Eris, największy znany obiekt dysku rozproszonego, oraz jego księżyc Dysnomia.

Dysk rozproszony – region Układu Słonecznego rozciągający się za orbitą Neptuna, sięgający ponad 100 j.a od Słońca oraz ponad 40° powyżej i poniżej ekliptyki. W obszarze tym krąży wiele małych ciał po orbitach o dużej ekscentryczności i inklinacji. Są to jedne z najdalszych i najzimniejszych obiektów w Układzie Słonecznym. Ich orbity przypuszczalnie są wynikiem grawitacyjnego „rozproszenia” wywołanego przez gazowe olbrzymy. Orbity te wciąż ulegają perturbacjom wywoływanym przez Neptuna.

Wewnętrzny obszar dysku rozproszonego pokrywa się z Pasem Kuipera i w literaturze naukowej rozróżnienie pomiędzy obiektami dysku rozproszonego i Pasa Kuipera jest często niedokładne. Niektórzy astronomowie rozszerzają definicję Pasa Kuipera, tak żeby obejmowała również dysk rozproszony. W tym artykule dysk rozproszony jest traktowany jako osobny region przestrzeni.

Ze względu na swoją niestabilność dysk rozproszony uważa się za główne źródło większości komet okresowych. Centaury, planetoidy krążące pomiędzy orbitami Jowisza i Neptuna, są uważane za stadium przejściowe w migracji obiektów z dysku rozproszonego do wewnętrznych rejonów Układu Słonecznego. Zaburzenia wywołane przez grawitację gazowych olbrzymów w końcu wysyłają takie ciała albo w kierunku Słońca, albo na bardzo dalekie orbity do Obłoku Oorta.

Historia odkrycia

 Zapoznaj się również z: Historia odkrycia Pasa Kuipera.

Do 1992 roku Pluton był jedynym znanym obiektem w Układzie Słonecznym krążącym za orbitą Neptuna. Astronomowie podejrzewali jednak, że stanowi on część większego zbioru obiektów, określanego jako Pas Kuipera. W latach 80. XX wieku zastosowanie w teleskopach matryc CCD oraz komputerów do analizy obrazu umożliwiło znacznie efektywniejsze przeczesywanie nieba w poszukiwaniu nowych obiektów. Wywołało to lawinę nowych odkryć. Między rokiem 1992 a 2006 odkryto ponad 1000 obiektów transneptunowych.

Znaczna większość tych obiektów krąży w przybliżeniu w płaszczyźnie ekliptyki, po w przybliżeniu kołowych orbitach. Było to zgodne z przewidywaną strukturą Pasa Kuipera. Wśród obserwowanych obiektów znalazły się jednak również takie, których orbity są bardzo wydłużone i nachylone do ekliptyki pod dużym kątem. Pierwszym obiektem zidentyfikowanym jako wyróżniający się w ten sposób był odkryty w 1996 roku 1996 TL66, krążący między 35 a 132 j.a. od Słońca. Kolejne trzy zostały znalezione w 1999 roku: 1999 CV118, 1999 CY118 i 1999 CF119. Stopniowo astronomowie zaczęli zaliczać te obiekty do osobnej grupy. Obszar pokrywany przez te orbity, rozciągający się o wiele dalej od Słońca i dalej od ekliptyki niż przewidywany obszar Pasa Kuipera, nazwano dyskiem rozproszonym. Obecnie za pierwszy odkryty obiekt dysku rozproszonego uważa się 1995 TL8 odkryty w 1995 w programie Spacewatch.

Obecnie znanych jest ponad 300 obiektów dysku rozproszonego. Największy z nich, Eris, ma masę o 27% większą niż Pluton i jest dziewiątym najmasywniejszym obiektem krążącym wokół Słońca (po ośmiu planetach). Choć liczba ciał w dysku rozproszonym jest podobna do liczby ciał w Pasie Kuipera, ich większa odległość od Słońca oraz nachylenie orbit do ekliptyki sprawia, że są one rzadziej obserwowane.