Dywiz - Polski Serwis Naukowy

Znaki diakrytyczne

odwrócony daszek ̑

kropka ·

hak ̉

horn ̛

makron ¯

dasja ̔

psili ̓

cedylla ¸

akcent przeciągły ˆ

diereza i umlaut ¨

kółko °

ogonek ˛

Inne znaki używane czasem w funkcji znaków diakrytycznych oraz znaki typograficzne

apostrof ’

dwukropek :

przecinek ,

dywiz -

tylda ~

tytel ¿

et &

wykrzyknik !

at (pot. małpa) @

Dywiz, czyli łącznik – znak pisarski w postaci krótkiej poziomej kreski uniesionej ponad podstawową linią pisma. Ma szerokie i bardzo różnorodne zastosowanie.

Podwójny gravis jest używany w pracach naukowych poświęconych makrojęzykowi serbsko-chorwackiemu (obejmującemu języki: chorwacki, serbski, bośniacki i czarnogórski). Rzadziej pojawia się w pracach na temat języka słoweńskiego. Jest także używany w międzynarodowym alfabecie fonetycznym.

Pauza oraz półpauza – dwa znaki typograficzne w postaci poziomej kreski usytuowanej w pobliżu średniej linii pisma lub nieco poniżej niej. Są graficzną prezentacją znaków pisarskich spełniających m.in. rolę myślnika lub separatora liczbowego.

W zestawie czcionek drukarskich lub komputerowych (foncie) jest znakiem przeważnie o oczku w kształcie krótkiej kreski, najczęściej poziomej. W niektórych krojach, szczególnie historycznych, może być jednak w innej postaci, np. kreski biegnącej lekko ukośnie, klina itp., a nawet wypełnionego kółka. W odmianach pochylonych może mieć (częściej niż w wypadku obu znaków myślnika) postać spłaszczonego trapezu. W krojach szeryfowych, szczególnie ozdobnych, również dywiz może mieć dodane zakończenia.

Kropka - znak diakrytyczny, stanowiący modyfikację liter, używany w systemach ortograficznych niektórych języków oraz w Międzynarodowym Alfabecie Fonetycznym do oznaczenia różnych dźwięków lub tonów.

Dwukropek – znak interpunkcyjny w postaci dwóch umiejscowionych jedna nad drugą kropek (:), stosowany w środku zdania. Dwukropek (:) jest znakiem zapowiadającym nową treść, np. przytoczenie czyjejś mowy, wymienianie terminów, tytułów, obcych zwrotów, wyliczenie osób lub przedmiotów, wprowadzonych zbiorowo – w formie ogólnej – w poprzedniej frazie.

Znak jest położony na wysokości w połowie lub nieco wyżej pomiędzy podstawową linią pisma a średnią linią pisma (jest dopasowany do wielkości małych liter bez wydłużeń, biegnąc w połowie ich wysokości lub nieco wyżej).

Dywiz ma długość najczęściej od ok. 1/4 do ok. 1/3 firetu i jest najkrótszym spośród znaków pisarskich w postaci poziomej kreski (nie licząc niektórych znaków diakrytycznych). Dywiz przypomina znaki myślnika, leżąc na tej samej lub niemal na tej samej wysokości, ale w tekście pełni odmienną od nich rolę i oznaczany jest odrębnym znakiem typograficznym. Myślnik oznaczany jest dłuższą kreską – półpauzą ( – ) lub pauzą ( — ), dywiz oznaczany jest krótką kreską ( - ). Z racji swojej niewielkiej długości dywiz często kreślony jest nieco grubszą kreską niż znaki myślnika i minusa. Pod względem długości najbardziej podobny do dywizu jest znak kreski liczbowej (zazwyczaj nieco dłuższy, występujący tylko w części krojów), ale jego położenie i grubość są dopasowane do wyglądu cyfr w danym kroju. Kolejny podobny do dywizu – znak minusa (występujący częściej, ale też tylko w części krojów), jako symbol matematyczny, ma odmienne od dywizu nie tylko szerokość, ale także położenie – dopasowany jest bowiem do kształtu cyfr, tak jak symbole plusa, znaku równości czy kreski ułamkowej. Znak minusa bliższy jest typograficznie półpauzie niż dywizowi.

