Dynastia Zhou - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy dynastii w starożytnych Chinach. Zapoznaj się również z: północna dynastia Zhou z VI wieku n.e. oraz Wu Zetian (VII/VII w. n.e.) i Wu Sangui (XVII w. n.e.), którzy również używali nazwy dynastia Zhou.

Dynastia Zhou lub Czou (chiń.: 周; pinyin: zhōu; pol.: czou) – dynastia rządząca Chinami w latach od ok. 1045 do 256 r. p.n.e., po okresie Shang, a przed powstaniem cesarstwa Qin. Była to najdłużej panująca dynastia w historii Chin, aczkolwiek realną władzę sprawowała tylko w pierwszym okresie tzw. Zachodniej Dynastii Zhou, tj. do 770 r. p.n.e.. W drugim okresie, tzw. Wschodniej dynastii Zhou, jej rządy cechowała rosnąca rola feudałów, którzy w Okresie Wiosen i Jesieni doprowadzili do rozbicia dzielnicowego na ponad 100 małych państewek. W końcowych latach panowania Zhou nasiliły się tendencje unifikacyjne, które doprowadziły do zjednoczenia Chin na drodze podboju przez państwo Qin.

Kompas geomantyczny to przyrząd używany w chińskiej geomancji (fengshui). Jest niewiele młodszy, niż sam wynalazek kompasu. Nazwa luopan (罗盘) składa się ze znaku "luo" (wszystko) i "pan" (talerz).
Dynastia Qin (wym. ćśin lub ćchin) - pierwsza dynastia w historii Cesarstwa Chińskiego, założona w 221 r. p.n.e. przez Pierwszego Cesarza. Obalona na skutek ludowego powstania w roku 206 p.n.e..

Okres Zhou ma fundamentalne znaczenie dla chińskiej cywilizacji. To wtedy zaczęto wytapiać żelazo, a technika wytopu brązu osięgnęła niespotykane w ówczesnym świecie wyżyny. Pismo przeszło ewolucję od początkowych tzw. napisów na kościach wróżebnych do bliższych współczesnym znakom tzw. napisów na brązach.

Polskie transkrypcje języka chińskiego – szereg transkrypcji języka chińskiego na alfabet łaciński opracowanych przez polskich autorów z myślą o użytkownikach języka polskiego, w sposób najbardziej zbliżony do polskiej ortografii oraz oryginalnej wymowy. W przeciwieństwie do transkrypcji zachodnich, żadna z nich nie uzyskała statusu uniwersalnej, dlatego w ostatnich latach polscy wydawcy coraz częściej stosują spopularyzowaną przez chińskie władze oficjalną transkrypcję hanyu pinyin. Brak transkrypcji uniwersalnej sprawia, że w polskim piśmiennictwie nie istnieje pisownia ujednolicona nazw chińskich, co utrudnia osobom nie obeznanym z tą problematyką np. porównywanie różnych źródeł.
Żeliwo – stop odlewniczy żelaza z węglem, krzemem, manganem, fosforem, siarką i innymi składnikami, zawierający od 2 do 3,6% węgla w postaci cementytu lub grafitu. Występowanie konkretnej fazy węgla zależy od szybkości chłodzenia. Chłodzenie powolne sprzyja wydzielaniu się grafitu. Także i dodatki stopowe odgrywają tu pewną rolę. Krzem powoduje skłonność do wydzielania się grafitu, a mangan przeciwnie, stabilizuje cementyt. Żeliwo otrzymuje się przez przetapianie surówki z dodatkami złomu stalowego lub żeliwnego w piecach zwanych żeliwiakami. Tak powstały materiał stosuje się do wykonywania odlewów. Żeliwo charakteryzuje się niewielkim - 1,0 do 2,0% skurczem odlewniczym, łatwością wypełniania form, a po zastygnięciu obrabialnością. Wyroby odlewnicze po zastygnięciu, by usunąć ewentualne ostre krawędzie i pozostałości formy odlewniczej, poddaje się szlifowaniu. Odlew poddaje się także procesowi sezonowania, którego celem jest zmniejszenie wewnętrznych naprężeń, które mogą doprowadzić do odkształceń lub uszkodzeń wyrobu. Żeliwo dzięki wysokiej zawartości węgla posiada wysoką odporność na korozję.

