Dziesięciornice - Polski Serwis Naukowy

Dziesięciornice (Decapodiformes) – nadrząd głowonogów z podgromady płaszczoobrosłych (Coleoidea) obejmujący mątwy, mątewki i kałamarnice (kalmary) – zwierzęta bardzo zróżnicowane pod względem wielkości, kształtów i zajmowanych siedlisk. Znanych jest około 450 gatunków. Niektóre (np. strzalikowate, kalmarowate i mątwowate) są poławiane gospodarczo.

Głowonogi (Cephalopoda, z gr. kephalē – głowa + pous – noga) – gromada dwubocznie symetrycznych, morskich mięczaków o prostym rozwoju, nodze przekształconej w lejek, ramionach otaczających otwór gębowy, chitynowym dziobie i całkowicie zrośniętym płaszczu otaczającym organy wewnętrzne. Mają od 1 cm do ponad 20 m długości. Głowonogi są ewolucyjnie bardzo starą grupą – pojawiły się prawdopodobnie około 570 mln lat temu. Jest to najwyżej uorganizowana grupa mięczaków.

Spirula (Spirula spirula) – szeroko rozprzestrzeniony gatunek dziesięciornicy, jedyny współcześnie żyjący przedstawiciel rzędu Spirulida i rodziny spirulowatych (Spirulidae).

Występowanie

Zasiedlają wszystkie oceany i morza pełnosłone całego świata. Występują w wodach płytkich, w toni wodnej oraz w głębinach.

Budowa ciała

Ramiona Histioteuthis bonnellii

Zwierzęta te mają wydłużone, torpedowate ciało z dziesięcioma ramionami, z czego osiem jest równej długości, a dwa ramiona (IV para) są zmodyfikowane, zwykle dłuższe – albo krótsze i muskularne, lecz z możliwością szybkiego wydłużenia. Zasadnicze ramiona są niewciągalne, na całej długości pokryte przyssawkami. Ramiona zmodyfikowane są chwytne, mogą być wciągnięte do pochewek, a przyssawki znajdują się tylko na ich końcach. Przyssawki dziesięciornic są zakończone konchiolinowymi pierścieniami hakowato zakończonymi.

Kalmarowate (Loliginidae) – rodzina kałamarnic obejmująca głowonogi o niezbyt dużych rozmiarach, ale o istotnym znaczeniu ekologicznym i gospodarczym. Są poławiane w dużych ilościach i na całym świecie wysoko cenione ze względu na smaczne mięso. Wykorzystuje się je w badaniach biomedycznych.

Strzalikowate (Ommastrephidae) – rodzina kałamarnic. Obejmuje gatunki średnich i dużych rozmiarów. Niektóre są poławiane gospodarczo, m.in. kalmar europejski (Todarodes sagittatus) i strzalik japoński (Todarodes pacificus).

Głowonogi z tej grupy mają wewnętrzną muszlę, która pokryta jest płaszczem i stanowi wapienny szkielet wewnętrzny. Na worku trzewiowym znajdują się płetwy. U wielu gatunków, zwłaszcza głębinowych, występują fotofory. Rozmiary dziesięciornic są bardzo zróżnicowane. Długość płaszcza u Idiosepius wynosi 8 mm, a u największych przedstawicieli rodziny Architeuthidae – ok. 2 m, przy 18 m długości całkowitej. Masa ciała Mesonychoteuthis hamiltoni – jednego z największych znanych mięczaków – dochodzi do 500 kg.

Kałamarnice (Teuthoidea) jest to podrząd głowonogów z rzędu dziesięciornic (według innego podziału rząd z gromady głowonogów - Teuthida), zamieszkujących pelagial, o następujących cechach:

Mątwy, sepie (Sepioidea) – drapieżne głowonogi dziesięcioramienne, mają owalne ciało o długości do 30 cm. Charakteryzują się workiem trzewiowym z dwiema płetwami oraz znajdującymi się w części głowowej ramionami chwytnymi. W sytuacji zagrożenia mątwa wystrzeliwuje ciemnobrązową substancję (sepię) z worka czernidłowego. Tworzy się wówczas wokół niej ciemna osłona, która dezorientuje i zniechęca napastnika. Potrafią zmieniać barwę, dzięki czemu łatwo dostosowują się do koloru otoczenia.

