Bogaty w inskrypcje i ozdoby dzwon z 1591 r.

Wczesne dzwony kościelne nie posiadały żadnych ozdób i inskrypcji. Pierwsze zdobienia i napisy pojawiły się na dzwonach w XI wieku. Były to sentencje biblijne, imiona patronów i świętych oraz formuły modlitewne. Napisy wykonywano w języku łacińskim, najpopularniejsza formuła brzmiała "O rex gloriae Christe veni cum pace". Język polski pojawił się w inskrypcjach dzwonnych dopiero w XV w. Początkowo były to elementy ryte, ryt wykonywano na formie odlewniczej, więc ozdoby i napisy na gotowym dzwonie były wypukłe.

Obok inskrypcji pojawiały się również ozdoby, były to ornamenty roślinne, arabeski oraz płaskorzeźby, szczególnie popularny był motyw Ukrzyżowania. W renesansie obok elementów religijnych pojawiają się świeckie: imiona fundatorów, daty odlania, znaki (gmerki) i imiona ludwisarzy oraz sentencje i napisy informujące o funkcjach instrumentu np. "Vivos voco, mortuos plango, fulgura frango".

Dzwony w kulturze

Starożytność

W starożytnych Chinach, począwszy od epoki Zhou (1122–770 p.n.e.), dzwony pełniły standardową funkcję instrumentu. Ich pięciostopniowa skala muzyczna odpowiadała pięciu elementom boskich osobowości. W świecie antyku pojawiają się funkcje sygnalizacyjne, dzwony informują o otwarciu i zamknięciu termy lub targu, ostrzegają przed zagrożeniem. Umieszczane są na drzwiach, by sygnalizować mieszkańcom o przybyciu gości (Pompeje).

Dzwonom i dzwonkom zaczęto przypisywać moc niezwykłą, a nawet magiczną. Wg starożytnych cechy te posiadał spiż, stanowiący najważniejszy materiał, z którego powstawały instrumenty. Wierzono, że dźwięk spiżu jest głosem bogów. Asyryjczycy za pomocą świątynnych dzwonów wypędzali demony, małe dzwonki zawieszone na szyi i szatach miały odpędzać zło i przynosić szczęście. Rzymianie umieszczali na okrętach po dwa dzwony, na dziobie i rufie, ich zadaniem było odstraszanie morskich potworów. Dzwonki zawieszane na szyjach dzikich zwierząt miały świadczyć o ich obłaskawieniu. Wierzono, że niezwykły dźwięk dzwonu zapewnia żyjącym łączność ze światem zmarłych np. na wyspie Santos w VII w. p.n.e. dzwony używano w trakcie ceremonii pogrzebowych i uroczystości ku czci zmarłych. Etruskowie wieszali je na grobach królów.

Średniowiecze

Dzwon Tuba Dei w Toruniu

Rytuał poświęcania dzwonów i nadawania im imion, wprowadzony w X w. przez papieża Jana XIII sprawił, że dzwony z prostych narzędzi sygnalizacyjnych przeistoczyły się w pośrednika między człowiekiem a Bogiem, tym samym wkroczyły do strefy sacrum, nastąpiła ich personifikacja.

Podobnym celom służyły również napisy i dekoracje na dzwonach, których treść niesiona jest przez dźwięki wydawane przez instrument.

Wyznaczające rytm życia, odmierzające czas pracy i modlitwy dzwony służyły także do wyrażania radości, smutku i triumfu. Towarzyszyły człowiekowi od narodzin do śmierci. Brak ozdób i surowość formy średniowiecznych instrumentów, nawiązywał do strojów ówczesnego duchowieństwa. Język dzwonu był językiem ponad podziałami, stał się Tuba Dei – Trąbą Bożą, pełniącą rolę szczególnego kaznodziei. Dzwony, umieszczone na wysokich gotyckich wieżach, były niedostępne dla oczu przeciętnego słuchacza, musiały tym samym wprowadzać wrażenie wzniosłości i cudowności, wpływając na świadomość odbiorców przekazu.

Współczesność

Dzwony Kościoła Mariackiego w Lubece zniszczone podczas nalotów w 1942 r.

Dzwon Pokoju w Hiroszimie

Obok tradycyjnych funkcji i zastosowań dzwonów w XX w. pojawiły się instrumenty pełniące funkcje pomników. W 1949 r. w w Hiroszimie zawieszono Dzwon Pokoju, którego dźwięki co roku przypominają ofiary wybuchu bomby atomowej. 5 identycznych dzwonów tego rodzaju zawieszono w Japonii, 15 kolejnych podarowano innym miastom zniszczonym przez wojnę, w tym Warszawie (dzwon pokoju w Warszawie wisiał w latach 1989-2002 na Mokotowie). Podobną funkcję pełni dzwon na terenie obozu zagłady w Buchenwaldzie, oraz zniszczone w czasie nalotu w 1942 dzwony Kościoła Mariackiego w Lubece.

W Polsce, w Poznaniu znajduje się Dzwon Pokoju i Przyjaźni Między Narodami. Umieszczono go na terenie dawnego pruskiego Fortu Winiary, obecnie Park Cytadela. Obok znajduje się cmentarz żołnierzy radzieckich i brytyjskich lotników, którzy zginęli w walkach o Poznań w 1945 r.

Zobacz też