Poczynając od VI w. p.n.e., epokę cechował bezprecedensowy rozkwit filozofii, nazywany okresem Stu Szkół, który położył podwaliny pod główne kierunki - konfucjanizm, taoizm i legizm, a także pod pomniejsze i zapomniane później kierunki, jak np. szkoła nazw czy moizm.

Panowanie dynastii Zhou dzieli się na okresy:

Mapa plastyczna (ang. raised-relief map, niem. Relief Karte) – trójwymiarowy model powierzchni Ziemi istniejący fizycznie. Przeważnie mapy plastyczne są rzeźbione, tłoczone lub odlewane w gipsie, plastiku lub masach plastycznych. W przeciwieństwie do zwykłych map, mapy plastyczne posiadają dwie skale: poziomą (horyzontalną) i pionową (wertykalną). Zwykle dla lepszego efektu wizualnego stosuje się przewyższenie skali pionowej, szczególnie jeśli mapa przedstawiana duży obszar (ma małą skalę).
Metalurgia – nauka o metalach, obejmująca m.in. przeróbkę plastyczną, odlewnictwo, metaloznawstwo i metalurgię ekstrakcyjną. Przedmiotem badań metalurgii jest przeróbka rud metali aż do produktu końcowego (np. kabel miedziany, drzwi samochodowe, profile aluminiowe). W języku potocznym utożsamiana jest często z hutnictwem, przy czym hutnictwo zajmuje się wyłącznie metalurgią ekstrakcyjną. Obecnie procesy ekstrakcji metali stanowią niewielki odsetek przedmiotów badań metalurgii, która skupia się głównie na przetwórstwie metali, czyli wytwarzaniu przedmiotów użytkowych.

Zachodnia Dynastia Zhou (ok. 1100-771 p.n.e.) – okres względnej stabilności politycznej;

Wschodnia Dynastia Zhou (770-256 p.n.e.) – słabnąca rola władców i rosnąca rola panów feudalnych;

Okres Wiosen i Jesieni (770-476 p.n.e.) – okres rozbicia na ponad 100 małych dzielnic, zakończony wyłonieniem się 7 państw;

Okres Walczących Królestw (475-221 p.n.e.) – okres walki 7 królestw o supremację;

Historia

Cywilizacja chińska w okresie rządów Zachodniej Dynastii Zhou

Według tradycji Dynastia Zhou wywodziła się od Żółtego Cesarza, a także od Qi (pol. K'i), który był synem dziewicy i Niebios, i za panowania Shuna zasłużył się jako minister rolnictwa i Książę Zbiorów.

Okres Walczących Królestw - trwał w Chinach między początkiem V w. p.n.e., a 221 r. p.n.e. Okres Walczących Królestw trwał nieco dłużej, niż Dynastia Zhou, która upadła w 256 r. p.n.e. Władcy nie mieli już jednak władzy nad całym krajem. Nazwa okresu wywodzi się od Kroniki Walczących Królestw (战国策).
Pismo chińskie (jap. kanji, kor.: hancha, wietn.: hán tự) – sylabowe pismo logograficzne (ideograficzno-fonetyczne) stworzone najwcześniej 8 tys. lat temu, a najpóźniej 4,5 tys. lat temu w Chinach, zaadaptowane do zapisu innych języków Azji Wschodniej, obecnie przede wszystkim japońskiego, a w mniejszym stopniu także koreańskiego.

W chińskich i zagranicznych źródłach różnie datuje się początek dynastii Zhou. Najstarsze daty, 1100 lub 1099 r. p.n.e., wskazują na narodziny założyciela dynastii Zhou, króla Wena (周文王). Rządził on wasalnym krajem Zhou nad rzeką Wei, w zachodniej części państwa Shangów i nosił tytuł Naczelnika Zachodu. Urósł jednak w siłę i popadł w konflikt ze swoim suwerenem, który go więził. Konfliktu tego nie rozwiązała śmierć Wena w 1050 roku p.n.e., a data wstąpienia na tron jego syna, króla Wu, również bywa przyjmowana jako początek dynastii Zhou.