Tryb życia

Dziesięciornice są dobrymi pływakami. Płetwy są wykorzystywane przy powolnym pływaniu. Szybkie ruchy w dowolnym kierunku umożliwia im wyrzucanie wody przez lejek z jamy płaszczowej. Niektóre zagrzebują się w miękkim podłożu, inne pływają aktywnie, czasem na duże odległości. Niektóre wyskakują ponad powierzchnię wody. Są drapieżne.

Płaszczoobrosłe, pochewkowce (Coleoidea, z gr. koleos – pochwa miecza + eidos – kształt, dawniej również Dibranchia, ze względu na obecność dwóch skrzeli) – głowonogi mające muszlę wewnętrzną, w różnym stopniu zredukowaną, obrośniętą płaszczem albo nie mające muszli, oddychające dwoma skrzelami. Jedno (lub rzadko dwa) ramiona przekształcone w hektokotylus. Większość wykształciła płetwy. U wszystkich gatunków obecny woreczek czernidłowy i oczy z wykształconą soczewką, a u większości – chromatofory.

Gatunek (łac. species) – termin stosowany w biologii w różnych znaczeniach, zależnie od kontekstu, w jakim występuje. Najczęściej pod pojęciem gatunku rozumie się:

Systematyka

Do dziesięciornic tradycyjnie zaliczane są mątwy, mątewki i kałamarnice (kalmary). Ich klasyfikacja nie została jednoznacznie ustalona. Jeden z proponowanych podziałów wyróżnia następujące rzędy:

Sepioteuthis lessoniana

Myopsida i Oegopsida są tradycyjnie uznawane za podrzędy w obrębie rzędu Teuthida – kałamarnice (kalmary), natomiast mątwy (Sepioida) obejmują rzędy Sepiida i Sepiolida.

Formy kopalne: Belosaepia, Spirulirostra.

Dziesięcionogi (Decapoda) – rząd skorupiaków wyższych liczący ponad 6000 gatunków z nadrzędu raków właściwych (Eucarida) u których zwykle pierwsza para odnóży krocznych jest przekształcona w duże szczypce. Obejmuje kraby, homary, krewetki, raki oraz kilka mniej znanych rodzin.

Klasyfikacja biologiczna – szeregowanie organizmów w uporządkowany sposób według zasad systematyki biologicznej. Wynikiem tego procesu jest logiczny układ systematyczny prezentujący aktualny w danym okresie stan wiedzy o podobieństwie i pochodzeniu organizmów. W zależności od przyjętej metody badawczej może to być hierarchiczny układ oparty o kategorie systematyczne lub drzewo filogenetyczne, może obejmować wszystkie znane nauce organizmy lub ich określoną grupę. Dziedziną biologii, która zajmuje się klasyfikowaniem organizmów jest systematyka organizmów, a reguły klasyfikacji i nazewnictwa systematycznego określa jej poddyscyplina – taksonomia.

Zobacz też

dziesięcionogi (inna grupa zwierząt o nazwie Decapoda)

Przypisy

Decabrachia Boettger, 1952. w: Integrated Taxonomic Information System (ang.) [dostęp 30 listopada 2011]
↑ P. Gofas: Decapodiformes (ang.). World Register of Marine Species, 2011. [dostęp 30 listopada 2011].
↑ Young, Richard E., Michael Vecchione, and Katharina M. Mangold (1922-2003): Decapodiformes Leach, 1817. Squids, cuttlefishes and their relatives (ang.). Tree of Life Web Project, 2008. [dostęp 30 listopada 2011].
↑ Bezkręgowce. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1984, seria: Mały słownik zoologiczny. ISBN 83-214-0428-6.
↑ Marek R. Lipiński: Gromada: głowonogi – Cephalopoda. W: Zoologia : bezkręgowce. T. 1. Red. nauk. Czesław Błaszak. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009, s. 585–594. ISBN 978-83-01-16108-8.