Oczko – kształt znaku pisarskiego, linii lub ornamentu uformowany jako wystająca część na czołowej powierzchni czcionki. Ogólne pojęcie oznaczające każdy znak w poligrafii.

Odmiana pisma – jedna z trzech podstawowych cech każdego fontu (a także czcionki). Pozostałe dwie to: krój i stopień pisma. Odmianę fontu nazywa się również (aczkolwiek rzadziej) wariantem.

Dywiz wraz z półpauzą i pauzą należą do podstawowego zestawu znaków i występują praktycznie we wszystkich krojach literowych.

Funkcjonalne odmiany dywizu/łącznika – miękki dywiz (ukryty) i twardy łącznik (niedzielący) są typograficznie identyczne ze zwykłym dywizem.

Zasadniczo znaki dywizu i łącznika są tożsame z typograficznego punktu widzenia, natomiast z językowego punktu widzenia pojęcia dywizu i łącznika oznaczają odmienne zastosowania tego samego znaku – odpowiednio do: dzielenia lub łączenia:

Grawis ( ` , akcent ciężki, akcent słaby) – znak diakrytyczny używany w językach greckim, katalońskim, wietnamskim, norweskim, portugalskim, francuskim, walijskim, włoskim i in., oznaczający akcent samogłoski krótkiej o intonacji opadającej.

Krój pisma to charakterystyczny obraz kompletu znaków pisma o jednolitych podstawowych cechach graficznych: stylu, rytmie, proporcji, dukcie, układzie lub kształcie szeryfów, właściwościach optycznych (czytelności) itp. Krój pisma może mieć wiele odmian, czasami nawet znacznie różniących się od kroju podstawowego, lecz nadal zachowujących w sposób konsekwentny podstawowe założenia graficzne danej rodziny krojów.

Dywiz, jak jego nazwa wskazuje, służy do dzielenia wyrazu w celu przenoszenia jego części między wierszami. W tym użyciu znak ten pozostaje na końcu wcześniejszego wiersza, łącząc się bezpośrednio z pierwszą częścią podzielonego wyrazu.

Łącznik, jak jego nazwa wskazuje, służy do łączenia znaków. Jego użycie jest szersze. Stosuje się go do:

tworzenia wyrazów złożonych o członach równorzędnych znaczeniowo. Robi się to metodą łączenia wyrazów członowych bezpośrednio, czyli bez spacji. Znak dywizu zasadniczo styka się z oboma sąsiadującymi znakami (tj. nie jest od nich oddzielony spacjami) i tylko w wyjątkowych sytuacjach z jednej strony sąsiaduje ze spacją, np. w konstrukcjach typu: "jedno- lub dwuczłonowy". Inaczej mówiąc, dywiz jest znakiem wewnątrzwyrazowym lub ewentualnie międzywyrazowym, ale nigdy międzywyrażeniowym.

tworzenia wyrazów zawierających liczby lub numery, np. 27-krotny, K-219.

łączenia końcówek fleksyjnych lub przyrostków ze skrótowcami, np. PAN-u, ZMP-owiec. W tego typu wypadkach jasno widać, że jest to łącznik, a nie dywiz, gdyż dzielenie takich wyrazów jest niezalecane, jako utrudniające rozumienie tekstu.

budowania terminów naukowych, m.in. nazw chemicznych, np. β-karoten.

budowania oznaczeń cyfrowych nie będących liczbami (wartościami), tyko numerami (oznaczeniem porządkowym), np. kody pocztowe, oznaczenia produktów, numery telefonów, ISBN, ISSN itp. Użycie w tych sytuacjach myślnika jest niedopuszczalne, jako że znak ten wykorzystywany jest tylko do przedstawiania zakresów liczbowych (od – do).

