowo;
prosta – przekazany jest pojedynczy element kulturowy (odrzucana przez funkcjonalizm, ponieważ w tym paradygmacie przejęcie elementu przeobraża cały system kultury);
złożona – następuje przekazanie całego kompleksu elementów;
połączona – kompleks zjawisk funkcjonalnie powiązanych;
bodźcowa – niefunkcjonalnie połączony zbiór elementów.

Według Ralpha Lintona na dyfuzję wpływ mają procesy:

Kultura dominująca to kultura w ujęciu dystrybutywnym reprezentowana przez większość społeczeństwa lub przez społeczeństwo wpływające poprzez dyfuzję na kultury lokalne mniejszych społeczności. Kultura dominująca z jednej strony wpływa na kultury lokalne powodując ich regres lub nawet zanik. Jednakże wobec kultury dominującej podejmowane są działania przeciwstawne w formie ruchów kontrkulturowych czy tworzenia kultur alternatywnych. Ruch kontrkulturowy, przeciwstawiając się kulturze dominującej, często sięga do elementów kultur lokalnych ulegających zanikowi lub wypartych w przeszłości przez obcą wobec nich kulturę. Przykładem może być sięganie przez twórców muzyki black metalowej do elementów kulturowych charakterystycznych dla pierwotnych kultur europejskich wypartych przez chrześcijaństwo.

Migracja, emigracja, imigracja - wędrówka ludności mająca na celu zmianę miejsca pobytu. Przemieszczanie się ludności jest całkowicie naturalnym zjawiskiem i występowało we wszystkich czasach. Nasilenie się migracji może nastąpić m.in. z przyczyn złej sytuacji gospodarczej w miejscu zamieszkania (migracje ekonomiczne) lub sytuacji politycznej nie odpowiadającej migrującym (migracje polityczne).

kulturowej konfrontacji, podczas której kultury "wystawiają" własne elementy na dyfuzję,

zapożyczania selektywnego przez kulturę odbiorców wystawionych elementów

integrowania elementów z własnym systemem kulturowym

Przypisy

↑ Ewa Nowicka: Dyfuzja kulturowa. W: Encyklopedia socjologii. T. 1. Warszawa: Oficyna Naukowa, 1998. ISBN 83-85505-71-7.
↑ Ewa Nowicka: Świat człowieka - świat kultury. Warszawa: PWN, 2000. ISBN 83-01-10541-0.

Zobacz też