Działo uniwersalne - Polski Serwis Naukowy

Wieża dział uniwersalnych 127 mm artylerii pomocniczej pancernika amerykańskiego USS "New Jersey" - widoczne wycięcia umożliwiające podnoszenie luf

Działo uniwersalne 100 mm artylerii głównej francuskiego niszczyciela "Maille Breze"

Działo uniwersalne - armata okrętowa, która spełnia zadania zarówno artylerii głównej lub średniej okrętu, jak i przeciwlotniczej (artyleria uniwersalna). Działo uniwersalne, dzięki wysokim kątom podniesienia luf i odpowiednim systemom kierowania ogniem, może zwalczać cele nawodne (naziemne) i cele powietrzne. Zależnie od wielkości okrętu, artylerię uniwersalną stanowią działa kalibrów od 57 - 76 mm, przez 100 mm, do 127 - 130 mm (sporadycznie 152 mm). Działa uniwersalne wywodzą się z dział przeciwlotniczych, a o ich odmiennej klasyfikacji decyduje spełniana funkcja; określane są też w uproszczeniu po prostu jako działa przeciwlotnicze.

Krążownik – klasa dużych, silnie uzbrojonych okrętów nawodnych, wyróżniana od II połowy XIX wieku do chwili obecnej. W miarę rozwoju techniki klasa krążowników ewoluowała i dzieliła się na liczne podklasy, różniące się od siebie charakterystykami, w tym wielkością. Najbardziej ogólnym podziałem, wiążącym się ze zmianą rodzaju uzbrojenia i zadań krążowników, jest podział na krążowniki klasyczne (artyleryjskie), dziś już nie występujące i współczesne krążowniki rakietowe.

Pancerniki – klasa dużych, silnie opancerzonych i uzbrojonych pełnomorskich okrętów, stanowiących trzon największych flot wojennych od czasu powstania klasy pancerników w drugiej połowie XIX wieku, do okresu II wojny światowej. Przeznaczeniem pancerników było zapewnienie panowania na morzach poprzez wygrywanie bitew artyleryjskich i niszczenie wrogich jednostek nawodnych wszystkich klas. Pierwsze pancerniki pojawiły się w latach 60. XIX wieku i z miejsca zastąpiły drewniane okręty liniowe w roli najpotężniejszych jednostek floty, przejmując także ich nazwę w niektórych językach (zobacz niżej). Szczyt znaczenia pancerniki miały podczas wojny rosyjsko-japońskiej (1904-1905) i I wojny światowej, istotną rolę odgrywały także podczas II wojny światowej, aczkolwiek utraciły wtedy swój prymat na rzecz lotniskowców. Po tej wojnie klasa ta stopniowo zanikła, jedynie nieliczne pozostające w służbie okręty używane były w bardzo ograniczonym zakresie do lat 90. XX wieku. Polska nie posiadała w swojej marynarce okrętów tej klasy.

Artyleria uniwersalna stanowi artylerię główną na niszczycielach i mniejszych okrętach (fregaty, korwety, kutry rakietowe), a także na nielicznych krążownikach, natomiast artylerię pomocniczą na pancernikach, lotniskowcach i części krążowników.

Historia rozwoju

Początkowo od lat 20. działa uniwersalne były najpowszechniej stosowane jako uzbrojenie pomocnicze krążowników, które nie posiadały innej artylerii średniego kalibru. Dopiero od końca lat 30. zaczęto eliminować artylerię średnią z części pancerników amerykańskich i brytyjskich, przez co ich wzmacniana artyleria przeciwlotnicza zaczęła pełnić funkcje uniwersalnej (pomimo, że większość dział przeciwlotniczych mogła także strzelać do celów nawodnych, za artylerię uniwersalną na dużych okrętach były uważane tylko działa przeciwlotnicze stanowiące jedyną baterię artylerii średniej na okręcie, bez dział średniego kalibru przeznaczonych tylko do zwalczania celów nawodnych).

Korweta - klasa współczesnych niewielkich okrętów. Współczesne korwety dzielą się pod względem przeznaczenia i uzbrojenia na okręty przeznaczone do zwalczania okrętów podwodnych lub przeznaczone do zwalczania okrętów nawodnych za pomocą kierowanych pocisków rakietowych (korwety rakietowe). Do XIX wieku korweta oznaczała historyczną klasę okrętów żaglowych (zobacz korweta żaglowa).

Armata była dawniej bronią miotająca pociski za pomocą prochu. Współcześnie terminem tym określa się działo o bliskim płaskiemu torze lotu pocisku, służące do ostrzeliwania celów będących na linii pola widzenia.

Działa uniwersalne jako uzbrojenie główne niszczycieli, a potem innych okrętów, zostały na dużą skalę zostały wprowadzone w USA w latach 30. W efekcie, działa uniwersalne kalibru 127 mm stanowiły standardowe uzbrojenie praktycznie wszystkich amerykańskich niszczycieli i większych okrętów okresu II wojny światowej. Przed wojną wprowadzano działa uniwersalne jako uzbrojenie główne także w Japonii i na mniejszą skalę w Wielkiej Brytanii.

Niszczyciel (zwany wcześniej kontrtorpedowcem) – klasa uniwersalnych, szybkich okrętów torpedowo-artyleryjskich średniej wielkości, obecnie rakietowo-artyleryjskich (niszczyciele rakietowe).

Fregata – klasa średniej wielkości okrętów przeznaczonych do służby eskortowej, budowanych od II wojny światowej, nazwanych tak od zanikłej w XIX wieku klasy fregat – okrętów żaglowych. Fregaty o uzbrojeniu jedynie artyleryjskim były budowane przeważnie do lat 60. XX wieku, a zostały wyparte przez fregaty rakietowe.

Po II wojnie światowej stopniowo eliminowano artylerię nieuniwersalną z uzbrojenia okrętów.