Zgodnie z dobrą praktyką pisarską, przy przenoszeniu wyrazów złożonych zawierających łącznik zalecane jest dzielenie wyrazu na łączniku. Wtedy na końcu wcześniejszego wiersza wstawiany jest dywiz, a łącznik jest przenoszony do następnego wiersza. Unika się w ten sposób niejednoznaczności w interpretacji niektórych podobnie pisanych wyrazów, jak np. niebieskozielony (tj. kolor zielony o odcieniu niebieskim) i niebiesko-zielony (tj. kolor w połowie pomiędzy niebieskim i zielonym, lub w innym znaczeniu – dwukolorowy w rozumieniu częściowo niebieskiego, a częściowo zielonego). Należy jednak dodać, że wbrew temu ustalonemu zwyczajowi słowniki ortograficzne dopuszczają przy przenoszeniu pomijanie łącznika w drugim wierszu.

Związek Młodzieży Polskiej (ZMP) - młodzieżowa organizacja ideowo polityczna, działająca w Polsce w latach 1948-1957 i wzorowana na radzieckim Komsomole. Powołana została przez rządzących krajem komunistów do realizowania polityki ich partii wobec młodzieży, służyła indoktrynacji młodych, kształceniu nowych kadr dla władzy oraz pomocy w przebudowie społeczeństwa na modłę komunistyczną. Stanowiła jeden z symboli polskiego stalinizmu.

Symbol @ (handlowe "po", małpa, małpka lub at, z ang. "at" (czyt. æt) znaczącego "przy", "w", "na") wykorzystywany m.in. w adresie poczty elektronicznej, protokole FTP i w sieci Jabber. Występuje w zapisie użytkownik@serwer. Zapis jan.kowalski@serwer.pl oznacza użytkownik jan.kowalski na serwerze serwer.pl.

Użycie dywizu/łącznika jasno wskazuje, że nie jest on znakiem interpunkcyjnym, jak to się często mylnie sądzi. Zalicza się go do szerokiego pojęcia znaków tworzących słowa, czyli znaków ortograficznych (litery, znaki diakrytyczne i inne, jak np. apostrof).

Użycie dywizu/łącznika do oznaczania dialogów jest błędem, gdyż nie jest to zgodne z normami interpunkcji – winien być tam użyty myślnik (w postaci pauzy lub półpauzy). Przemawiają za tym również względy estetyczne, ponieważ łącznik jest wizualnie za krótki.

K-219 - numer taktyczny radzieckiego okrętu podwodnego o napędzie atomowym z balistycznymi rakietami projektu 667A Navaga (Kod NATO: Yankee I), zbudowanego w 1971 roku, należącego do radzieckiej Floty Północnej. Uzbrojenie składało się z 16 rakiet balistycznych średniego zasięgu R-27U/SS-N-6 SERB, uzbrojonych w jedną głowicę o sile 1 Mt lub 3 o sile 0.2 Mt.

Język Québec oraz Ontario, Nouveau-Brunswick, – ok. 8 mln osób. Ok. 201 milionów używa francuskiego na całym świecie jako języka głównego (oszacowanie z r. 2009 wg Organisation mondiale de la Francophonie) a 72 miliony jako drugiego języka codziennego (w tym krajach Maghrebu). Wiele z tych osób mieszka w krajach, gdzie francuski jest jednym z języków urzędowych bądź powszechnie używanych (54 kraje). Paradoksalnie, w Algierii, Maroku, i Tunezji, gdzie nie ma statusu języka urzędowego jest bardziej rozpowszechniony niż w wielu krajach Czarnej Afryki, gdzie jest jedynym językiem urzędowym i używa go 96 milionów ludzi.

Natomiast nie jest błędem użycie łącznika jako kreski liczbowej stosowanej w zakresach liczbowych. Dopuszczalne jest to w wąskim składzie.
Inne nazwy dywizu to: znak przeniesienia, mała kreska oraz tiret (z fr. tiré).
Dywiz w systemach informatycznych

