Dymorfizm płciowy - Polski Serwis Naukowy

Dymorfizm u chwostki szafirowej, samiec (po lewej) i samica

Dymorfizm płciowy – jeden z rodzajów dymorfizmu przejawiający się różnicami w morfologii, fenotypie samicy i samca jednego gatunku (np. różnica w wielkości i kształcie ciała i/lub ubarwieniu). Dymorfizm płciowy o różnym natężeniu jest powszechny wśród zwierząt i wynika z różnego fizjologicznego przeznaczenia danych płci w procesie przedłużania gatunku.

Samiec (organizm męski) – określenie osobnika płci męskiej, to znaczy takiego organizmu zwierzęcego, który wytwarza komórki spermy, w których znajdują się komórki rozrodcze nazywane plemnikami. Komórki spermy definiowane są jako mniejsze gamety, podczas gdy większe gamety są wytwarzane przez samicę (organizm żeński).

Kręgowce (Vertebrata, od łac. vertebra – kręg) – najliczniejszy podtyp strunowców (Chordata), mocno zróżnicowany morfologicznie; obejmujący kręgouste, ryby, płazy, gady, ptaki i ssaki. Dotychczas opisano około 58000 gatunków kręgowców[2], co stanowi około 5% opisanych gatunków zwierząt. Wielkość współcześnie żyjących kręgowców waha się od 7.9 mm u gatunku karpia - Paedocypris progenetica [3] do płetwala błękitnego [4], którego długość dochodzi do 33.9 m[5].

Dymorfizm płciowy jest widoczny u wielu grup zwierząt. U ssaków wyraża się większymi rozmiarami samców oraz czasem obecnością dodatkowych cech, takich jak np. rogi tylko u jednej z płci. Dymorfizm jest też widoczny u ptaków (głównie różnice ubarwienia) oraz innych kręgowców. Można go jednak zauważyć także u pierwotniejszych zwierząt, takich jak np. nicienie. Przykładem może być glista ludzka, której samiec jest wyraźnie mniejszy, ma haczykowato zakończoną tylną część ciała i w przeciwieństwie do samicy, ma wspólne ujście otworu odbytowego i nasieniowodu.

Ptaki (Aves) – gromada stałocieplnych zwierząt z podtypu kręgowców. Jest najbardziej zróżnicowaną spośród gromad kręgowców lądowych – istnieje około 10 000 gatunków ptaków, które zamieszkują ekosystemy na całym świecie. Ich wielkość waha się od 5 cm u koliberka hawańskiego do 2,7 m u strusia.

Płeć – każda z kategorii, grup, na jakie dzieli się komórki rozrodcze, a często także wytwarzające je narządy (u zwierząt) czy organy (u roślin) i osobniki tego samego gatunku, zależnie od ich roli w procesie rozmnażania i rekombinacji genów. Uwarunkowana jest genetycznie lub fizjologicznie (z przewagą jednego lub drugiego z tych czynników u przedstawicieli różnych taksonów).

Dymorfizm jest bardzo silny wśród niektórych grup owadów, szczególnie owadów społecznych.

Dymorfizm płciowy u ludzi

U ludzi dymorfizm płciowy, nieznaczny w okresie niemowlęcym (zaraz po porodzie dla wymiarów ciała, łącznie z ciężarem wynosi ok. 2-3%), wyraźniejszy w wieku przedszkolnym i szkolnym, zaznacza się bardzo wyraźnie w okresie pokwitania, a u ludzi dorosłych wynosi do 8%. Składa się na to przede wszystkim wyższy wzrost u płci męskiej, a większy rozrost miednicy i bardziej skośne ustawienie panewek biodrowych u dziewcząt; większy rozrost pasa barkowego oraz dłuższe kończyny u chłopców, a rozrost gruczołów sutkowych i obfitsza tkanka tłuszczowa podskórna u dziewcząt (głównie na udach i biodrach), różnice w budowie czaszki i sprawności fizycznej:

