Dynastia Han (206 p.n.e. - 220 n.e.) (chin. upr.: 汉朝; chin. trad.: 漢朝; pinyin: Hàn Cháo; Wade-Giles: Han Ch'ao; IPA: [xân tʂʰɑ̌ʊ̯]) była drugą dynastią cesarską Chin, po dynastii Qin (221-207 p.n.e.) i przed Epoką Trzech Królestw (220-280 n.e.).

Założycielem dynastii był Liu Bang, późniejszy cesarz Gao. Panowanie dynastii Han zostało na krótko przerwane przez panowanie byłego regenta Wang Manga (Dynastia Xin 9-23 n.e.). Panowanie Wang Manga dzieli panowanie dynastii Han na dwa okresy: Zachodniej Dynastii Han (206 p.n.e. - 9 n.e.) i Wschodniej Dynastii Han (25-220 n.e.). Panowanie dynastii Han jest uważane za złoty wiek w chińskiej historii. Do dnia dzisiejszego, główna grupa etniczna Chin określa siebie jako Chińczycy Han, a pismo chińskie jest określane jako "znaki Han".

Po wojnie domowej, która miała miejsce po śmierci Qin Shi Huanga, władzę objął w 202 p.n.e. jeden ze zwycięskich wodzów Liu Bang, który nazwał swoje państwo Han od nazwy rzeki Han, której dorzecze najpierw opanował. Jego rządy były kontynuacją działań Pierwszego Cesarza, lecz zmniejszył on nieco podatki od ludności chłopskiej, ograniczył przymus pracy itp. W 200 r. p.n.e. armia dynastii Han została pokonana przez konfederację koczowniczych plemion Xiongnu, która kontrolowała wschodnią część Wielkiego Stepu. W następstwie klęski dynastia Han weszła z Xiongnu w system dynastycznych mariaży, w którym de facto była słabszą stroną. Kiedy, pomimo pokoju, Xiongnu kontynuowali rajdy na Chiny, cesarz Wudi (141-87 r. p.n.e.) zorganizował przeciwko nim szereg wypraw wojskowych. Zwycięstwa dynastii Han w tych wojnach, zmusiły Xiongnu do zostania ich wasalami i włączenia się w chiński system trybutarny. Te wyprawy rozszerzyły terytorium cesarstwa Han o Kotlinę Kaszgarską w Azji Środkowej i pozwoliły stworzyć Jedwabny Szlak - wielki szlak handlowy łączący Chiny i świat śródziemnomorski. Wojska dynastii Han zdołały podzielić Xiongnu na Północnych i Południowych Xiongnu i następnie zmusić Północnych Xiongnu do wycofania się poza rzekę Ili. Pomimo tych zwycięstw, tereny na północ od Chin właściwych zostały szybko opanowane przez Xianbei.

Po 92 r. n.e., coraz większy wpływ na politykę mieli pałacowi eunuchowie, angażujący się w brutalną walkę o władzę pomiędzy stronnictwami tworzonymi przez krewnych cesarzowych i cesarzowych wdów. Te walki wewnętrzne spowodowały ostatecznie upadek dynastii Han. Władza cesarska była także zagrożona przez potężne sekty taoistyczne, które wywołały Powstanie Żółtych Turbanów i Powstanie Pięciu Miar Ryżu. Po śmierci cesarza Linga (168-189 r. n.e.), gwardia cesarska dokonała masowej rzezi pałacowych eunuchów. Nastąpiło uniezależnienie lokalnej arystokracji i dowódców wojskowych, co spowodowało rozpad cesarstwa. W 220 r. n.e. Cao Pi, król Wei, zmusił do abdykacji na swoją rzecz cesarza Xiandi, co oznaczało definitywny upadek dynastii Han.

Cesarz Gaozu z dynastii Han

Państwo dynastii Han ok. 87 p.n.e.

Cesarstwo Han dzieliło się na obszary bezpośrednio zarządzane przez władze centralne: komanderie i pewną liczbę wpół-autonomicznych królestw. Królestwa stopniowo straciły wszelkie atrybuty niezależności, zwłaszcza po Powstaniu siedmiu państw. W okresie dynastii Han cesarstwo rozszerzyło znacznie swe granice przez podbój części Półwyspu Koreańskiego na północy, a na południu terytoriów do granic dzisiejszego Laosu i Wietnamu. Jednak największe zaangażowanie militarne cesarstwa miało miejsce na północno-zachodnich rubieżach. Trwały tam wyczerpujące walki z koczowniczymi ludami Azji Środkowej, dzisiejszej Mongolii i pustyni Gobi, z których najważniejsi byli Xiongnu. Ostatecznie zostali oni pokonani, a Chińczycy utrzymali kontrolę nad wielkim szlakiem karawanowym, prowadzącym przez Samarkandę i Bucharę w Azji Środkowej do Persji, na Bliski Wschód i do imperium rzymskiego. Szlakiem tym, zwanym później jedwabnym, Chiny eksportowały w wielkich ilościach jedwab, tkaniny, wyroby użytkowe i ozdobne z porcelany, laki, terakoty i bambusa, rzeźby z nefrytu i wiele innych towarów. Importowały zaś len, pieprz, arbuzy, czosnek, cebulę, wielbłądy i konie.

Panowanie dynastii Han było okresem dobrobytu i znacznego upowszechnienia obrotu pieniężnego. Monety emitowane przez państwową mennicę od 119 r. p.n.e., pozostały podstawowym środkiem płatniczym aż do panowania dynastii Tang (618-907 r n.e.). W celu sfinansowania wydatków związanych z wyprawami wojskowymi i osadnictwem na podbitych terytoriach, w 117 r. p.n.e. rząd ustanowił monopole na sól i żelazo oraz przejął działające w tych branżach przedsiębiorstwa. Rządowe monopole zostały zniesione za panowania Wschodniej Dynastii Han, a utracone dochody zastąpione wysokim opodatkowaniem prywatnych przedsiębiorców. Cesarz znajdował się na szczycie hierarchii społecznej. Sprawował rządy, ale udział we władzy miała zarówno arystokracja jak i mianowani ministrowie, wywodzący się przeważnie z wykształconej elity. Od panowania cesarza Wudi (141 - 87 r. p.n.e.), dwór cesarski oficjalnie promował zarówno w edukacji jak i polityce konfucjanizm połączony z kosmologią późniejszych uczonych jak np. Dong Zhongshu. Ta polityka była kontynuowana, aż do upadku dynastii Qing w 1911 r. n.e. Za panowania dynastii Han nastąpił znaczny postęp naukowy i technologiczny. Wynaleziono papier, ster, użycie liczb ujemnych, mapy plastyczne, zasilane hydraulicznie astrolabium sferyczne i sejsmograf, w którym zastosowano wahadło odwrócone.

Po upadku rządzącego w latach 9 - 23 n.e., próbującego ustanowić własną dynastię Wang Manga, w czasie panowania wschodniej dynastii Han w latach 25 - 220 rozprzestrzenił się w Chinach buddyzm. W 220 r., po okresie walk na dworze cesarskim, i powstania Żółtych Turbanów, ostatni władca Han zmuszony został do abdykacji na korzyść księcia Wei Cao Pi. Po abdykacji dwóch innych możnowładców obwołało się władcami państwa Shu i Wu - nastała wtedy epoka trzech królestw (Wei, Wu oraz Shu)

Ważniejsze odkrycia i wynalazki

  Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Dynastia Han