Standard ASCII przewidywał wspólny znak dla łącznika i minusa (nie przewidywał osobnego znaku dla myślnika). Wspólny znak kreski poziomej w zestawie znaków ASCII znajduje się na pozycji 45 i określany jest jako łącznik-minus (ang. hyphen-minus). Z punktu widzenia typografii jest to rozwiązanie daleko niewystarczające, ale podyktowane było względami technicznymi ówczesnej techniki telekomunikacyjnej. Kolejne wprowadzane w komputerach osobistych zestawy znaków były zgodne ze standardem ASCII, jednak zwiększały liczbę dostępnych znaków. Stosowany w polskiej wersji systemu Windows zestaw Windows-1250 zawiera obok znaku łącznika-minusa (Alt+045) również znaki półpauzy (Alt+0150) i pauzy (Alt+0151). Wprowadzony później standard Unicode (pol. Unikod), również zgodny z standardem ASCII, także zawiera znaki łącznika-minusa (U+002D), półpauzy (U+2013) i pauzy (U+2014), ale obok nich również znaki łącznika (U+2010) i minusa (U+2212). Typograficznie właściwym dla dywizu jest w Unikodzie znak (U+2010)
Znaki diakrytyczne (gr. diakritikós – odróżniający) – znaki graficzne używane w alfabetach i innych systemach pisma, umieszczane nad, pod literą, obok lub wewnątrz niej, zmieniające artykulację tej litery i tworzące przez to nową literę. W alfabetach sylabowych mogą zmienić znaczenie całej sylaby.

Unicode (zwany czasem po polsku Unikod) – komputerowy zestaw znaków mający w zamierzeniu obejmować wszystkie pisma używane na świecie. Definiują go dwa standardy – Unicode oraz ISO 10646. Znaki obu standardów są identyczne. Standardy te różnią się w drobnych kwestiach, m.in. Unicode określa sposób składu.

Podobnie jak większość zaawansowanych edytorów tekstów, standard Unicode przewiduje specjalne znaki dla specyficznych sytuacji, związanych z automatyzacją przetwarzania tekstu:
miękki (opcjonalny) łącznik (U+00AD), który pozostaje ukryty, gdy znajduje się w środku wiersza, jest natomiast widoczny, gdy przypada na koniec wiersza;

łącznik, po którym wyraz nie może być dzielony (U+2011), którego należy użyć na przykład w słowie K‑219.

Dywiz charakterystyczny m.in. dla polskiej ortografii, tj. łącznik stawiany na końcu wiersza i powtarzany na początku następnego, jak w poniższym przykładzie
Typografia – termin mający szereg pokrewnych znaczeń związanych z użyciem znaków pisarskich w druku, prezentacją ich na ekranie monitora komputerowego itp.

Podwójny akcent ostry (podwójny akut, długi umlaut). Znak diakrytyczny stosowany w języku węgierskim do oznaczania długich wysokobrzmiących samogłosek ű,Ű oraz ő, Ő. Stosowany również nad cyrylicką literą ӳ, Ӳ używaną w alfabecie czuwaskim, a oznaczającą dźwięk podobny do niemieckiego ü.
Akademia Górniczo-
-Hutnicza
można uzyskać przez kombinację miękkiego łącznika i łącznika niedzielącego.
Standard ISO-8859-15 (uaktualnione wersja ISO-8859-1 (latin1)), dodaje znak dywizu (oznaczony w tabeli jako 'SHY'), na pozycji 0xAD, podobnie jak Unicode.
LaTeX

Znak dywizu występujący wewnątrz słowa, tak jak w powyższym przykładzie, w słowie K-219 uzyskujemy poprzez napisanie:
Tytel (z łac. titulus) - w rękopisach średniowiecznych znak skrócenia wyrazu albo pominięcie litery, np. kropka, kreska, tylda itp. zwykle nad literą.

Znak równości (ang. Equals sign) - symbol matematyczny używany dla oznaczenia równości. Znak równości stawiamy między dwoma przedmiotami, o których twierdzimy, że są równe.

K-219

Należy jednak pamiętać, że system LaTeX nigdy nie dzieli słów zawierających cyfry bądź znaki nie alfanumeryczne (podkreślenia, znak procent, itp.).
W wypadku wyrazów złożonych musimy posłużyć się paczką hyphenat i wykorzystać makro hyp:

Akademia Górniczo\hyp{}Hutnicza

Można również użyć, pakietu polskiego, poprzez umieszenie \usepackage{polski} w preambule, i uzycie \dywiz:
Linie pisma - teoretyczne linie proste, poziome i równoległe do siebie, wyznaczające granice rysunku liter oraz pozostałych znaków w czcionkach i fontach. Mówiąc dokładniej są to linie odniesienia, wobec których wyznacza się znaki, ponieważ ich obrys nie zawsze musi być do tych linii styczny.

