Dzogczen ( རྫོགས་ཆེན་ , wylie: rdzogs chen, skrót słowa tybetańskiego dzog pa czen po) - kompletny system nauk i praktyk w buddyzmie, związany z Wadżrajaną, prowadzący do oświecenia, obecny szczególnie w szkole Ningma buddyzmu tybetańskiego i przedbuddyjskiej tradycji Bon (Yungdrung Bon)

Etymologia

Nazwa Dzogczen to skrót z języka tybetańskiego terminu Dzogpaczenpo. Termin ten tłumaczy się jako Wielka Doskonałość. Słowo Doskonałość odnosi się do natury rzeczywistości i umysłu (wylie: rig-pa, "czysta obecność"), nigdy niepowstałego fundamentalnego stanu, przekraczający umysł z jego dualizmem "ja" i "inne" oraz jego konceptualnymi tworami. Słowo Wielka odnosi się do tego, gdyż jest to stan samowyzwolenia bez potrzeby udoskonalania, zawierający naturalnie wszystkie doskonałe właściwości, tj. trzy ciała Buddy. Padmasambhawa opisuje to tak:

Tybetańska litera A - symbol tęczowego ciała w Dzogczen

"W rigpie trzy kaje są nierozdzielne i w pełni obecne jak jedna: pusta, przez nikogo nie stworzona - jest więc Dharmakają, jej świetlista jasność reprezentuje właściwą pustce przejrzystą promienność - jest więc Sambhogakają, jej pojawianiu się nic nie może przeszkodzić - jest więc Nirmanakają."

Ponadto stosuje się inne nazwy, terminy z sanskrytu, takie jak Atijoga (tłum. Szczyt Jogi), Maha Ati (tłum. Wielki Szczyt), Maha Sandhi (tłum. Wielka Kwintesencja). Nazwy te odnoszą się do tego, gdyż Dzogczen można ując jako kompletny system, rozumiany jako zwieńczenie, wynikowy "szczyt" praktyk do oświecenia w Buddyzmie, które w szkole Ningma dzielą się na dziewięć "pojazdów".

Punktem wyjścia jest inicjacja w stan Rigpy zwana rigpé tsal wang, poglądem jest bycie obecnym w tym stanie, gdzie trzy kaje są nierozdzielne, medytacją jest kadak trekchö (wylie: ka dag khregs chod, tłum.: podstawowa czystość całkowitego odcięcia, ang.: primordial purity of thoroughly cutting through) oraz lhundrup tögal (wylie: lhundrup thod-rgal, tłum.: spontaniczna obecność dalszego postępu, ang.: spontaneous presence of leaping over), właściwym (etycznym) prowadzeniem się jest bycie poza nadzieją i strachem, utrzymywaniem i porzucaniem, rezultatem jest stan Samantabhadry.

Geneza

Postać pierwotnego Buddy Samantabhadry

Zgodnie z buddyjskim przekazem źródłem nauk Dzogczen jest pierwotny Budda (Kuntu Zangpo) Samantabhadra, a pierwszym mistrzem historycznej linii przekazu był Garab Dordże (wylie: dga' rab rdo rje, Sanskryt *prahewadżra) z krainy Oddiyana, który otrzymał nauki m.in. od buddy Wadżrasattwy na sposób przekazu umysłu istot oświeconych. Przekaz ten dotarł do Tybetu poprzez następujących mistrzów:

1. Mañjuśrīmitra (tyb. Jampal Shenyen), który otrzymał przekaz od Garab Dordże na sposób przekazu symbolicznego Vidyadharów i zawarł nauki w 3 kategoriach: umysłu, przestrzeni, tajemnych pouczeń
2. Sri Singha (tyb. Palgyi Senge), który otrzymał przekaz symboliczny Vidyadharów i nauki od Mañjuśrīmitra oraz zawarł kategorię tajemnych pouczeń w 4 cyklach: wewnętrznym, zewnętrznym, sekretnym i najbardziej sekretnym, zwanym esencją serca Nyinthik, a następnie przekazał cykle nauk zewnętrznych, wewnętrznych i sekretnych mistrzom Wimalamitra i Dżnianasutra, a cykl najbardziej sekretnych nauk mistrzowi Dżnianasutra oraz Padmasambhava. Dżnianasutra przekazał je potem Wimalamitrze
3. Padmasambhava (tyb. Pema Jungne, Guru Rinpocze) przekaz od Shri Singha, lub jak inne źródła podają od samego Garab Dordże, wręczył Jeszie Tsogyal i tybetańskiej księżniczce Pema Sel na sposób przekazu symbolicznego Vidyadharów
4. Wimalamitra przekazał powyższe 3 kategorie Dzogczen, a nauki najbardziej sekretnego cyklu przekazał na sposób zasłyszanego bezpośredniego prywatnego przekazu 5 uczniom, w tym tybetańskiemu władcy Trisong Decenowi (765 – 804) oraz Nyangben Tingdzin Zangpo. Następnie przekaz dotarł do Bé Lodrö Wangchuk, który przekazał go do Dangma Lhundrup Gyaltsen, następnym dzierżawcą był Chetsün Sengé Wangchuk, potem Gyalwa Shyangtön Tashi Dorje, Khépa Nyimabum, Guru Jober, Trulshik Sengé Gyabpa, wielki siddha Drupchen Melong Dorje, oraz vidyadhara Kumaradza. Kumaradza przekazał te nauki dla Longczen Rabdziam (1308-1364) oraz III Karmapie Rangdżung Dordże (1284-1339), od którego przekaz jest kontynuowany jako Karma Nyinthik.

Przekaz powyższy od Wimalamitry głównie kategorii umysłu zaliczany do ustnej długiej tradycji Kama, wzbogacony tradycją term odkrytych przez Chetsün Sengé Wangchuk, kontynuowany jest jako Wima Nyinthig. Oprócz tego wyróżnia się inne przekazy nauk krótkiej tradycji poprzez odkrywanie term. Tu zalicza się przekaz od Padmasambhavy, jako Khandro Nyinthik, poprzez księżniczkę Pema Sel, która odrodziła się wiele później jako Pema Lédrel Tsal. Pema Lédrel Tsal odnalazł przekaz w formie term z miejsca tajemnego w skale Daklha Tramo Drak w prowincji tybetańskiej Dakpo. Następnie przekazał go dla Gyalsé Lekden, który przekazał go Longchen Rabjam. Podobnie przekaz Khando Nyinthig od Pema Sel został również odnaleziony w Bhutanie przez wielkiego tertona Pema Lingpa (1450 - 1521), gdzie jest kontynuowany oddzielnie aż do dziś. Oprócz tego istnieje trzeci przekaz zwany Longczen Nyinthik, który został odkryty w formie termy przez Dzigme Lingpa (1729-1798). Zawarł on poprzez to oba przekazy Wima i Khandro, tak jak otrzymał je wcześniej Longczen Rabjam (1308-1364). Obecnie więc istnieją 3 główne linie przekazu Nyinthik: Wima, Khandro i Longczen na sposób zasłyszanego bezpośredniego prywatnego przekazu. Największymi współczesnymi mistrzami tych przekazów byli J.Ś. Dudziom Rinpocze oraz J.Ś. Dilgo Kjentse Rinpocze, od których nauki przejęli niemal wszyscy obecnie nauczający mistrzowie Dzogczen. Znanym obecnie mistrzem, który naucza trzech serii nauk Dzogczen jest Czogjal Namhai Norbu.

Istnieje również przed-buddyjska tradycja Dzogczen szkoły Bon, która naucza, że pierwotnym źródłem nauk Dzogczen jest również pierwotny budda Samantabhadra, choć związana jest z Buddą Szenraba Miło, a nie Buddą Siakjamunim. Według buddyzmu "pierwotny budda" odnosi się do stanu dharmakai, jednego z trzech ciał buddy Siakjamuniego.