Dziekan kolegium kardynalskiego – przewodniczący kolegium kardynalskiego w Kościele rzymskokatolickim, zawsze w randze kardynała-biskupa. Do jego zwyczajowych zadań należy m. in. przewodniczenie uroczystościom pogrzebowym po śmierci papieża, odprawianie mszy na rozpoczęcie konklawe i przewodniczenie obradom konklawe.

Historia urzędu

Geneza urzędu dziekana Kolegium Kardynalskiego sięga czasów jeszcze sprzed uformowania się Kolegium Kardynalskiego na przełomie XI i XII wieku. Od VIII stulecia siedmiu (później sześciu) biskupów tzw. diecezji podmiejskich Rzymu zajęło szczególne miejsce u boku papieża i byli oni odtąd nazywani "kardynałami-biskupami". W ich kręgu, podczas uroczystości liturgicznych, podpisywania aktów urzędowych itp. ściśle przestrzegano porządku starszeństwa liczonego od daty nominacji na urząd kardynała-biskupa. Kardynał-biskup o najdłuższym stażu nosił tytuł prior episcoporum, czyli przeor (kardynałów-)biskupów. Kiedy na przełomie XI i XII wieku doszło do uformowania się Kolegium Kardynałów, w skład którego oprócz biskupów weszli także kardynałowie-prezbiterzy i diakoni, naturalną koleją rzeczy prior episcoporum stał się najwyższym rangą członkiem tego gremium. Począwszy od XIV wieku na jego określenie zaczęto zamiennie używać także terminu Sacri Collegii Decanus. W XV wieku pojawiły się też pierwsze, jak się wydaje, odstępstwa od zasady starszeństwa. Ustępujący pretendenci do tronu papieskiego w okresach wielkiej schizmy zachodniej oraz schizmy bazylejskiej otrzymywali godność kardynalską z zastrzeżeniem pierwszeństwa przed wszystkimi innymi kardynałami. Z uwagi na niespójność materiału źródłowego dotyczącego urzędu dziekańskiego przed rokiem 1555 – w znacznej mierze zresztą pochodzącego z późniejszych stuleci – nie jest jasne, czy zasada starszeństwa była rzeczywiście ściśle przestrzegana.

Pierwszą oficjalną regulacją dotyczącą urzędu dziekana Kolegium Kardynałów była Konstytucja Pawła IV Cum Venerabilis z 22 sierpnia 1555 roku, która wprowadziła przestrzeganą z małymi wyjątkami aż do 1965 roku zasadę, że dziekanem kolegium kardynalskiego zostaje każdorazowo kardynał-biskup o najdłuższym stażu kardynalskim i rezydujący w Rzymie. Dziekani obejmowali zazwyczaj diecezję podmiejską Ostia e Velletri. W 1914 Pius X rozdzielił diecezję Velletri od diecezji Ostia i zniósł wprowadzony na pocz. XV w. zwyczaj przechodzenia kardynałów-biskupów z jednej diecezji podmiejskiej do drugiej. Od tego czasu każdy kardynał-biskup zachowuje swą pierwotnie otrzymaną diecezję aż do śmierci, a jeżeli obejmuje funkcję dziekana, dodatkowo obejmuje diecezję Ostia, która tym samym została ściśle przypisana do tej funkcji. Pius X utrzymał jeszcze regułę starszeństwa, jednak papież Paweł VI w motu proprio Sacro Cardinalium Consilio w 1965 zadecydował, że dziekan ma być swobodnie wybierany przez kardynałów-biskupów ze swego grona. Paweł VI zdecydował też, że kardynałowie-biskupi stali się biskupami wyłącznie tytularnymi swych diecezji. Dziekan w przypadku rezygnacji z tej funkcji (co od tamtego czasu zdarzyło się już dwukrotnie - w 1993 i 2002) zachowuje tytuł swej pierwotnie otrzymanej diecezji, natomiast tytuł diecezji ostieńskiej przechodzi na jego następcę. Obecnym dziekanem jest emerytowany sekretarz stanu Angelo Sodano, tytularny biskup Ostii i Albano. 23 listopada 2007 utracił on prawo udziału w konklawe.