Brevis (brewis, znak krótkości; od łac. brevis krótki). Znak diakrytyczny stosowany w języku rumuńskim, tureckim, wietnamskim i innych. Służy do oznaczania zwykle samogłosek słabych tzw. krótkich. W cyrylicy występuje w rosyjskim z Й, й oraz białoruskim Ў .

Akademia Górniczo\dywiz{}Hutnicza Akademia Górniczo\dywiz Hutnicza % albo tak

Dywiz tak umieszczony, daje również możliwość dzielenie długich wyrazów wieloczłonowych, przy czym znak łącznika zostanie powtórzony (w krótkiej formie) zarówno na końcu linii, jak i początku nowej linii.
Daszek - symbol diakrytyczny używany do spółgłosek i samogłosek. Jest skierowany w tę samą stronę co brevis, ale ma ten sam kształt, co symbol akcentu przeciągłego. Daszka używa się m.in. w językach czeskim i słowackim. Stosuje się go tam do liter: Č, Ď, Dž Ě, Ň, Ř, Ť i Ž, a w słowackim dodatkowo Ľ. Litery Č, Dž, Š i Ž są używane także w językach krajów dawnej Jugosławii, litewskim, łotewskim i śląskim, ale Dž jako oddzielna litera występuje tylko w serbskim, chorwackim i bośniackim. W języku chińskim służy do oznaczania tonu. W językach ugrofińskich ma różne zastosowanie.

Skrótowiec lub akronim (z gr. ákros = skrajny) – słowo utworzone przez skrócenie wyrażenia składającego się z dwóch lub więcej słów. Istnieje także niewielka grupa skrótowców powstałych ze skrócenia jednego słowa. W ujęciu słowotwórczym, skrótowce to specyficzna klasa derywatów. Derywaty te funkcjonują w polszczyźnie pisanej i mówionej. Skrótowiec często bywa mylony ze skrótem.

Zobacz też

łącznik nierozdzielający

pauza (znak typograficzny)

typografia

Przypisy

Chociaż dywiz/łącznik, minus i myślnik to różne znaki pisarskie, w praktyce pisania tekstów na komputerze niepoprawnie używa się dla nich tego samego znaku kreski poziomej umieszczonego na klawiaturze (znak łącznika-minusa, ASCII 045, Unikod U+002D). Uproszczenie to wynika z utrudnionego dostępu do innych znaków pisarskich, gdyż są one nieobecne na standardowej klawiaturze.

W systemie Windows większość znaków pisarskich, także tych nieumieszczonych na klawiaturze, dostępna jest poprzez Tablicę znaków (w menu Start/Programy/Akcesoria/Tablica znaków lub Start/Uruchom... wpisując 'charmap'). Znaki te można także wprowadzać z klawiatury posługując się skrótami z kodami znaków. Przykładowo znak łącznika/minusa może być wprowadzony kombinacją klawiszy Alt+045 (lewy Alt w przypadku ustawionej tzw. polskiej klawiatury programisty, kod znaku wprowadzany z numerycznej części klawiatury), znaki pauzy i półpauzy – odpowiednio skrótami: Alt+0151 i Alt+0150.
. W systemie Mac OS z układem klawiatury angielskiej oraz polskiej programisty znak półpauzy wprowadza się skrótem Alt+-, a pauzy Alt+Shift+-, natomiast w układzie polskiej maszynistki znak półpauzy wprowadza się skrótem Alt+Shift+8, a pauzy Alt+/.
W systemach operacyjnych działających w środowiskach graficznych KDE i Gnome, takich jak np Linux, wymienione znaki można wprowadzić z tablicy znaków lub trzymając wciśnięty lewy ctrl i shift wpisać u2014 (pauza) lub u2013 (półpauza).