Wu Sangui (ur. 1612, zm. 2 października 1678) – chiński dowódca wojskowy, który w 1644 roku umożliwił Mandżurom zajęcie Chin. Później przywódca antymandżurskiej rebelii i samozwańczy cesarz.
Mo Di (chiń. 墨翟) albo Mozi (chiń. 墨子, dosł. Mistrz Mo); ur. ok. 470 p.n.e., zm. ok. 390 p.n.e.) – chiński filozof, twórca motizmu. Swoje poglądy zawarł w księdze nazywanej od jego imienia – Mozi. Po nastaniu Cesarstwa Chińskiego jego szkoła przestała istnieć, ale myśl nie została zapomniana, była jedynie przedmiotem nieustannej krytyki ze strony konfucjanistów. W XVI wieku misjonarze europejscy (jezuici) uważali Mo Di za naturalnego chrześcijanina (anima naturaliter christiana). Odkryto go na nowo pod koniec XIX wieku, jego nauka stała się przedmiotem zainteresowania ideologów nacjonalizmu chińskiego (Liang Qichao),Republiki Chińskiej (Sun Yat-sen) oraz komunistów (proto-komunista).

W 1046 r. p.n.e. w bitwie pod Muye król Wu pokonał armię Shangów, a ostatni władca tej dynastii Di Xin zginął w podpalonym przez siebie pałacu. Dlatego rok 1045, kiedy to władza Zhou objęła ziemie będące kolebką chińskiej cywilizacji, również jest uważany za początek dynastii. Tradycyjna chińska historiografia datuje jednak to wydarzenie na 1022 r. p.n.e i to jest kolejna data uważana otwierającą nowy okres.

Dzwon – instrument muzyczny należący do grupy idiofonów naczyniowych. Dzwon jest instrumentem perkusyjnym, gdyż źródłem dźwięku jest drganie całego instrumentu, pobudzanego uderzeniami serca lub bezpośrednimi uderzeniami za pomocą innego przedmiotu np. belki lub bijaka[1]. Oprócz samodzielnych egzemplarzy, używanych głównie do celów sygnalizacyjnych i religijnych, istnieją również zespoły odpowiednio nastrojonych dzwonów tworzących większe instrumenty – carillony, ich uderzanie w odpowiedniej kolejności pozwala na wygrywanie melodii, wybijanej ręcznie przez carillonistę lub zaprogramowanej odpowiednim mechanizmem.
Pojęcia Chiny używa się w odniesieniu do krainy historycznej, obejmując wówczas całokształt chińskiej historii i kultury (zobacz: historia Chin), lub w węższym znaczeniu, w odniesieniu do Chińskiej Republiki Ludowej.

Zachodnia Dynastia Zhou (ok. 1100-771 p.n.e.)

Po zdobyciu władzy, królowie nowej dynastii dokonali podziału lennego, zachowując dla siebie państwo Zhou, obejmujące tereny nad rzeką Wei oraz skrawek nad środkowym biegiem Rzeki Żółtej. Okres ten cechował się ekspansją terytorialną cywilizacji chińskiej oraz rozwojem technicznym i kulturalnym.

Qin (778 p.n.e. - 207 p.n.e.) - chińskie państwo w Okresie Wiosen i Jesieni oraz Okresie Walczących Królestw. Wzrost potęgi państwa Qin wiąże się z legistycznymi w duchu reformami, wprowadzonymi w życie przez wpływowego męża stanu Shang Yanga. Dokonał terytorialnego podziału administracji (w miejsce klanowego), wprowadził system odpowiedzialności zbiorowej i surowe kary (donoszenie było przymusowe), dbał o wojsko i chłopów, głównie kosztem kupców i artystów. Zniesiono system studnia-pole, czyniąc podatek ziemski głównym źródłem dochodu państwa. W 221 r. p.n.e. stojący na czele państwa Qin król Zheng zakończył brutalny i bezkompromisowy podbój pozostałych sześciu państw i ogłosił się Pierwszym Cesarzem. Dał w ten sposób pierwszej w Cesarstwie Chińskim Dynastii Qin. Rodowe nazwisko rodziny królewskiej w państwie Qin brzmiało Ying (嬴).
Dynastia Han (206 p.n.e. - 220 n.e. ). Po wojnie domowej, która miała miejsce po śmierci Qin Shi Huanga, władzę objął w 202 p.n.e. jeden ze zwycięskich wodzów Liu Bang, który nazwał swoje państwo Han od nazwy rzeki Han, której dorzecze najpierw opanował. Jego rządy były kontynuacją działań Pierwszego Cesarza, lecz zmniejszył on nieco podatki od ludności chłopskiej, ograniczył przymus pracy itp. Najwybitniejszym władcą z dynastii Han był Wudi, który panował przez ponad 50 lat od 140 p.n.e. Oparł się on na naukach konfucjanizmu, ustanawiając go religią państwową.

