Dzieło Boskie albo Pieśni Wiednia wybawionego i inszych transakcyjej wojny tureckiej w roku 1683 szczęśliwie rozpoczętej

Dzieło Boskie albo Pieśni Wiednia wybawionego i inszych transakcyjej wojny tureckiej w roku 1683 szczęśliwie rozpoczętej – barokowy utwór poetycki autorstwa Wespazjana z Kochowa, wydany w 1684 roku, po zwycięstwie Jana Sobieskiego pod Wiedniem.

Okoliczności powstania dzieła

Wespazjan Kochowski

Wespazjan Kochowski wziął udział w kampanii wiedeńskiej na prośbę króla. Swoje relacje po zakończeniu wyprawy spisał w Commentarius belli adversum Turcas ad Viennam et in Hungaria. Do wydarzeń z 1683 roku powracał w swoim dziełach Klimakteria (w VI tomie) oraz Psalmodia polska (wątek główny ośmiu psalmów). Uważa się, że zwycięstwo pod Wiedniem wywarło ogromny wpływ na poetę, dlatego przystąpił on do spisania Dzieła Boskiego.... Ponadto w posłowiu Kochowski wskazał na cel, który pragnął osiągnąć swoim poematem. Przy pisaniu kierował się uczuciami patriotycznymi i dążył do upamiętnienia czynów Polaków pod Wiedniem.

Zakład Narodowy im. Ossolińskich – zasłużony dla polskiej nauki i kultury Instytut (do 1939 r. – łączył w sobie Bibliotekę, Wydawnictwo i Muzeum im. Lubomirskich), ufundowany dla Narodu Polskiego w 1817 roku przez Józefa Maksymiliana Ossolińskiego, otwarty w 1827 roku we Lwowie.

Oktawa - strofa złożona z ośmiu wersów (jedenastozgłoskowych) o układzie rymów abababcc, gdzie ababab to sytuacja dramatyczna, natomiast cc to często sentencja. Tradycyjna strofa epiki renesansowej i barokowej. Oktawa jest jakby przedłużeniem sekstyny.

Struktura utworu

Dzieło Boskie... składa się z 110 oktaw. Niemal połowa utworu zawiera inwokację do Matki Boskiej. Pozostała część składa się z opisu przygotowań wojennych, przeplecionego wstawkami mitologicznymi. Relacja na temat przebiegu bitwy, a także poprzedzająca ją uciążliwa przeprawa przez wąwozy Lasu Wiedeńskiego zostały zredukowane do krótkich wzmianek. Sam opis bitwy został ujęty w dziewięciu strofach, tyle samo zajęła relacja ze spotkania monarchów po zakończeniu walki. Dzieło Boskie... kończy się przyrównaniem zwycięstwa pod Wiedniem do czynów Gotfryda z Bouillon.

Gotfryd z Bouillon fr. Godefroy de Bouillon (ur. około 1058, zm. 18 lipca 1100 pod Hajfą) jeden z przywódców I wyprawy krzyżowej, posiadał tytuł Obrońcy Grobu Świętego.

Bitwa pod Wiedniem – bitwa stoczona 12 września 1683 roku między wojskami polsko-austriacko-niemieckimi, pod dowództwem Jana III Sobieskiego, a armią Imperium osmańskiego pod wodzą wezyra Kara Mustafy pod Wiedniem. Zakończyła się przegraną Turcji, która nie podniosła się już po tym uderzeniu i przestała stanowić zagrożenie dla chrześcijańskiej Europy.

Wydania

Pierwodruk Dzieła Boskiego... został wydany po raz pierwszy w 1684 roku przez Wojciecha Goreckiego. Znajduje się obecnie w Bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich (sygn. XVII-5682-III). Zachował się w klocku, posiada format quarto. Został oprawiony wraz z Commentarius belli adversum Turcas ad Viennam et in Hungaria. Inny egzemplarz pierwodruku także jest przechowywany w Bibliotece Ossolińskich (sygn. XVII-5362-II).

Inwokacja (łac. invocatio = wezwanie) – rozbudowana apostrofa otwierająca utwór literacki, zazwyczaj poemat epicki, w której zwykle autor zwraca się do muzy, bóstwa lub duchowego patrona z prośbą o natchnienie, pomoc w tworzeniu dzieła.

Jan III Sobieski herbu Janina (ur. 17 sierpnia 1629 w Olesku, zm. 17 czerwca 1696 w Wilanowie) – król Polski i wielki książę litewski od 1674, hetman wielki koronny od 1668, hetman polny koronny od 1666, marszałek wielki koronny od 1665, chorąży wielki koronny od 1656.

Fragmenty utworu (inwokacja, mowa Tyzyfony i wezwanie Tököly'ego do czynu zbrojnego) zostały opublikowane w Warszawie w 1814 roku w Wyborze różnych gatunków poezji z rytmopisów polskich dla użytku młodzieży w części 2, wydaniu 2. W 1859 roku w Krakowie Kazimierz Józef Turowski wydał pełny tekst bez karty tytułowej w Pismach wierszem i prozą Wespazjana Kochowskiego. To wydanie zawiera wiele błędów, wynikających z modernizacji języka polskiego w XIX wieku. W 1921 roku w Warszawie ukazało się kolejne wydanie Dzieła Boskiego... w opracowaniu Andrzeja Boleskiego. Zostały w nim pominięte dedykacja i 24 oktawy. W 1983 roku ukazało się krytyczne wydanie w opracowaniu Mariana Kaczmarka. Utwór został wydany przez Ossolineum. Za podstawę do publikacji Dzieła Boskiego... posłużyły dwa egzemplarze pierwodruku.

Język polski (polszczyzna) należy wraz z językiem czeskim, słowackim, pomorskim (kaszubskim), dolnołużyckim, górnołużyckim oraz wymarłym połabskim do grupy języków zachodniosłowiańskich, stanowiących część rodziny języków indoeuropejskich.

Wespazjan Kochowski herbu Nieczuja (ur. w 1633 w Gaju koło Waśniowa w ziemi sandomierskiej, zm. 6 czerwca 1700, w Krakowie) – jeden z najwybitniejszych historyków i poetów polskiego baroku, najbardziej typowy przedstawiciel filozofii i literatury sarmackiej.

Bibliografia

Kaczmarek M., Posłowie, w: Kochowski W., Dzieło Boskie albo Pieśni Wiednia wybawionego i inszych transakcyjej wojny tureckiej w roku 1683 szczęśliwie rozpoczętej, Wrocław 1983, s. 45-55. ISBN 83-04-01331-2.