Gatunek (łac. species) – termin stosowany w biologii w różnych znaczeniach, zależnie od kontekstu, w jakim występuje. Najczęściej pod pojęciem gatunku rozumie się:

Dymorfizm (gr. dimorphos: dwupostaciowy) – występowanie w obrębie jednego gatunku zwierząt lub roślin dwóch różnych form, odmiennych pod względem wyglądu, budowy i fizjologii.

typ skrajnie męski:

większa czaszka

czaszkę cechują wyraziste miejsca przyczepów mięśni,

wydatniejsze łuki brwiowe,

bardziej pochylone czoło,

niższe oczodoły,

bardziej na zewnątrz wywinięte kąty żuchwy,

większa szczęka, żuchwa i zęby

silna budowa górnych części ciała,

silny kark, obręcz barkowa i klatka piersiowa,

przeponowy tor oddychania,

wąskie biodra,

większa rozbieżność nóg w stawie kolanowym,

mniejszy zakres ruchów w stawach,

większe owłosienie ciała:

występowanie włosów na górnej wardze, na brodzie,

często na klatce piersiowej, podbrzuszu, przedramionach i goleniach, niekiedy również ramionach, udach, pośladkach, plecach,

w owłosieniu głowy typowe kąty czołowe oraz schodzące na kark dwa boczne pasma włosów,

tkanka tłuszczowa gromadzi się głównie wokół obręczy barkowej,

większa wyobraźnia przestrzenna,

zdolność kojarzenia oraz syntetyzowania,

niska barwa głosu,

szybsza przemiana materii,

większa wydolność fizyczna;

typ skrajnie żeński:

Fenotyp (gr. phainomai - przejawiać; typos - wzór, norma) to najogólniej mówiąc zespół cech organizmu, włączając w to nie tylko morfologię, lecz również np. właściwości fizjologiczne, płodność, zachowanie się, ekologię, cykl życiowy, zmiany biologiczne, wpływ środowiska na organizm. Fenotyp jest ściśle związany z genotypem, bowiem to właśnie oddziaływanie między genotypem a środowiskiem daje fenotyp. Dlatego ten sam genotyp może dać różne fenotypy w różnych środowiskach (tzw. plastyczność fenotypowa), lub odwrotnie - mimo odmiennych genotypów uzyskać ten sam fenotyp.

Samica (organizm żeński; ♀) - określenie osobnika płci żeńskiej u zwierząt, tzn. takiego organizmu zwierzęcego, który wytwarza komórki jajowe. Komórki jajowe definiowane są jako większe gamety, podczas gdy mniejsze gamety są wytwarzane przez samca (organizm męski).

mniejsze rozmiary i mniejszy ciężar kości,

mniejsza wysokość ciała,

długi tułów w stosunku do kończyn,

słabsza - delikatniejsza budowa szkieletu,

mniejsza czaszka,

brak zarostu twarzy,

włosy i oczy nieco bardziej pigmentowane,

obojczyk wygięty bardziej esowato,

wąskie barki,

pierwsze 2 żebra są nieco dłuższe,

funkcje rozrodcze powodują bardziej beczkowaty kształt klatki piersiowej i wyżej położoną przeponę,

serce położone bardziej poprzecznie,

mniejsza krtań, wątroba, nerki, serce, płuca,

piersiowy tor oddychania,

wcięta talia,

krótsza miednica, szersza, szerokie biodra,

szerszy i krótszy pęcherz moczowy,

trójkątna forma owłosienia wzgórka łonowego,

tendencja do koślawości kończyn dolnych,

zaokrąglone kształty,

znaczniejsze otłuszczenie,

tkanka tłuszczowa gromadzi się głównie wokół obręczy biodrowej,

skóra cieńsza, bledsza,

większy zakres ruchów w stawach,

niżej położony środek ciężkości ciała,

mniejsza siła mięśni,

wyższe tętno,

mniejsze zapotrzebowanie na pokarm,

analityczny typ pamięci,

dłuższa żywotność.

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Dymorfizm płciowy

Zobacz też

okres godowy, szata godowa, ubarwienie ochronne