Wschodnia Dynastia Zhou (770-256 p.n.e.)

Zasięg Wschodniej Dynastii Zhou

Osobne artykuły: Okres Wiosen i Jesieni i Okres Walczących Królestw.

W 770 roku pod naciskiem barbarzyńskich plemion z Zachodu, władcy Zhou musieli przenieść swą stolicę na wschód, do Luoyangu. Centralne położenie uniemożliwiło im jednak rozwój swej dziedziny, podczas gdy kraje na Zachodzie, choć musiały stawiać czoła barbarzyńcom, mogły poszerzać swój zasięg terytorialny. Władcy Zhou stawali się coraz bardziej zależni od swoich wasali, aż w końcu stali się figurantami bez politycznego znaczenia. Ostatni z władców, Nanwang został zdetronizowany przez króla Qin, Zhaoxianga, a datę jego śmierci w roku 256 p.n.e., przyjmuje się za koniec dynastii.

Brązy – stopy miedzi z cyną lub innymi metalami i ewentualnie innymi pierwiastkami, w których zawartość miedzi zawiera się w granicach 80-90% wagowych. Wyjątkiem są stopy miedzi i cynku, które noszą nazwę mosiądzów. Składy brązów specyfikuje Polska Norma PN-xx/H-87050.
Kompas magnetyczny – przyrząd nawigacyjny służący do wyznaczania kierunku południka magnetycznego. W kompasie wykorzystywane jest zjawisko ustawiania się swobodnie zawieszonego magnesu wzdłuż linii pola magnetycznego. Kompas składa się z wąskiego, długiego i lekkiego magnesu (tzw. igły magnetycznej) ułożyskowanego na pionowej osi oraz tarczy z podziałką kątową (tzw. róży kompasowej). Współczesne kompasy wypełnione są płynem (zwykle alkoholem), co zapobiega ciągłemu drganiu igły utrudniającemu odczyt.

W czasach tych, obejmujących tzw. Epokę Wiosen i Jesieni oraz Epokę Walczących Królestw, trwały nieustanne waśnie i wojny domowe. Mimo to nadal rozwijały się gospodarka rolna oraz miasta, jako ośrodki władzy administracyjnej, handlu i rzemiosła. Około 600 p.n.e. zostało w Chinach wprowadzone do użytku żelazo, którego zastosowanie do wyrobu narzędzi rolniczych pozwoliło na dalsze rozwinięcie produkcji żywności.

Król Nan z dynastii Zhou (chiński: 周赧王; pinyin: zhaō năn wáng) – trzydziesty siódmy władca tej dynastii i dwudziesty szósty ze wschodniej linii dynastii Zhou. Rządził w latach 314-256 p.n.e. Jego śmierć wyznaczyła koniec panowania dynastii Zhou w Chinach.
Wei He - rzeka położona w Chinach, wypływająca ze źródeł w prowincji Shaanxi, następnie, po 800 km wpada do Huang He. Jej dolina na Wyżynie Lessowej, była kolebką cywilizacji Starożytnych Chin.

Państwa wasalne wybiły się na niezależność i zaczęły toczyć wojny o supremację. Ostatecznie latach 230 - 221 p.n.e. władca państwa Qin podbił wszystkie państwa chińskie i zjednoczył po raz pierwszy kraj w jednolity organizm państwowy, mianując się Pierwszym Cesarzem dynastii Qin.

Napisy na kościach wróżebnych – najstarsza zachowana forma pisma chińskiego (jeśli nie liczyć wcześniejszych pojedynczych znalezisk). Są to inskrypcje, które ryto na skorupach żółwi (甲) i kościach zwierzęcych (骨) podczas procesu wróżenia w czasach dynastii Shang. Od nich wywodzą się Napisy na brązach.
Huang Di (chiń.黃帝 Żółty cesarz, pinyin huángdì) lub Huangdi - legendarny władca i protoplasta Chińczyków, panował w latach 2697-2597 p.n.e. lub 2674-2575 p.n.e. Należał do grupy pięciu legendarnych cesarzy z okresu Wu Di i uważany był za wynalazcę pisma, kompasu, koła garncarskiego, pierwszego kalendarza, astronomii, matematyki i medycyny, a w okresie rozwoju taoizmu uznawano go za jednego z głównych jego patronów (często mylono z nim mędrca tej religii, Laozi), jego wnukiem był cesarz Zhuan Xu.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)